Morgunblaðið - 29.03.2004, Síða 22

Morgunblaðið - 29.03.2004, Síða 22
UMRÆÐAN 22 MÁNUDAGUR 29. MARS 2004 MORGUNBLAÐIÐ ÞEGAR ég var sumarstrákur í sveit, þótti mér það alltaf hálf kátlegt þegar karlarnir á bænum klæddu sig uppá í svörtu sparifötin sín á sunnu- dagsmorgnum. Þegar ég kom með hestana stóðu þeir í röð á hlað- stéttinni, ýmislega blóðgaðir um kjamm- ana eftir heljarslóð- arorustu morgunsins milli bitlausra rakvéla- blaða og harðra, viku- gamalla skeggbrodda. Allt um það voru þeir virðulegir sveitastólp- ar, og á boðungum svartra jakkanna voru títuprjónsnældir miðar, kringlóttir eða þrí- hyrndir, frá íþróttahéraðsmótinu í hitteðfyrra, frá kvenfélagsbasarnum og ballinu eftir réttirnar í fyrra og margir fleiri slapandi aðgangsmiðar frá gömlum mannamótum um nálæg- ar sveitir. Þetta voru sýnilega þeirra tignartákn um að þeir bældu ekki fletin heima hjá sér þegar menning- arlífið kallaði saman vaskleg fjör- menni héraðsins. Fleiri sýnistákn komust sannarlega ekki fyrir á svört- um sparijökkunum. Síðar á ævinni hef ég spurt sjálfan mig hvort þessi merkjaárátta sé orð- in að þjóðlegum kvilla, svo lítt sem þeir smituðu hafa af sér dregið að koma merkjum og táknum inn í allar byggingar og stofnanir í algerum óvitaskap um stíl, umhverfishefð eða fegurð gamalla mannvirkja. Byrjað var á því að flagga íslenska fánanum inni í hinum hreinláta og nýklassiska kirkjusal dómkirkjunnar í Reykja- vík, en þeirri smekkleysu var sem betur fer afstýrt. Næstir urðu það Bessastaðir, þar sem fánarnir tóku næstum því að slapa ofan í snilld- arverk beztu listamanna þjóðarinnar. Loks tók þó að fullu steininn úr, þegar einn kjörinna þingmanna á Alþingi lagði til að fán- inn yrði líka látinn drúpa yfir ræðustól sjálfs forseta Alþingis, rétt eins og þingmenn gætu ekki munað í hvaða landi þeir væru staddir. Samt var þessi fána- háttur þingmannsins sem ekkert hjá hinu, þegar frábærlega gegn maður berst fyrir þeirri ósvinnu að hengja járnsteypt skjald- armerki lýðveldisins framan á svalir Alþingishússins og eyðileggja ásýnd þessa sögufræga og fagra húss. Þá hlýtur manni að verða spurn, hvort þessum góða manni nægi ekki að hafa alla fjóra landvættina vel mót- aða og steinhöggna undir lágbog- unum yfir gluggum efri hæðar þing- hússins. Það eru sannkölluð snilldarverk Benedikts skálds og teiknara Gröndals, og hver landvætt- anna fellur með sérstakri prýði inn í sitt þrönga og bogadregna rúm. Frá vinstri talið eru þessu ágætu mynd- verk: drekinn, örninn, jötuninn og nautið. Af hverju, megi spyrja þessa „merkismenn“, duga þessir upp- runalegu landvættir byggingunni ekki, en verður að fjölga þeim um aðra fjóra á utanáhengdu, vandræða- legu og járnsteyptu skjaldarmerki lýðveldisins? Þegar á frumteikningu bygging- armeistarans að fyrirhugaðri fram- hlið Alþingishússins, frá nóv- embermánuði 1879, gerir Meldahl þegar ráð fyrir „tympanon“, svo sem miðsett háskraut er nefnt í húsagerð- arlistinni, og hafði hann að sjálfsögðu á því sögulega staðfestingu á bygg- ingartíma hússins, skjöld Kristjáns konungs Íslendinga hins IX og kór- ónu hans með gildum laufkransi um- hverfis. Slíkt háskraut hæfir stíl byggingarinnar vel og einkar virðu- lega. Svo sem oft gerist í huglægri brenglun manna, snýst áráttan gegn sjálfri sér. Slíkt hefur og gerzt hér. Nú vilja þeir sömu merkjafíklar ólm- ir losna við þetta sögulega tákn af frambrún hússins, rýja það upp- runalegri ásýnd sinni og falsa með því þjóðarsöguna. Vonandi hefur Alþingi sjálft bæði vit og metnað til þess að láta þá ekki komast upp með slík skemmdarverk, heldur stöðvi merkjafíklana áður en stór menningarslys hljótast af! Áskorun til alþingismanna: Stöðvið merkjafíklana Björn Th. Björnsson skrifar um merki og tákn ’Vonandi hefur Alþingisjálft bæði vit og metn- að til þess að láta þá ekki komast upp með slík skemmdarverk …‘ Björn Th. Björnsson Höfundur er listfræðingur. FERÐAÞJÓNUSTA á Íslandi er ung atvinnugrein í örum vexti. Greinin er þegar orðin annar stærsti þátturinn í gjaldeyrisöflun landsins. Það er aðeins örstutt síð- an Ísland náði þeim áfanga að kallast ferðamanna- land, þ.e. þegar fjöldi erlendra ferðamanna er orðinn meiri en íbúafjöldi landsins. Á þessum tímamótum er eðlilegt að ferða- þjónustan ræði STÓRU spurninguna: Á íslensk ferðaþjón- usta að verða „iðn- aður“ eða viljum við halda áfram að þjóna gestum okkar með persónulegum hætti? Iðnaðartúrismi eða ferðaiðnaður er kanski réttnefni þegar ferðamönn- um er „mokað“ eins og hverjum öðrum varningi í þennan túrinn eða á þennan staðinn. Viljum við auka framboð á sýndarveruleika og tilbúna „vöru“ eins og maður sér svo víða erlendis? Þetta álita- mál er í raun grundvallarspurning sem ferðaþjónustan verður að svara. Á að lýsa Gullfoss upp með ljós- kösturum eða láta hann njóta sín eins og hann er? Á að setja gervihnattasenda á hvalina eða hreindýrin til að það sé öruggt að finna dýrin á fljótleg- an og auðveldan hátt? Á að setja upp rúllustiga til að auðvelda að- gengi að upplýstum Dettifossi? Á að brúa allar jökulárnar á hálend- inu til að hægt verði að fara um hálendið á fólksbílum? Má ekki setja þyrlupall á Snæfellsjökul eða Herðubreið til að auðvelt sé að flytja sem flesta í útsýnisferð á toppinn? Spurningarnar eru margar og misgáfulegar en það er nauðsyn- legt að umræður fari fram um þessi mál, þ.e. hvað viljum við gera til að „þóknast“ ferðamönn- um. Við ættum kanski að spyrja; hvað vilja ferðamennirnir? Það er ekki víst að erlend- ir ferðamenn hafi nokkurn áhuga á sýndarveruleika, til- búnum eða upplýstum náttúruperlum, a.m.k. er það viðurkennd staðreynd að til Ís- lands koma ferða- menn fyrst og fremst til að upplifa óspillta náttúru, njóta sögu og menningar landsins. Ef marka má orð jafn víðföruls manns og Ara Trausta Guðmundssonar má gera ráð fyrir að ósnortin náttúra, náttúruleg upplifun og persónuleg ferðaþjón- usta komi til með að blómstra á komandi áratugum en „massatúr- ismi“ að dvína. Uppbygging á alls konar af- þreyingu hefur tekið stakkaskipt- um hin síðari ár enda er afþreying hluti þeirrar ástæðu að ferðamenn koma til landsins og ferðast um það. Það verður hins vegar að fara varlega í að breyta helstu nátt- úruperlum landsins í beina afþrey- ingu. Að mínu mati á að leggja áherslu á hreina náttúruskoðun eða upplifun þegar perlurnar okk- ar eru annars vegar. Vissulega þarf aðgengi að þeim að vera öruggt og gott, boðlegar snyrt- ingar og greinargóðar upplýsingar um staðinn en viljum við í raun moka endalaust fleiri og fleiri ferðamönnum á fjölsóttustu nátt- úruperlurnar? Viljum við breyta ferðaþjónustunni í „iðnað“ (með fullri virðingu fyrir iðnaði)? Til að ferðaþjónustan geti vaxið og dafnað á eðlilegan hátt er nauðsynlegt að greinin og stjórn- völd vinni saman að framtíð- arstefnumótun. Halldór Blöndal, fyrrverandi samgönguráðherra, lét vinna skýrslu um framtíð ferða- þjónustunnar árið 1995. Mark- miðin sem þar voru sett fram hafa þegar náðst og gott betur. Nú ný- lega skipaði Sturla Böðvarsson samgönguráðherra vinnuhóp sem ætlað er að móta framtíðarstefnu fyrir ferðaþjónustuna, það er vel, en ég vil hvetja ferðaþjónustufyr- irtæki og áhugamenn um fram- gang ferðaþjónustunnar til að taka þátt í þessari vinnu með virkum hætti. Slóðin inn á vef vinnuhóps- ins er: http://aaetlun.ferdamal- arad.is/. Ferðaþjónusta eða iðnað- ur? Á að lýsa Gullfoss upp? Ásbjörn Björgvinsson skrifar um ferðaþjónustu ’Að mínu mati á aðleggja áherslu á hreina náttúruskoðun eða upp- lifun þegar perlurnar okkar eru annars veg- ar.‘ Ásbjörn Björgvinsson Höfundur situr í stjórn Ferðamála- samtaka Íslands og Markaðs- skrifstofu ferðamála á Norðurlandi. ÞAÐ virðist vera náttúrulögmál að fé vanti til að sinna þörfum fólks vegna sjúkdóma, örorku, aldurs og fátæktar. Þó aukast árleg fjár- framlög til þessara málaflokka og sumpart meira en verðlagsþróun og fólksfjölgun segir til um. Hvað veld- ur? Rannsókn nauðsynleg Nauðsynlegt er og raunar skylt að leita orsakanna fyrir þess- ari þróun. Liggur hún í aldursskiptingu þjóð- arinnar, breyttum lífs- háttum eða öðrum ut- anaðkomandi áhrifum? Forvarnir Þegar búið er að greina vandann er hægt að vinna að for- vörnum. Öll viljum við koma í veg fyrir sjúk- dóma, örorku og ótímabæran dauða. Liggi orsakirnar í lífs- háttum eða umhverf- inu þarf að gera breyt- ingar. Það hefur verið gert hvað reykingar snertir með allgóðum árangri þótt betur þurfi að gera. Neysla áfengis og annarra vímuefna hefur stöð- ugt verið að aukast. Fátt veldur meira heilsutjóni. Offita er vaxandi vanda- mál, hreyfing er ekki nóg og fleira mætti nefna. Á öllum þessum sviðum er hægt að koma forvörnum við. Boð og bönn Ég er á móti boðum og bönnum seg- ir margur þótt allir viti að enginn einstaklingur, ekkert heimili og ekk- ert þjóðfélag geti þrifist án boða og banna. Með svona fanatískum hugs- unarhætti verður lítið úr aðgerðum. Ein almenn regla Ein meginregla á að gilda um vörur sem veruleg hætta er á að valdi al- varlegu heilsutjóni. Það er að beita verðstýringu þannig að slíkar vörur borgi allan þann kostnað sem þær valda með einum eða öðrum hætti beint eða óbeint. Þess vegna á tób- aksneysla, áfengisneysla og syk- urneysla að greiða allan afleiddan kostnað neyslunnar. Þá borga réttir aðilar. Verð á þessum vörum þarf því að hækka mikið. Það er því nauð- synlegt að fella verð þeirra út úr vísitölu neysluverðs svo að það raski ekki öðrum hagstærðum eins og t.d. verðtryggingu fjárskuldbindinga. Vísitalan má alls ekki koma í veg fyrir að hægt sé að vernda heilsu fólks. Ábyrgð fyrirtækjanna Með ofannefndri breytingu mundi tuga milljarða kostnaður flytjast yfir á seljendur áfengis, tóbaks og syk- urvöru. Kostnaðurinn yrði svo mikill í hlutfalli við tekjur að söluaðilar myndu verða að leita jafnvægis með því að draga mjög úr neyslunni. Rannsóknir sýna að kostnaður vegna neyslunnar eykst hraðar en tekjurnar. Öflug vörn Verðteygni ofangreindra vara er mikil. Verðstýring yrði því öflug vörn og myndi draga stórlega úr neyslu þessara vara. Þá er verðstýr- ingin einföld og ódýr lausn og boð og bönn gætu verið í lágmarki. Þar sem seljendur þurfa að bera skaða sem vörur þessar valda mundu þeir vinna af alefli gegn smygli og bruggi til að forðast kostnað. Þegar óhollu vör- urnar bera tjón sitt ættu þær hollu að geta orðið á viðráðanlegu verði sem kæmi öllum almenningi til góða og ekki síst þeim sem minnstan kaupmáttinn hafa. Hinn „virki alkóhólismi“ Ég hef verið í hópi þeirra sem hafa bent á nauðsyn þess að draga úr áfengisneyslunni. Áfengisneytendur mynda hinn „virka alkóhólisma“ Hann hefur ver- ið ráðandi meðal Evrópuþjóða um aldir. Þetta er rótgróin afturhalds- stefna. Hún veldur því að fólk í hundraða þúsunda tali liggur í valnum á ári hverju. Það sýnir að verið sé að framleiða sjúkdóma í stórum stíl. Þrátt fyrir það má engu breyta. Áfengissýkill- inn er friðhelgur. Hvað gerist hér á landi? Það nánast tókst að út- rýma áfengisvanda hér á landi á öðrum áratug síðustu aldar. Gegn þessu reis hinn „virki alkóhólismi“ af fullum krafti. Ekki var gott ef ein þjóð gæti rifið sig úr viðjum vanans. Það er viðhaldið þeim fordómum að fólk þurfi að þola áfengið sem ævarandi erfða- synd sem verði að fá sínar fórnir þótt blóð- ugar séu. Rányrkja Verði gjöld á áfengi lækkuð og auki Alþingi aðgengi að því eykst kostnaðurinn í heilbrigð- iskerfinu, hjá sjúkrahúsum og víðar. Atvinnustarfsemi sem að hluta til byggist á áfengis- og tóbaksneyslu má líkja við rányrkju. Hún skilur auðnina eina eftir. Á ábyrgð þjóðarinnar Tapið á viðskiptunum með áfengi, tóbak og sykurvörur hefur verið á ábyrgð þjóðarinnar. Ofangreindar tillögur geta breytt því. Það er eðli- leg krafa að skaðleg starfsemin sé sjálfbær, borgi allan afleiddan kostnað vegna starfseminnar auk eðlilegra gjalda til samfélagsins. Erum við hrædd? Þorum við ekki að greina fíkniefna- vandann. Er hann feimnismál? Það er vitað að stór hópur sjúkra kemur úr hópi fíkniefnaneytenda. Heilsan hefur bilað við langvarandi vímu- efnaneyslu. Aðrir verða fyrir slysum sem neyslan veldur. Hefur þjóðfé- lagið gætt nægilegra forvarna í þessu efni? Það er þung raun að missa heilsu og starfsorku fyrir ald- ur fram. Þar geta sjálfskaparvítin verið sárust. Markaðssetning hins „virka alkóhólisma“ er að koma áfenginu, hinum skæðasta sjálfseyð- ingarvökva allra alda, í ísskápa heimilanna svo að börnin venjist því sem sjálfsögðum hlut í lífsmynstr- inu. Þá verða þau öruggari neyt- endur í framtíðinni. Betri tíð Nái stjórnvöld að losa sig úr aft- urhaldsfjötrum hins „virka alkóhól- isma“ má vænta betri tíma. Færra fólk yrði fyrir tjóni, heilsufar yrði betra og meira fjármagn yrði til að- stoðar þeim sem minnst mega sín. Sárustu tennurnar yrðu þá dregnar úr hinum „virka alkóhólisma“ ef hann verður að borga að fullu tjónið sem hann veldur. Ábyrgðin hlýtur að hvíla á Alþingi af miklum þunga. Minnumst árangursins sem náðist á fyrstu áratugum síðustu aldar fyrir samhug félagasamtaka og stjórn- valda í þessum málum. Nýtt átak á nýrri öld. Nú er lag. Notum verð- stýringaraflið til að bæta heilsu og hag íslensku þjóðarinnar. Sjúkdómar og varnir Páll V. Daníelsson skrifar um sjúkdómavarnir Páll V. Daníelsson ’Færra fólkyrði fyrir tjóni, heilsufar yrði betra og meira fjármagn yrði til aðstoðar þeim sem minnst mega sín. ‘ Höfundur er viðskiptafræðingur.

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.