Lesbók Morgunblaðsins - 26.01.1985, Page 11

Lesbók Morgunblaðsins - 26.01.1985, Page 11
Sandr>tA .&Y>ýurn& i ,G«.Uur N*£k f *J“% O f tíjnAarf_ .-*-*, • v^J*. ^W**iast*tPt orn HoeWvi Atfmtt Hólnuur pV/^ftómíw Skáfhabery L Jhrvaði/ grai T&ujkamhxa- TÍ9 Sfyofaitambiixlgk ÍixníJfAiunhur JÖF dftMt rra»4«U| >346 ,..<\«1«3 ííHom./4 'vkar<? t^fflóói fíJttham- Mirfi ■iúsiTkarT rö'fi bfxtaAir €&* Snvhur mw> My.rógr»j|^< 5 *i j <*ej~ w«\ _. ! UflAfcTl /3? HESTEYRly IX NoÁfeWja) t joí . / 1»- / Ltuh«ro.. piwtíifllr' BoluJtíjuwiVatrKci^,. Slótta ‘420 Móíto/clX^ mftyru Sa*toxtny*eyrr*o. :kv4^^ (ímwa^w SUuðorHKá !vQ>wsy2d$* Menn hafa gert því skóna, að Eyvindur hafi fyrst verið í skjóli Halls eöa Hallvarð- ar, sonar hans á Hornströndum, en það er bara ekki vitað um Hall, sem ábúanda á Horni, fyrir 1756, en hann var bóndi á Felli í Kollafirði áður en hann kom að Horni. Hallvarður sonur Halls kom fyrr á Strandir, það er vitað um hann í Höfn í Hornvík 1744, (Sléttuhreppsbók), en þá er hann ekki nema rúmt tvítugur og varla þess umkominn að skjóta skjólshúsi yfir vergangsmenn eða umhleypinga. En þarna var á Hornströndum fyrir- maður, sem var ekkert að rekast í smá- þjófum, ef þeir létu hann í friði og það var séra Snorri Björnsson, frægari í sögunni, sem Snorri á Húsfelli. Snorri var prestur á Stað í Aðalvík 1741—57 og það eru nokkr- ar líkur á, að hann hafi verið Eyvindi- eitthvað innan handar. Það telja menn líklegt, að Eyvindur hafi fljótlega komizt í slagtog við Höllu eftir að hann barst vestur. Marka má það af því, að í manntölum Vatnsfjarðarsóknar megi finna konutötur, sem heitið hafi Guðrún og verið Eyvind- ardóttir og geti ekki verið um annað að ræða en að hún hafi verið dóttir Fjalla- Eyvindar og Höllu. Eftir aldri konu þess- arar í manntölum er hún fædd 1749 eða 1750 og þar sem ekki varð nú barn í þenn- an tíma, nema fundum foreldranna bæri saman, þá vilja menn ráða af þessu, að þau hafi tekið saman á árum 1748 eða ’49 og gæti auðvitað hafa verið fyrr, því að ekki verður alltaf barn við fyrstu sæðingu. HALLA Kerling Hlutur Höllu er slæmur í sögu Eyvind- ar, bæði í heimildum og munnmælum. Jó- hann Sigurjónsson bjó til Höllu utan við allt, sem vitað var um þá konu, og trúlega, ef marka má seinni tíma skrif, að það sé Jóhanns-Halla, sem lifir orðið með al- menningi, fögur kona, heit í ástum en trú fram í dauðann sínum elskulega og er þá næst að rifja upp lýsinguna í Alþingisbók 1765: „Halla er lág og fattvaxin, mjög dimmlituð í andliti og höndum, skoleygð og brúnaþung, opinmynnt, langleit og mjög svipill og ógeðs- leg, dökk á hár, smáhent og grannhent, ... “ Áður er þess getið í 1. þætti, að vafi leikur á hvort hún hafi brúkað mikið eða ekki tóbak, en það fyrra er líklegra, þar sem hitt hefði ekki verið talið til einkenna á konunni að nota ekkert tóbak. Hversu góður sem viljinn er þá er ekki hægt að ímynda sér Höllu neitt augnayndi af þessari lýsingu og enginn ástarljómi leikur um hana í heimildum né munnmæl- um. Gísli Konráðsson segir Höllu hafa verið _illa þokkaða og lítt grandvara," og Jón Árnason segir svo: „Höllu þótti í mörgum hlutum illa farið, bæði var hún harðlynd, hafði illt orð á sér og þótti blendin í trú svo að hún sótti nálega ekki kirkju, eða hún stóð fyrir utan kirkjudyr meðan messa var flutt." í sögu Eyvindar er það Halla, sem jafnan leggur til það sem verst var og vinnur ódæðisverkin. Nú er að hafa það í huga, að þjóðin fékk snemma dálæti mikið á Eyvindi og vildi gera hans hlut sem beztan og þá hefur það gerzt í munnmælasögunum, að hann hefur verið eitthvað fegraður á kostnað konu sinnar. Það er algengt fyrirbæri í sögum, að góður maður eigi afburða slæma konu eða öfugt og verða gæði annars makans því meiri sem hinn er gerður verri. En heimildirnar gera Höllu líka slæma. Eitt er þó víst: án Höllu væri enginn Fjalla- Eyvindur til að segja sögur af. BÚSKAPUR HÖLLU OG ABRAHAMS Af frásögn Gísla Konráðssonar er helzt að ráða, að Halla hafi komið í Jökulfirði úr Súgandafirði sem ekkja og átt tvö börn og sezt að á Hrafnsfjarðareyri, eyðikoti. Halla er talin fædd 1715 og hefur þá verið árinu yngri en Eyvindur og komin á fer- tugsaldurinn, þegar þau hittast. Gísli ættfærir Höllu lítillega og hefur þá ætt- færslu eftir Andrési presti Hjaltasyni, sem gat vitað rétt, þar sem hann var prest- ur í Súgandafirði 1838 og þekkti skyld- menni Höllu, sem þá voru þar enn búsett og hið merkasta fólk. Séra Andrés segir Höllu hafa verið í ætt við Bjarna Brynjólfsson, dugnaðarbónda á Suðureyri í Súgandafirði og afa Magnúsar frá Eymdum, sem frægur er í sögum fyrir harðfengi sitt og það, að hann frelsaðist frá mikilli eymdarfátækt og krankleika framan af ævi til auðs og hreysti og var hann af þessu kallaður Magnús frá Eymd- um, og héldu margir þetta bæjarnafn. Ekki er það víst, að það sé rétt ráðið af Hrafnsfjarðareyri í Grunnavíkurhreppi, þar sem Eyvindur og Halla bjuggu um tíma áður en þau lögðust út, og þar sem þau báru beinin löngu síðar. frásögn Gísla, þótt orðalagið bendi til þess, að Halla hafi fyrst sezt að á Hrafnsfjarðareyri, þegar hún kom úr Súg- andafirði. Það er til sögn um Höllu í Efri- Miðvík í Aðalvík og þar hafi hún búið með manni, sem Abraham hét og var Sveins- son, og hafa menn getið þess til, að þar sé um þjófinn Abraham Sveinsson að ræða. Guðmundur Guðni, fræðimaður, telur Abraham ekki fæddan fyrr en um eða eftir 1737 og dregur það af aldri móður hans, sem hann segir fædda 1716. Það er lítið um annað að ræða en byggja fæðingarár manna á þessum tíma á manntölum, sem tekin voru með margra ára millibili og ekki alltaf vandað til bókunarinnar frem- ur en í kirkjubókum síðar. Mörg misskrift- in er í því gamla bókhaldi. En þótt treyst sé fæðingarári móður Abrahams, þá er ekki annar vandinn en ætla henni að hafa átt Abraham ung að árum, um eða innan tvítugt til þess að það dæmi gangi upp, að Abraham, sem lagðist í þjófnað á unglingsárum hafi verið með Höllu í Efri-Miðvík, sem ungur maður, 18—19 ára og því megi hugsa sér að Halla hafi fyrst verið í Efri-Miðvík, þegar hún kom á Strandir og Abraham þar með henni og þar hafi Eyvindur kynnzt henni. Þau Eyvindur hefðu þá verið í nábýli og sóknarbörn séra Snorra á Stað í Aðalvík, en það er ætlað, að hann hafi gefið þau saman, Eyvind og Höllu, því að það er staðfest í Alþingislýsingu og bréfum, að þau voru hjón að lögum. V ERGANGSFÓLK Á EYÐIBÝLUM Af þeim heimildum, sem kunnar eru um Efri-Miðvík hefur þar oftast verið tvíbýlt, en ekki getið þar ábúenda á hvorugu býl- inu frá því í Stórubólu 1707 þar til 1746 og ábúandinn þá aðeins einn (Sléttuhrepps- bók). Þau voru mörg býlin, sem fóru í eyði á Ströndum, sem víðast á landinu í Stóru- bólu, en í þeim faraldri féll um þriðjungur þjóðarinnar eða að talið er um 18 þúsund manns. Sakamenn og vergangsfólk leitaði skjóls í kofarústum þessara eyðibýla, sem enginn var eigandinn að á lífi, og sat þar oft til frambúðar án þess að vera skráðir ábúendur. Það er sem sagt vel pláss fyrir Höllu í Efri-Miðvík áður en vitað er um hana á Hrafnsfjarðareyri. Hún gæti svo hafa verið hrakin þaðan af Guðmundi Jónssyni, sem settist í Efri-Miðvík 1746 og bjó þar til 1753. Hann hafi ekki unað tví- býli við Höllu og Abraham, eða það sem er öllu líklegra, að hún hafi hrakizt undan ábúandanum næstum á eftir Guðmundi, en það var harður karl, Sigurður Jónsson, og það gæti bent til að hann hafi átt í útistöðum við þjófa og fundizt framganga Eyvindar slæleg, því hann er einn af þeim, sem kæra Erlend sýslumann sem óhæfan til embættisins. Hér hefur málið nú verið leyst með því að skálda útfrá munnmælasögn, en það reynizt nauðsynlegt að halda áfram Eyvindarslóðir — og Höllu á Vestfjörðum: Örin til vinstri á kortinu vísar á Miðvík í Aðalvík, en haldgóðar heimildir eru fyrir því, að Halla hafi fyrst búið íMiðvík áður en hún fluttist að Hrafnsfjarðareyri — og að í Mið- vík hafí hún búið með Abraham Sveinssyni. Örin neðst til hægri vísar á Hrafnsfjarðareyri í Hrafnsfírði, innst í Jökulfjörðum, en sumar sagnir herma, að þar hafí þau bitzt, Eyvindur og Halla. skáldskapnum og reynir þá einnig á rök- vísina jafnvel meir en áður. í ættarsögu Hjálmars bónda Jónssonar á Hrafnsfjarðareyri, sem var skilríkur maður, er sögn um Abraham og Höllu í Efri-Miðvík á búskaparárum Ebenezers Jónssonar, langafa Hjálmars, bónda í Efri-Miðvík 1788—95. Hjálmar segir þenn- an langafa sinn, sem var hinn mesti bógur, sonur Jóns í Tjaldanesi Sveinssonar og konu hans, Elínar Magnúsdóttur Stranda- sýslumanns, hafa rekið Höllu og Abraham úr Efri-Miðvík. Það er hægt með góðum vilja að fá þessa sögn til að ganga upp, þótt ólíklegt sé miðað það sem að framan er sagt. Og er þá fyrst að víkja til Gísla Kon- ráðssonar, sem segir Abraham þjóf hafa frelsazt frá sinni þjófnaðaródygð á síðari hluta ævi sinnar og orðið góður og gegn bóndi, ef ekki hreppstjóri á Ströndum. Samkvæmt Sléttuhreppsbók er maður að nafni Abraham Sveinsson ábúandi á Efri-Miðvík 1787—89 og muni Ebenezer hafa hrakið þann mann frá Efri-Miðvík og hann þá sezt að á Glúmsstöðum í Fljótum 1790 en verið um ævilokin kominn til Bol- ungavíkur við Djúp og dáið þar 1793. Þessa sögu má vel skeyta við hina fyrri að því er Abraham viðvíkur; hann getur bæði hafa verið í Efri-Miðvík um miðja öldina og aftur 1787—89, en það er erfiðar að koma Höllu þangað á síðara tímabilinu. Samt ekki vonlaust. Það er ekki vitað um dánar- ár Höllu en talið öruggt, að hún hafi lifað Eyvind og reyndar einnig talið af sumum, að þau hafi bæði verið dáin fyrir eða um Skaftárelda 1783. En það er engin heimild fyrir þeirri ársetningu og Halla getur vel hafa verið rólfær kerling 1787 og verið í Miðvík hjá sínum gamla sambýlismanni, Abraham, en þegar hann er hrakinn af býlinu, þá hafi hún flækst aftur í Jökul- firðina, en hún er talin deyja annað hvort á Hrafnsfjarðareyri eða Stað í Grunnavík. Ekki er það mikið, sem vitað er um börn Höllu frá fyrra hjónabandi, en talið er það sé nokkuð víst, að þau hafi verið tvö og talið að hvort tveggja hafi verið drengir og annar heitið Sveinn og farizt ungur við Bolungavíkurmalir og verið þá illa þokk- aður, en hinn hafi heitið Oliver og hafi hann verið ungur með móður sinni á Hrafnsfjarðareyri. Oliver þessi á einnig að hafa verið þjófóttur og þó konan hans hon- um verri og eiga þessi skötuhjú að hafa I alið aldur sinn á Ströndum. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 26. JANÚAR 1985 1

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.