Þjóðviljinn - 29.09.1970, Qupperneq 7

Þjóðviljinn - 29.09.1970, Qupperneq 7
Þríðjtudiatgur 29. sepDdmiber 1970 — MÓÐVŒÍLJINN — SlÐA J t- ÞJÓÐLEIKHÚSIÐ EFTIRUTSMAÐURINN eftir N. V. GOGOL Leikstjóri: Brynja Benediktsdóttir Það mun mál llestra að „Eitirlitsimia’ðurinn" eftir stór- skáldið og brautryðjandann rússneska N. Gogol sé á meðal snjöllustu sígildra gleðileika í bókmenntum heimsins — okk- ur kemur að sjálfsögðu Moli- ére í hug, en Gogol dáði mjög hinn fransfca moistara og varð fyrir nokkrum áhrifum frá honum. Auðsæir kostir þessa ógleymanlega verks eru fleiri en hér verði taldir. Mergjað skop og sa-farík kimni skálds- in-s á fáa sína líka, en framar öllu er „Eftirlitsmaðurinn" hivöss og nöpur og al'gild á- deilia á viðurstyggilega og þeir gert sig seka um margvís- lega óhæfu. Og svo illa tekst til að þeir ímynda sér að höfð- ingi þessj sé lítilmótlegur, léttúðuignr og lágtsettur skrif- stofumaður sem dvalizt hefur í tvasr vikur í gistihúsinu og ekki getað borgað grænan eyri, enda tapað öhu skotsilfri sínu í fjárhættuspili, og þá er ekki að sökum að spyrja. Valds- mennirnir hneigja sig og beygja fyrir þessum skartbúna slæpingja, halda honum dýr- lega veizlu, skríða fyrir honum á allar lundir, múta honum og Xána srtórfé, og dóttfr fógetans sjálfs trúlofast hinum drýldna Baidvin Halldórsson og Búrik Haraldsson í lilutverkum sínum í „Eftirlitsmanninum“ eftir Gogoi. botnlausa spillingu keisara- dæmisins rússneska á dögum harðstjórans Nikulásar fyrsta; „hvað er gieðileiiknr án sann- leika og gremju?“ sipurði Gogol sjálfur. Sagan gerist í nafn- lausri smáborg einhiveirsistaðar víðs fj'anri höfuðstaðnum, og lýsir skefjalausum yfirgangi, gjörræði og samvizkuleysi ennbættismannanna; þedr eru mútaþægir, svikulir og hóiglíf- jr, heimskir og fávísir, en slæg- ir og lævisir um leið. H-rak- menn; þessd og blóðsu-gur svíf- ast einskis, féfletta og traðk-a á vamarlausri alþýðu, nota al- m-ann:afé í eigin þá-gu, rýj-a borgara, bændur og verk-amenn inn að skinni, kýla vömbin-a og lifa í óhófi á kostnað hins réttlausa almenndngs. En eiitt óttast þorpa-rar þessir eins og fjandann sjálfan: eftirlit stjóm- arinn-ar í Pétursborg. Borgar- fógetinn fréttir að von sé á háttsettam erindrek-a keisarans og þá verður skelfingu þedrra ekki með orðum lýst: ahir bafa og hra-ðlygnia ævintýramanni. Síðan helduir hann á burt í skyndi með morð fjár í vas- an-um, svikin komast upp von brá’ðar, og í sama mu-nd kemur sjáJfur efitirlitsmaðurinn og stefnir embættismönnunum öll- um á sinn fund; og þar lýkur hinni kostulegu söigu. Dramatísk bygiging leiksins er bafin yfdr gagnrýni, þar rekrjr hvert atvikið annað á. rökiréttan, hni-tmiðaðan og mjög sk-oplegan háitt og svo eðlilegan að þar má ekkert ait- riði missa. Og ek'ki er minna vetrt um m'annlýsingar s'kálds- ins, sálrænt imnsæi og glöggan skilninig á mannlegt eðli; þó að valdsmennimir séu aili-r ó- dámar og bófar að meira leyti eða m-inna og nokkuð ýktir eins og tíðkast í gleðileikum, eru þeir hver öðrum ólíkir, ljöslifandi einstakljmgar, hlæigi- legi-r og mannlegir í senn. Gogol hefur verið nefndux fyrsta raunsæisskáld í heimialandi sínu og lærifaðir sáðaxi mikil- menna rússneskra bókmennta og mun ekki auðgert að hnekkja þeim dómum; hann var sannur nýsköpuður og gekk aldrei troðnar, slóðir. Frumsýning „Eftirlitsmanns- ins“ árið 1836 líktist helzt póli- tískri sprengju, afturh-alds- menn fylltust reiði, ókvæðis- orðin dundu á hinu gæfu- snauða skáldi. Gogol var eng- inn byltingarsinni og þó þarf ekki annað en kynnast þessu snilidarverki hans til þess að renna grun í að einihvemtíma hlyti aö því að korma að öreiga- bylting yrði í Bússlandi keisar- ans. Þáð er tæpast ofsaigt að sýn- ing Þjóðleikihússins hafi valdið mörgum æmum vonbriigðum, og ber fleira til en ég sé fær um að dæma. „Ef'tirliitsmaðux- inn“ hef'Ur að því ég veit bezt verið túlka’ður með ýmsum hætti víða um lönd, sumir lagt megináher2iu á gáska og ærsli, aðrir á hlifðarliaust raunsæi og bei^kia ádeilu án þess að gleyma í neinu hinu ma-gni þrungna skopi. Sýningin ís- lenzka stefnir ekki í neina sér- stakia átt, og reyndist hvorki nógu mergjuð, áhrifamikil né hlægileg, kátínan í salnuxn sými minni en hefði mátt ætl- ast til. Sum atriðanna voru ánægjulegia hröð og skemmti- leg, önnur of sviplítil og dauf- leg og langdregin; lítið fór fyr- ir hinni beizku íélagsiegu á- deilu og var þó ekki alveg gleymt með ölXu. Brynja Bene- diktsdóttir er un,g að árum og hiefur get’ið sér góðan orðstír fyrir stjóm minnr leikrita, en aldrei glímt við verulega stórt viðfangsefni fyrr en nú; vand- virkni hennar og hæfileika æitla óg ekki að d-raga í efa, en þetta mannmarga, fjölslungna meist- araverk reynist henni ofviða, En þess ber að gæta að Þjóð- leikhúsið er eflaust fáliðasta stofnun sinnar tegundar í víðri veröld og sízt betur á vegi statt í þeim efn-um en fyri-r tattugu ár-um; en „Efitirlits- maðurinn" verðux að vera ram- bundin heild ef vei á að fara, þar má engan lilekk skorta. Jafnvel aukaleikendurnir sem sumir mæXa vart orð af vörum þurfia að kunna vel til verka, þeir eru sjálf rússneskia þjóðin, kúgairar og kúgaðir. Hér eru þeir fflestir nýliðar og margir lítt sannfærandii, og jafnvei sum hinna mieiri hlutverka ekki skipuð réttum mönnum, og þessa galla ætla ég ekki að skrifa á kpstnað leikstjórans. Notuð er vönduð, gömiul þýð- ing Si-gurðar Grímssooar, og það er áreiðanXega ekki honum að kenn-a er einhverjum Trja- pitsjkí, vini spjátrungsins Klestakovs er breytt í sjaXfan Gogol — það er hin versta smekkleysa sem auðgert er og sjálfsagt að breyta. Jjeikmyndirnar tvær eftir Birgi Engillxsrts eru írumlegar og mjög haglega og snoturlegia unmar, einkum lierbergið fá- tæklega í gistiíhúsimu; um rúm- góða Stoíu bæjarfógetans er líka margt gott að segja, þó að hún sé nokkuð fábrotin og stilfærð og maður sakni þess að sjá ekki ofurlítið af sóða- ska-pnum i hinni rússnesku smáborg. Mossían-a Tómiasdó-tt- ir er við mumum meðal annars frá „Lýsistxöta’ teiknaði bún- ingana; þeir eru nokikuð mis- jafnir að gæðum, en litrikir og fjöibreyttir — beztir þóttu .1*^ "8f .. lláMSiii ífeSwx’wffcíf.ý;' Hópatriði, mér kjólar fógetafrúarinnar Og sknau-tklæði Klestakovs. Gogol segir sjálfur að Klesta- kov eigi að vera lítiH vexti og lioraður, og garir það auð- vitað hinn fáránlega misskiln- ing stórum Hægilegri. Að því leyti er ErHngur Gísliason ekki á réttam stað, hann er fríður og glæsilegur og það er í sjálfu sér sízt að lasta. En að ööru leyti féll mér túlkun Erlin'gis vel í geð, hann er trúr skap- gerð hins heimska, bamalega og hégómlegia borgarbúia og of- leikur bvengi, piltangur sem lifi-r aðeins fyrir líðandi stund og hu-gsar aldirei ærlega hu-gs- un, frekur og raupsamur þeg- ar svo ber undir. Ef til viU er hann beztur þegar hann hittir bæj-arfó-getann í fyrsta sinn og skelfur af hræðslu, enda á þar ágætum mótleik að fagna, og ekki síðri er hann fer á fjör- urtmar við kvenfólkið. Ofboðs- legt gor-t hans og lygi er hann kemur dmkkinn úr veizlunni^ er líka skemmtileg, þótt sjálf- sagt megi etnn meira úr gera. Þagar á alit er litið held ég að Erlingur hafi vant leikið l>etar öðru sdnni. Skvasník bæjarfógetl er ann- að aðalhlutve-rkaninia og vel borgið í meðförum Vals Gísla- sonar. Valur lýsir Xjóslega harð- ýðgi hans, trúgimi og sleikju- skap í senn og er ef tii vill beztar þegar hann lætur svip- una ríða á baki þeigma sinna.. Útiit og svipbrigði eru með á- gætam, og Valur sýnir einnig að fógetinn er enginn bjáni, helduir ósvífinn, mútugjam og gróf'gerður. Þegar fógetinn far- mælir heimsku sinni í lokdn liiggúr við að maður vorkenni honum; og þar ratar leikarjnn á rétta leið. Annars vaktd kona tóget- ans, Þóra Friðriksdóttir tals- vert meiiri hláitur og kátínu en bóndi hennar. endia skopleg í bezta lagi sem vera ber, en vart mjög rússnesk í útiiti. Kona þessi er ósvikin daður- drós, giysgjöm, hégómleg og forvitin með afbri-gðum, og kemu-r það allt mætavel til skila i þróttmikium og mjög kátlegum leik Þóru. Við hlið hennar vairð helztl lítið úr dóittarinni Guðrúnu Guðlaug®- dóttar enda á hún litlia sviðs- reynslu að bald. Hún er ung og lagieg og lipur í hreyfing- um, skýr í máli; en framsögn og túl-kun of viðvaningsieig og óþroskuð og hefði Xeikstjórinn þuirft að skóla hana betar. En hvað um það, ég vona að Guð- rún ei'gí framtíð fyrir höndum. Valdsmenn borgarinnar voru of ósamstæðir til þess að þeir gæta myndað verulega skemmtilega heild, nema ein- staka sinnum. Rúrik Haralds- son er hinn hirðulausi dómari sem hugsar um fátt annað en héravieiðar og lætur múta sér með hundum. Rúrik er hæifd- lega borubrattur á svip og í framgöngu og blátt áfram ó- borganleguæ þegar bann er að múta hánum falsaða eftirHts- manni. Þá er Baldvin Haildórs- son prýðilegur fátækraifulltrúi, verulega ógeðslegur náungi eins og ætiazt ex til, bragða- refur, rógberi og þorpari. Bald- vin er liæfilega seyrður á svip og trúr sínum málum. Ámi Tryggvason er oftlega mjög kátbroslegur skólastjóri, en ekki í öUu rétt manmgerð að mínu viti. Og Jón Júlíus- son er greinilega á röngum stað sem póstmedstárinn, for- vitinn náun-gi sem gerir fátt annað en opna bréf eða stela þeim; þótt Jón skorþ bvorki greinilega framsöign né góðan vilja er sýnilega hægt að gera miklu meira úr hinu þakkláta hlutverki. Héraðsiæknirinn er þýzkuir og kann ekki orð í rússnesku og því vart anmað en statisti, en nýHðanum Jón- asi Sigfússyni vea^ður ékkert úr honum; um varðstjórann, Guðjón Iniga Siguxðísson svip" að að segja. Það eru nafnar tvedr, óað- skiljainlegir lagsmenn og ár- þekkir um flest sem koma hin- um slysalega orðrómi af stað, kjaftaskjóður og snippara- menni báðir tveir: Gunnar Eyjólfsson og Gisli Alfxeðsson. Túlkun Gunnars er mjöig hressileg, fjörmiki'l og fyndin, en lei'kur Gísla yfirborðsletgri og ekkd alltaf nógu sannfær- andi en þeir ern þó svipaðir um margt og allvel samtafca. en til þess er ætlazt af skáldinu. Bessj Bj'amason leikux Osip, þjón eða þræl Klestakovs mjög eðlilega og skynsamlega, hann hefur að vonum Htiar mætar á framferOj húsbónda síns. en bjarigar honum samt í tæika tíð, enda greindari og aðgætn- ard, hæfilega grófgerður í máli Framihald á 9. síðu. „Skozka óperan" í Rvík Þessa dagana leggur 50 manna fiokkur listamanna frá Skozku óperunni í Edinborg undir sig Þjóðleikhúsið að verulegu leyti í fyrradag komu fyrstu menn úr hópnum hingað til iands, en það voru tæknimenn óperunnar, sem byrjuðu strax j gær að koma fyrir leiktjöldum og öðrum búnaði vegna sýninga flokksins. Hér sýna Skotarnir tvær óperur eftir brezka tón- skáidið Benjamin Britten: Albert Herring og The Turn of the Screw. Myndin hér að ofan er úr síðarnefndu óperunni. i

x

Þjóðviljinn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.