Morgunblaðið - 22.06.1986, Side 9

Morgunblaðið - 22.06.1986, Side 9
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 22. JÚNÍ 1986 C 9 Halldór Laxness og Jóhann Jónsson, loginn brann eftir Stein Steinan „Við segjum með daufum orðum, að kvæðið verki á okkur sem heild. An slíkra heildaráhrifa er ekkert listaverk. Það getur verið marg- breytilegt, en í margbreytileik þess verður að ríkja fullkomin eining, annars er það ekki list. í góðu kvæði lýtur allt einum vilja, og þar má engu umbreyta svo heildin raskist ekki.“ Halldór Laxness er alveg á sömu slóðum, t.d. í ritdómi um Fögru veröld, 1934, þegar hann talar um hve sjaldgæf séu vel byggð kvæði íslensk, en þar beri þessi ljóð Tóm- asar af. Kristinn fínnur að því að í „Gönguljóði" Steins sé hrynjandi oft rofin, ósamræmi milli máls og efnis, og byggingin þannig laus.“ Samt held ég að hér sé ékki and- staða við nýstárlegt ljóðformið, sbr. orð hans um Ijóð Steins, 1938: „Menn ættu að veita þessu unga skáldi athygli, þó að ljóð þess séu ekki gamaldags samanbarið rím og stuðlafarg." Aþekk eru orð Kristins um Ferð án fyrirheits 1942 og um T.S. Eliot sagði hann 1949 að hann sé afturhaldsmaður. „En list hans, hið nýja hnitaða stálbeitta form, leggur jafnframt máttugasta vopn í hendur nýjum skáldum sem vilja beita því í þágu framvindu mannkynsins." Hér er lykillinn að þeim orðum yrkja síðan í þessa veru, órímuð kvaeði með óreglulegri hrynjandi. Þau eru einkum eftir Jóhannes og Stein, og Jón úr Vör fer svolítið af gera að þessu. En mér sýnist sem þar beri lengstum mest á kvæðum sem sveija sig í ætt við ræðuhöld, frekar en ljóðlist. Það er samkvæmt fýrsta kvæði Jóhannesar af þessu tagi, „Vér öreigar" 1934, sem endar á nokkurskonar stefnuskrá í anda sósíalrealismans, að bókmenntir séu ekki tilgangur í sjálfu sér, heldur hafi það hlutverk að kenna: „Eins og Ijóð vort er einfalt og auðskilið og hirðir ekki um rósQötra rimsins néfjólubláfaguryrði, heldur sannleikann sjálfan, eins munum vér beijast til þrautar í bróðurlegri, einfaldri alvöru uns réttur vor og niðja vorra til nýs mannlegs lífs frelsar hið fyrirheitna land.“ Þarna finnst mér verða greinilegt afturhvarf frá þeim framúrstefnu- verkum sem komu fram hérlendis á þriðja áratug þessarar aldar, bók- menntalegt viðhorf víkur fyrir „hagnýtu", þótt ekki sé formfesta. En voru þá ekki aðrir andvígir, áttu nýjungamenn á sviði bók- mennta ekki við ramman reip að draga, þar sem var afturhaldið? Sjálfsagt hafa einhveijir gamlingjar fussað og sveiað. En verulegrar andstöðu verður ekki vart á árunum milli stríða. Kunnasta dæmi slíks er þegar felld var á Alþingi 1925 tillaga um að veita Halldóri Laxness skáldastyrk. 1949 skýrði Halldór það með hneykslun þingheims á kva^ði hans „Unglingurinn í skógin- um“, sem birtist þá um vorið. En þessa skýringu hefur hann ekki uppi fyrr en aldarfjórðungi síðar, sem Kristinn hefur um Stein og ýmis önnur skáld næstu árin að ómótuð lífsskoðun leiði til ómótaðra Ijóða. Það er andi módemismans sem stendur í honum, en ekki Ijóð- form. Það eru að sjálfsögðu marg- vísleg verk sem kennd eru við mód- emisma, en megineinkenni þess straums er yfirleitt talið vera, að í miðju verkanna sé rótslitinn ein- staklingur og áhrifalaus, í heimi sem honum virðist því framandi, ef ekki hreint og beint fáránlegur. Líf einstaklingsins virðist tilgangs- laust og einsemd vígt. Það sem Kristinn gagnrýnir hjá Steini 1935, það er að borgaralegra viðhorfa gæti í bland, og að baráttu- andann vanti. Hann hneykslast á því að „Skáldið tatar hér í einni persónu um vom útfararsálm (fyrir munn borgarans?) og vor upprisu- ljóð (fyrir munn verkamannsins)." Þegar Steinn talaði um „hungraðan verkalýð/svo heimskan að hann skilur ekki/sína eigin afstöðu/til óvina sinna“ sem eilífan og óum- breytanlegan veruleik, þá talar Kristinn um „hinar bamalegustu Qarstæður, einsog í kvæðinu „Veru- leiki" sem er skýrsta dæmið um kjarkleysi skáldsins í stéttabar- áttunni, skapgerðarveilu, sem getur orðið því hættuleg." Ritstjórar vinstri tímarita, Rétt- ar, Iðunnar og Rauðra penna, sýna jákvæða afstöðu til formnýj- unga. Hún kemur einnig fram í stefnuskrá Félags byltingarsinn- aðra rithöfunda, 1933, það stefndi að „samvirkri rannsókn íslenskra skáldskapargreina og þeirra listað- ferða, sem þar þeklq'ast, ásamt leit að nýjum tegundum, nýju formi og endumýjuðu máli.“ (Sjá TMM 2.h. 1986, bls. 202.) Og það em einkum menn í þessu félagi, ýmis kunnustu skáld í röðum vinstrimanna sem og ég þykist hafa leitt að því sterk rök í síðasta Skími, að hún stand- ist alls ekki. Þama var á ferðinni niðurskurðarstefna Jóns Þorláks- sonar, sem leiddi til þess að ríkið hætti við allar verklegar fram- kvæmdir það árið, og raunar urðu ríkisútgjöld ekki nema tveir þriðju af ríkistekjum. Vissulega höfðu þær stóraukist frá árinu áður, en það sáu allir fyrir og mun þetta vera einsdæmi um fjármálastjóm, sinnu- lausan spamað, svo það munar lftið um skáldalaun Halldórs Laxness í því dæmi. Hann fékk svo allgóðan styrk 1930, ef miðað er við önnur skáld, 2000 krónur, eða tvo þriðju af árskaupi verkamanns, en 1935 hækkar hann upp í 5000 kr. Fór þá ekki fram hjá neinum, skv. rit- dómum, að skáldsögur hans, sem þá höfðu verið að birtast, vom mikil bókmenntanýjung, auk þess að vera byltingarsinnaðar í samfélagsmál- um. Og þær nutu mikillar út- breiðslu. Sömu sögu er að segja um formbyltingarritið Bréf til Láru, sem birtist 1924 og seldist vel. Ég lýsi hér með eftir upplýsing- um um verulega andstöðu við bók- menntanýjungar á ámnum fyrir seinni heimsstyijöld, ef einhveijum skyldi vera kunnugt um slíkt, mér er það ekki — með einni mikilvægri undantekningu. Afurhald stalínista Afstaða vinstriróttæklinga til bókmenntanýjunga breyttist gjör- samlega upp úr miðjum 4. áratug. Björn Fransson verður fyrstur til að boða breytta stefnu, og byggir þá á vélrænni efnishyggju, dólga- marxisma. Það er sú skoðun, að andlegt líf mótist beint, vélrænt, af efnahagslífinu, en marxisminn kennir að víxlverkan ríki milli ýmissa sviða mannlífsins. Bjöm sagði 1935, í fyrsta bindi Rauðra penna , að list borgarastéttarinnar samsvaraði á hvetjum tíma ákveðnu stéttarlegu þróunarstigi hennar. Á meðan hún var framsækin, bylting- arsinnuð stétt, gat hún framleitt verðmæta list. En nú er annar uppi: „Fútúrismi í bókmenntum, kúb- ismi í málaralist, atonalismi í hljóm- list eru sérkennandi listastefnur þessa tímabils, sem hefst með heimsstyijöldinni, og táknandi um andlegan óbyijuskap borgarastétt- arinnar, rótleysi og stéttvillingshátt hins smáborgaralega fjölda. Fárán- legur leikur með innihaldslaust form eða hugmyndasnauðar stæl- ingar í listaverkum fyrri tíma er allt sem þessi ellihruma stétt getur nú lagt af mörkum til listrænnar menningar.“ Bjöm sýnir hér sama fjandskap hefðbundinni list og nýstárlegri, sé hún ekki samkvæmt „hinni nýju stefnu", þ.e. sósfalrealismanum. En þessi andúð á módemisma hafði lengi verið útbreidd í Sovétrikjunum og kommúnistaflokkum, hún varð ríkjandi þar ári síðar. Sú var líka afstaða „hins smáborgaralega flölda", til þeirrar listar sem Bjöm vill rekja til hans, hann hafnaði henni ævinlega, svo sem frægt er orðið. Einar Olgeirsson hafði byijað Réttarritstjóm sína, 1926, með stefnumarkandi grein, þar sem hann barðist fyrir menningamýj- ungum. En 1936 er hann farinn að segja, að kvæði verði að betri, hafi þau rím og stuðla, og Jón Rafnsson sagði 1937, einnig í rit- dómi um Rauða penna: „Það sem mér finnst því á skorta í Rauðum pennum“ enn sem komið er, eru alþýðlegu baráttu- og hvatn- ingarkvæðin. Hve kvæðanna gætir lítið samanborið við óbundna málið, gerir líka ritið ekki eins aðgengilegt í augum okkar ljóðrænu þjóðar, sem það gæti ella verið. Órímuð Ijóð eins og t.d. „Tröllið á glugganum" o.fl. geta að vísu hrifið lesendur og máske náð viður- kenningu Ijöldans með tíð og tíma, en ef íslensk Ijóðagerð, með sitt rím, stuðla og höfuðstafí, er látin þoka úr sæti sínu fyrir þeim, fer skáldið einfömm, misskilur þjóð sína, enda misskilið af henni, og sáir í grýtta jörð.“ Það er að sjá, að Jóhannes hafí farið eftir þessum orðum leiðtoga í verkalýðsbaráttunni, því átta ár liðu áður en hann sendi aftur frá sér Ijóð í þessu nýja formi. Og í lok þessa árs, 1937, segir hann í viðtali við Einar Olgeirsson í Þjóðviljanum um Hrímhvítu móður. „ég hefí einvörðungu valið al- genga, einfalda bragarháttu frá síð- ari tímum til þess að allt mætti verða sem ljósast og aðgengilegast almennum lesanda." Halldór Laxness talaði 1932, í fyrstu gerð greinarinnar „Inngang- ur að Passíusálmunum" af fyrirlitn- ingu um rímdýrkun í íslenskum kveðskap, segir að þessi hneigð til að tönnlast á orðum með svipuðum hljómi beri vott um þráhyggju. En þessi klausa fellur niður við endur- prentun greinarinnar 1942, enda er þegar 1939 komið annað hljóð i strokkinn: „Það hafa aldrei verið ort góð kvæði á íslensku nema í hnituðu formi, afbrigði og undansláttur frá hinu stranga formi miðar til upp- lausnar og spillingar. Ekki aðeins öll„ ljóð í óbundnu máli“ eru á ís- lensku ljótt prósa, heldur einnig öll braghölt ljóð. Leirskáld, sem höfðu ekki lag á að láta standa í hljóð- stafnum, hafa gert sitt til að rugla íslenskt brageyra, bæði með þeirri tegund af hlægilegu prósa, sem þeir kalla „ljóð í óbundnu máli“, óreglulegri notkun bragliða og setn- ingu ríms (samsvarandi ljóðlínur innan erindis mislangar, eða mis- margar ljóðlínur erindis innan sama kvæðis, og þvflíkt) og alveg sérstak- lega með þeirri uppfundningu, að setja þankastrik mitt í kvæði, þegar þeir voru búnir að tapa þræðinum og vissu ekki lengur hvað þeir voru að fara eða hvað þeir áttu að segja." Jákvæður ritdómur Halldórs um Spor í sandi eftir Stein, 1941, er ekki í mótsögn við ofangreind orð hans, enda hefur Steinn þar oftast hefðbundið form. Halldór segist bara viija raunveruleg ljóð, en ekki ktisjubaming. En bókmenntahreyf- ing vinstrimanna lagði áherslu á að ná til fjöldans, á að nálgast smekk hans með alþýðleika, og snerist því æ meir gegn bókmennta- nýjungum ekki síst eftir að hún hafði komið upp bókaklúbbi með Qöldaútbreiðslu, Mál og menning. Það er í tímariti hans sem Halldór Laxness ræðst gegn því að víkja frá hefðinni. Þar talaði maður sem mikil áhrif hafði á nýjungamenn í bókmenntum, um 1939. Og hveijir voru þá eftir til að halda á lofti merki bókmenntanýjunga? í þessari stefnubreytingu vinstrimanna ætla ég að sé komin skýringin á því að minna verður um að skáld víki frá hefðbundnu formi eftir miðjan 4. áratuginn (svo sem Eysteinn rekur í riti sínu, bls. 65). Kristinn E. Andrésson snerist líka á þessa sveif hefðarinnar, að vísu síðar en hinir. Enn á árinu 1955 telur hann að með Sjö- dægru njóti Jóhannes úr Kötlum sín fyrst fyllilega sem skáld, en þar yfirgefur hann hefðbundið form. Kristinn segir (bls. 81): „ekki kemur máli við.hvort kvæð- in hér eru rímuð eða órímuð, hvort þau fylgja gömlum bragreglum eða ekki. Slík lágkúrusjónarmið eru utan við alla skynsamlega dóma um list.“ En 1966 (bls. 179) sagði hann um atómskáldin: „formdýrkun og jafnvel hégóm- legt formdekur hefur dregið kraft úr verkum heillar skáldakynslóð á íslandi eða myrkvað þau og torveld- að áhrif þeirra." 1967 (bls. 258) taldi hann mód- emismann hafa spillt jafnvel Snorra Hjartarsyni, en á honum, Hannesi Péturssyni, Þorsteini frá Hamri og Jakobínu Sigurðardóttur hafði hann sérstakt dálæti vegna tengsla þeirra við hina fomu arfleifð. Þessi skoðun hefur tvimælalaust verið útbreidd meðal vinátrimanna, en liún er frá- leit, eins og Eysteinn Þorvaldsson sýnir fram á (bls. 273—83): Atóm- skáldin „taka einarða afstöðu og yrkja í þágu hugsjóna sinna. Ætt- jarðarást, þjóðfrelsi og þjóðemis- hyggja [. . .]. Alþjóðleg vandamál, heimspólitík, samstaða með kúguð- um em líka algeng þemu hjá þeim öllum" (bls. 274). Þetta viðurkennir Kristinn að nokkm, 1973 segir hann um atómskáld: „En hversu þjóðlegir sem þeir em, þá em þeir samt slitnir úr sögulegu sambandi við bókmenntaarfleifðina." Og þar er hann kominn á leiðarenda: „Órímuð kvæði geta verið snilld- arverk, en háttbundin ljóð og rímuð því betri, falli þau að eðlislögmálum íslenskrar tungu, auk þess sem skáldunum er það hollt að æfa sig á margbreytilegum háttum ríms og bragar." Kristinn lætur hér í ljós viðhorf sem almenn vom meðal íslenskra sósíalista, eins og Jón Óskar bendir á 1979. Ihaldssemi þeirra í menn- ingarmálum stafar ekki bara af viðleitni þeirra til að ná til almenn- ings í gegnum það sem honum var

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.