Morgunblaðið - 14.06.1991, Side 33

Morgunblaðið - 14.06.1991, Side 33
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 14. JÚNÍ 1991 33 tækjunum sem komu í sveitina. Örlög Sæmundar urðu þau að drukkna þrítugur að aldri, er hann tók út af togaranum Karlsefni kl. 8 jóladagsmorgun.árið 1944. Höfðu þeir verið að toga alla jólanóttina í tregfiskeríi og haugasjó uns brot- sjór reið yfir skipið. Minnstu mun- aði að Jóhannes bróðir hans léti þar einnig líf sitt. Á þessum árúm var fyrir alvöru byijað að leggja vegi um hinar dreifðu byggðir landsins. Þótti mörgum gott að komast í vegavinnu en færri fengu en vildu. Þá var byijað að leggja vegina yfír heið- arnar á Vestfjörðum. Vinna var eftirsótt og var settur kvóti á hve margir menn úr hveijum hreppi sýslunnar fengju þar vinnu. Guð- mundur komst í vinnuna í Mýr- hreppingakvótanum. Verið var að leggja veginn um Gemlufallsheiði og um Öndundarfjörð áleiðis til ísa- fjarðar. Um haustið hafðist að opna veginn frá Önundarfirði að Gemlu- falli. Vegavinnuverkstjórinn hafði komið með dráttarhestana með sér vestur um vorið og tók Guðmundur þá í eldi um veturinn, því næsta vor átti að leggja í Breiðadalsheið- ina. Ekki hafði hann þá órað fyrir því að liðlega fimmtíu árum síðar ynni svo sonur hans að undirbún- ingi fyrir jarðgöng undir heiðina og að á sama tíma yrði unnið að brúargerð yfir Dýrafjörð við Lambadalsodda. Eftir áramótin 1933-1934 fór Guðmundur suður í atvinnuleit. Ekki var um aðra vinnu að gera en að reyna að komast í skiprúm í byijun vetrarvertíðar. Fór hann suður upp á von og óvon og réðst síðan fyrir tilviljun í skiprúm í Grindavík. Var hann þar fram til Jónsmessu en fór svo vestur í byij- un sláttar. Og hann hélt svo áfram að fara suður á vertíð næstu árin og svo aftur heim á vorin um það leyti sem bjarkirnar á Lambadals- hlíðinni voru að springa út. Svo fór hann að ráða menn með sér í verið að vestan og þegar Grindavíkurver- tíðum þeirra Vestfirðinganna lauk í byijun stríðsins, höfðu þeir sex bræðurnir róið í Grindavík. Um haustið 1941 fórGuðmundur suður í atvinnuleit. Þá um sumarið hafði bandaríski herinn komið til landsins og tekið við vörnum ís- lands en Bretarnir að mestu flutt í burtu. Guðmundur var í vinnu syðra fram á næsta vor, lengst í Hval- firði. Þá fór hann í nokkrar vikur á bát frá Akranesi áður en hann snéri aftur vestur. Næstu árin var hann svo alveg heima í Lambadal við sjálfst'æðan búskap utan þess að hann fór á tvær vetrarvertíðir á Akranes. Á styijaldarárunum beið Dýra- fjörður ofboðslegt afhroð en á þriðja tug ungra vaskra manna fórst í hildarleik stórveldanna á hafinu og féllu þar nokkrir af góðum vinum Guðmundar. Hvert slysið rak ann- að, oft féllu tveir eða þrír úr sömu fjölskyldu. Um það leyti sem Bjarni og Gunnjóna fluttu frá Skaga að Innri- Lambadal, heyrði Guðmundur sagt að þar væri gott undir bú. Áttu menn þá við að vetrarbeit fyrir sauðfé væri góð á Lambadalshlíð og þá ekki síður að beit fyrir kvíaær væri afbragðsgóð fram á Lamba- dal. Þetta reyndist honum allt rétt vera og stundaði hann þar sjálf- stæðan búskap frá árinu 1941- 1960. Fljótlega kom hann sér upp góðu fjárbúi á mælikvarða þess tíma og hafði þá til ábúðar neðri hálflenduna í Innri-Lambadal, sem hét Innri Lambadalur I. Var hann þá einhleypur, giftist ekki fyrr en fáeinum árum seinna. Sumarið 1944 kynntist Guð- mundur stúlku sem var kaupakona hjá systur hans í Ytri-Lambadal og leiddu þau kynni síðar til hjúskap- ar. Kaupakonan var Þórlaug Finn- bogadóttir, fædd og uppalin norður í Bolungavík. Foreldrar hennar voru Sesselja Sturludóttir og Finnbogi Bernódusson sjómaður er gat sér góðs orðs sem sagnaþulur og fræði- maður. Hófu þau búskap vorið 1946 en giftu sig á laugardaginn fyrsta í þorra 1947. Byijuðu þau á að byggja upp bæinn og klæða hann utan með járni, auk þess sem skúr- bygging var byggð framan við hann. Svo fæddust börnin eitt af öðru. Sesselja fæddist 4. mars 1948. Þetta var um hávetur og fyrsta bam móðurinnar og í ljósi þess fæddi hún barnið á spítalanum Þingeyri. Ágúst fæddist heima í Lambadal 8. júní 1949. Vorið var ákaflega kalt og stórhríðabyljir út maímánuð. Nóttina 27. maí var Guðmundur t.d. inni á Lambadals- hlíð að leita að kindum. Þá var kafaldsbylur hlíðin einn hrímskóg- ur, fingurgrannar greinar voru eins sverar og mannshandleggur af klakanum. Öll hlíðin var sem eitt dauðans ríki með kristalsaugu sem glitruðu í nóttlausri veröld þessa harðindavors. Gunnjóna fæddist 24. maí 1951. Þá var gott vor, allur gróður snemma á ferðinni og allt veðurfar sem ólíkast því sem hafði verið er annað barnið fæddist tveimur árum fyrr. Hún fæddist á sjúkraskýlinu á Þingeyri, en það hafði þá nýlega verið tekið í notkun og ganali spítalann lagður niður. Þórir Örn var fæddur 24. desember 1952 heima í Jnnri-Lambadal, und- ir þrumandi ræðu í útvarpi frá jóla- messu hjá séra Bjarna Jónssyni. Hann var því sannkallað jólabarn. Sigurður bróðir Guðmundar bjó á efri jörðinni í Lambadal til 1954 eða þar til kona hans dó, eftir skamma legu á sjúkrahúsi í Reykja- vík, þá rétt liðlega þrítug að aldri. Þá áttu þau þijú ung born. Seldi hann jörðina, Ragnari Guðmunds; syni frá Brekku á Ingjaldssandi. Á nýjársdagsmorgun 1955 brann efri bærinn í Lambadal. Ragnar lagði ekki í að byggja upp aftur og flutt- ist í burtu en Guðmundur keypti af honum jörðina. Eftir að Guðmundur var orðinn einn ábúandi í Innri-Lambadal, fóru smalamennskurnar mjög að þyngj- ast. Verst var að smala til rúnings á vorin og sérstaklega var erfitt þá að smala Hvallátursdalinn. Þeg- ar krakkarnir voru orðnir sex, átta ára, fór hann að hafa þá með sér í smalamennskurnar þótt sjálfsagt hafi verið misjafnlega mikið gagn í því a.m.k. til að byrja með. Síðustu fimm árin sem Guð- mundur og Þórlaug bjuggu, var heyskapur að mestu tekinn á rækt- uðu landi og alveg á síðustu tveim- ur árunum. Fénu fjölgaði dálítið og var komið í 250 kindur svo að sæmi- lega horfði með afkomuna. Hins- vegar var allt í verra með heilsufar- ið á konunni. Hún var altekinn af liðagigt og varð að fara öðru hvoru til Reykjavíkur til lækninga. Börnin voru óðum að komast á skólaaldur og enginn barnaskóli í sveitinni utan heimagönguskóli á Núpi sem vegna samgönguörðugleika var vonlaust að nota. Sesselja fór tíu ára í barnaskóla út að Þingeyri og var þar veturlangt. Næst kom til að fá skóla fyrir Ágúst. Til þeirra hluta varð að líta út úr firðinum og varð fyrir valinu Holt í Önundar- firði. Þangað var yfir fjallveg að fara, þótt hann sé ekki hár en það er Gemlufallsheiðin. Nokkrum sinn- um gekk Ágúst svo einn yfir heið- ina þennan vetur og gekk alitaf vel. Smámsaman varð Guðmundi það ljóst að þótt hann hefði alltaf ætlað að verða góður og gildur bóndi í Lambadal, yrði hann samt að taka þá þungbæru ákvörðun að gefast upp og flytja suður. Þegar hann keypti áburðinn á jörðina vorið 1960, ákváðu þau hjónin að þetta yrðu síðustu áburðarkaupin hjá þeim. Þá var kominn sími og vegur að Lambadal og hægt að vélsá allan heyskap. Ekkert rafmagn var kom- ið að bænum og ekki fyrirsjáanlegt að lögð yrði lína næstu árin. Veik- indi konu hans ágerðust og öll Ijög- ur börnin.komin á barnaskólaaldur. Þegar svo þurfti að fara að koma þeim fyrir hingað og þangað yfir heilu veturna, var lítil tilhlökkun foreldranna að hýrast ein í bænum. Þetta sumar fór Þórlaug suður að reyna að fá bót á sínum meinum og dvaldi þá í burtu í þijár vikur ánárangurs. I lok heyskaparins voru allar hlöður fullar í Innri-Lambadal. Nú var úr vöndu að ráða. Að skera niður um haustið og fara frá öllum heyjunum ónýttum var sama og ganga frá búinu slyppur og snauð- ur, því búið var að taka að miklu leyti út á afurðir ársins og það sem afgangs yrði, væri þá verðmæti ærskrokkanna en ærkjöt þótti ekki nein munaðarvara og því lítils virði. Það varð að samkomulagi þeirra hjónanna að Þórlaug skyldi fara suður með börnin en Guðmundur kæmi svo seinna þegar búið væri að ganga frá öllu vestra og fá ein- hvern mann til þess að hugsa um skepnurnar yfir veturinn. í raun og veru vissi hann að hann myndi ekki fara suður um veturinn, því framtíð- in valt á því að sem mest fengist út úr búskapnum og eitthvað af striti síðustu ára skilaði sér aftur. Geysileg viðbrigði voru fyrir börnin að flytja frá afdalasveitábæ í fjöl- mennið í Reykjavík. Þau voru þá á aldrinum átta til tólf ára og fóru öll í Barnaskóla Austurbæjar. Eftir sláturtíðina skrapp Guð- mundur suður en fór svo aftur vest- ur og réð sig sem beitingamann á landróðrabáti sem réri frá Þingeyri en fékk mann til að annast skepnu- hirðinguna heima í Lambadal. Skömmu fyrir jól fór hann heim að Lambadal svo vetrarmaðurinn fengi frí frá skepnuhirðingunni fram á þrettánda. Hann var því einn í litla bænum um jólin. Á aðfangadags- kvöld kveikti hann á sex kertum á borðinu undir baðstofuglugganum því börnin voru íjögur og svo þau hjónin tvö. Söng hann svo fullum rómi jólasálmana með útvarpinu og hlustaði á fagnaðarboðskapinn. Þetta voru síðustu jólin hans í Lambadal og þótti honum það góð jól en tómleg í lok 34 ára búsetu þar. Þegar leið á veturinn tók hann við íjárgæslunni og þá kom Ágúst að sunnan. Hann undi illa Reykja- víkurlífinu og fékk sig eftirgefinn úr skóla til þess að fara vestur gegn því að fara í vorpróf á Þing- eyri. Um veturinn hafði hann og Sesselja, með skólanum, hjálpað móður sinni við skúringavinnu. Sauðburðurinn byrjaði á venju- legum tíma þetta síðasta vor Guð- mundar í Innri-Lambadal. Hann gekk vel og þegar krakkarnir voru búnir í skólanum, kom öll fjölskyld- an saman í síðasta sinn í litla bæn- um í Lambadal. Eftir rúningu fjár- ins og það komið til ijalls, var ekk- ert meira um það að hugsa til haustsins og fór fjölskyldan þá öll suður. Nú var Guðmundur fimmtugur að aldri kominn til Reykjavikur, til þess að halda áfram Iífsbaráttunni og sjá sér og sínum farborða. Var hann í fýrstu við byggingar- vinnu en fékk svo frí í vinnunni til þess að fara vestur að smala fénu og ganga frá búskaparlokum. Elstu börnin, Sesselja og Ágúst, fóru með honum til að aðstoða við smala- mennskuna. Nú átti hann yfir 600 fjár á fjalli, sem allt skyldi leitt til slátrunar í sláturhúsinu á Þingeyri. Þegar búið var að ganga frá búskaparlokunum fór hann strax suður aftur. Bömin voru þá öll að byija í skólanum. Vann hann áfram 1 byggingarvinnu fram að áramót- um 1961-1962. Þá réðst hann í Hampiðjuna og var þar næstu mán- uði. Seinni hluta vetrar 1962 festi hann svo kaup á íbúð í byggingu á Háaleitisbraut 34. Seint um haustið flutti ijölskyldan þar inn og bjó þar næstu átta árin. Skömmu áður en þau fluttu í nýju íbúðina eignuðust þau hjónin fimmta barnið. Það var strákur sem skírður var Bjarni eftir afa sínum. Hann var fæddur 23. september 1962. Annar sonur Hall- dór Ingi fæddist svo 12. júní 1964. Börnin voru þá orðin sex og nóg að hugsa um. Það voru tíu ár á milli Þóris og Bjarna og í raun kyn- slóðarbil á milli eldri krakkanna og þeirra yngri. Þau eldri voru öll fædd í sveitinni. Þau fóru að vinna strax og komust á legg og upplifðu að flytjast úr sveit í börg. Áuk barna sinna sex, ólu þau Guðmundur og Þórlaug upp fósturson, Pál Tryggva Karlsson í 16 ár eða frá tveggja til átján ára aldurs (1970-1988). Þau hjónin seldu íbúðina við Háaleitisbraut árið 1970 og keyptu einbýlishús í Árbæjarhverfi. Það var í Vorsabæ og númer átta. Þarna í Vorsabænum þótti Guðmundi alveg dásamlegur staður. Þar gat hann sofnað við árniðinn á kvöldin og vaknað við fuglasönginn á morgn- ana. Eins og fyrr segir vann Guð- mundur lítils háttar í byggingar- vinnu og einnig í Hampiðjunni, nokkra mánuði eftir að hann kom suður. En aðalstarfið var þó við verslun og við þau störf vann hann í aldarfjórðung. Þegar Ásbjörn Ólafsson byijaði að versla með byggingarvörur réðst Jóhannes bróðir Guðmundar til hans og veitti þeirri starfsemi for- stöðu. Brátt kom að því að fjölga þurfti mönnum og réðst Guðmund- ur þar til. Voru þeir- löngum tveir bræðurnir en máttu ráða menn eft- ir þörfum. Þetta þótti Guðmundi mjög fijálslegt og skemmtilegt starf. Eftir að Jóhannes bróðir hans dó tók hann við stjórnun á bygg- ingavöruversluninni. Árið 1977 var svo þessi timbur- vöruverslun Ásbjarnar Ólafsson hf. lögð niður. Guðmundur var þá 67 ára gamall. Halldór, yngsti sonur- inn var innan við fermingu, Páll Tryggvi, fóstursonurinn níu ára og heilsa konunnar slæm. Guðmundur hafði lengst ævinnar stundað sjálf- stæða vinnu. Einnig fannst honum svo verajiau fimmtán ár sem hann var hjá Ásbirni. Leit hann því með hálfgerðum kvíða til þess að fara á eldri árum að leita sér að vinnu og hæpið að hann fengi starf sem hann sætti sig við. Það varð að ráði hjá honum og fjölskyldunni að stofna fyrirtæki svo hann, á eigin spýtur gæti haldið áfram við það starf sem hann hafði lengi unnið við og honum hentaði vel. Stofnuðu þau fyrirtæk- ið Viðarsöluna hf. og rak hann það næstu árin, á meðan starfsorkan var næg. Var hún fyrst til húsa í Síðumúla 15 en síðan flutti hann •fyrirtækið heim í bílskúrinn í Vorsabæ 8, því smá fór að draga af honum eftir að aldurinn fór að færast á áttunda áratuginn. Þegar yngstu synirnir höfðu lokið stúd- entsprófí fór hann að draga saman umsvifin enda farinn að litast eftir skjóli í ellinni. Þegar húma fór að kvöldi eftir glaðan og viðburðaríkan ævidag, fór Guðmundur að huga að því að búa þeim hjónum skjól í ellinni, þar sem hann gæti enn um stund horft fram á veginn og látið minningar langrar ævi streyma í gegnum hug- ann. Árið 1986 fluttu þau gömlu hjón- in í íbúð í VR húsinu við Hvassa- leiti 58 í Reykjavík, örskammt frá þeim stað er hann vann fyrstu hand- tökin eftir að hann flutti til Reykja- víkur fimmtugur að aldri. Þarna átti Guðmundur ánægjulegt ævi- kvöld, þar sem hann gat af svöl- unum og út um gluggana litið nær allan fjallahringinn umhverfis Faxaflóann frá Snæfellsjökli að Reykjanesstá. Aðeins þurfti að ganga á milli glugga til þess að sjá eitthvert það fjall á Faxaflóasvæð- inu sem nöfnum tjáir að nefna. Og þarna í íbúðinni við Hvassaleiti fór Guðmundur, á áttugasta aldursári, að stinga niður penna og rifja upp atburði liðinnar ævi. Kveikjan að því var sú að sumarið 1988, á 120 ára fæðingarafmæli föður síns, fór hann á æskustöðvarnar vestur í Dýrafirði ásamt fjölda annarra af- komenda hans. Þá var hann spurð- ur ótal spurninga um líf og lífsbar- áttu afa og ömmu í þessu stór- brotna og hrikalega umhverfi og einnig um mannlífið almennt á fyrstu áratugum aldarinnar. Sumu gat hann svarað strax en annað vafðist nokkuð fyrir honum þá. En þetta vakti hjá honum löngun til að láta eftir sig mynd af lífshlaup- inu til afkomenda sinna og auðnað- ist honum að skilja eftir minningar sem eru börnum hans og barna- börnum ógleymanlegur fjársjóður. Guðmundur Jens Bjarnason verð- ur jarðaður í Fossvogskirkjugarði í Reykjavík 14. júní 1991. Eg þakka honum samfylgdina og lífið. Ágúst Guðmundsson í dag er gerð útför Guðmundar Bjarnasonar frá Lambadal í Dýra- firði. Hann var fæddur í Minna- Gerði í Dýrafírði 17. október 1910, hinn fjórði í aldursröð 14 alsystk- ina. Foreldrar hans voru hjónin Bjarni Sigurðsson og Gunnjóna Vigfúsdóttir. Þau fluttu vorið 1912 að Fjallaskaga og bjuggu þar í 14 ár til 1926 er þau flutt þaðan að Lambadal innri. Systkinin 14 náðu öll fullorðins- árum. Það segir sig sjálft að ekki hefur mátt slá slöku við til að bjarg- ast með þann hóp. Að vísu voru sum systkinin að nokkru alin upp annars staðar en þó ekki nema þijú þeirra. Má því gera ráð fyrir að því fólki sem þar átti bernsku og æsku hafi lærst réttara og raunhæfara verð- mætamat en ýmsum þeim sem við allsnægtir búa. Guðmundur ólst upp með foreldr- um sínum en fljótlega eftir ferm- ingu vistuðust þau systkini annars staðar svo að létti á heimilinu. Hugur hans stóð til nokkurs skóla- náms. Hann var einn vetur í héraðs- skólanum á Núpi og annan á Laug- arvatni. Að öðru leyti vann hann búi foreldra sinna heima þegar þess þurfti með, en sótti atvinnu þess í milli. Stundum var farið á vertíð syðra, t.d. í Grindavík, eða í eyrar- vinnu eða sjósókn vestra og síðan vegavinnu eftir að farið var að tengja vestfirskar byggðir bílfærum ruðningum. Þannig var atvinnulíf alþýðumanna vestra fyrri hlut ald- arinnar fram að seinna stríði og hernámi. Smám saman færðist vinnan heima í Lambadal meira og meira á herðar Guðmundar svo að hann tók þar við búi. Hann kvæutist 25. janúar 1947 Þórlaugu Finnboga- dóttur frá Bolungarvík. Hún er dóttir Finnboga Bernódussonar fræðim^nns. Þau bjuggu í Lambadal til 1960 að þau fluttu til Reykjavíkur. Þar varð Guðmundur fljótlega sinn eigin húsbóndi og rak verslun með þil- plötur. Þau Guðmundur og Þórlaug eiga 6 börn. Þau eru Sesselja hárgreiðsl- umeistari, Ágúst jarðfræðingur, Gunnjóna sem lengi var bankarit- ari, Þórir Orn rafvirkjameistari, Bjarni og Halldór Ingi sem báðir eru stúdentar. Barnabörn eru 13 á lífi. Auk þess eiga þau einn fóstur- son, Pál Tryggva Karlsson. Guðmundur Bjarnason stríddi síðustu árin við krabbamein. Hann lá þó ekki í sjúkrahúsi nema með köflum síðustu mánuði. Siðustu vik- urnar var hann heima í umsjá konu og barna og þar skildi hann við þennan heim 5. þ.m. Börnin vöktu yfír honum nótt og dag uns yfir lauk. Svo atvikaðist að við Guðmundur urðum, auk þess að vera skólabræð- ur, vinnufélagar bæði á sjó og landi. Þar með var lagður grundvöllur að þeim kynnum sem seint fyrnast. Samferðamenn og starfsbræður móta samverustundirnar og hafa þannig áhrif á hugsanir okkar, kenndir og alla líðan. Guðmundur Bjarnason var mað- ur æðrulaus og ekki kvartsár. Hann hafði góða greind og skemmtilegt kímniskyn en þó alvörumaður svo sem ætla má vegna uppeldis og ævistarfa. Æskumenn dreymir um að eiga þátt í að móta betra mann- félag en við er tekið. Það gerir kröf- ur til hvers og eins. En þegar kem- ur á efri ár verður hlutverkið eink- um að skila nýrri kynslóð til starfa á akri þjóðlífsins. Það tókst þeim hjónum vel og nú er það niðjanna að skila lengra þeim arfi sem þess- ari þjóð hefur best dugað frá kyni Fleiri minningargreinar um Guðmund Bjarnason bíða birt- ingar.

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.