Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Lesbók Morgunblašsins

og  
S M Þ M F F L
. . . . . . 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 . . . . .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |

Ašalrit:

Morgunblašiš


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Lesbók Morgunblašsins

						Leikhúsið Iðnó við Tjörnina. Þar hafa Iteykvíkingar og raxinár fjöldi
landsmanna átt ötaldar ánægrjustundir.
Árni Ola
LEIKHÚSIÐ
IÐNÓ
Félagshyggja mátti heita óþekkt hug-
tak i Reykjavík fyrir einni öld. —
Menn urðu að vera sjálfum sér nógir
og hver þóttist eiga nóg með sjálfan
sgi. Lítið hafði brytt á samtökum eða
félagsskap fram að þeim tíma, nema þá
helzt til hins verra, svo sem eins og
stofnun drykkjuklúbbanna, og samtök-
um kaupmanna um að hafa lágt verð á
íslenzkum vörum, en hátt verð á hinum
útlendu.
En svo var Iðnaðarmannafélagið
stofnað, fyrst allra þeira félaga, sem
nokkrar sögur fara af i Reykjavík. Og
það var í rauninni mjög eðlilegt að iðn-
aðarmenn skyldu fyrstir verða til þess
spfeð stofna með sér félagsskap. Þeir voru
flestir „sigldir" og höfðu kynnzt „fag"-
félögum ytra, hver í sinni grein, og
vissu að samtök eru afl þeirra hluta
sem gera skal. En hér kom ekki til
greina, eins og þá stóð á, að
stofna „fag"-félög, og þess vegna var
stofnað    eitt    allsherjarfélag    iðnaðar-
manna.
Á þessum tíma höfðu ýmis félög ver-
ið stofnuð i bænum, og þau áttu öll við
sömu erfiðleika að stríða. Um það segir
Knud Zimsen svo í minningum sínum:
„Reynslan hafði sýnt, að þau félög, sem
þurftu að eiga það undir náð annarra
að fá inni kvöld og kvöld, áttu erfitt
uippdráttar og urðu sjaldnast langlif".
Vegna þessa var farið að tala um það
í alvöru, að Iðnaðarmannafélagið kæmi
*sér. upp eigin samkomuhúsi og fund-
arstað. Góðtemplarareglan, sem stofnuð
var hér 1885, hafði séð nauðsyn þess
að koma sér upp eigin húsi, og vann
það til að gera uppfyllingu í tjörnina
sunnan við Alþingishússgarðinn og
fram þangað er Vonarstræti var fyrir-
hugaðuir staður, til þess að fá lóð und-
ir húsið; þetta samkomuhús var reist ár-
ið 1887.
Svo var það á fundi í Iðnaðarmanna-
félaginu 1. febrúar 1891, að Matthías
Matthíasson, sem þá var formaður fé-
lagsins, bar fram tillögu um, að félag-
ið reisti samkomuhús fyrir sig. Féllust
menn á þetta og var samþykkt að hef ja
þegar fjársöfnun til húsbyggingar og
skyldi ráðizt í byggingu þegar 4000 kr.
væru fengnar. Á þessu varð þó alllang-
ur dráttur og var það ekki fyrr en í
desember 1893, að Magnús Benjamins-
son bar fram tillögu um að félagið ósk-
aði eftir að fá útmælt svæði í tjörn-
inni til uppfyllingar undir hús sitt. Var
það samþykkt og einnig að byrja þeg-
ar á uppfyllingunni. Bæjarstjórn brást
vel við þessari málaleitan. Fyrir nær
tveimur árum haiði hún leyft Hirti
Hjartarsyni að gera uppfyllingu fram í
tjðrnina vestan lækjaróssins, svo að
hann fengi þar 30x30 álna lóð.
Nú leyfði hún iðhaðarmannaféiaginu að
gera uppfyllinigu vestan við þessa lóð,
30 álna langa frá austri til vesturs og
25 álna breiða. Jafnframt var leyft að
reisa á hinni nýju lóð hús, sem væri
12x14 álnir.
Margir létu sér þetta vel lynda, en
Magnús Benjamínsson úrsmiður var
ekki ánægður. Hann vildi að félagið
væri ekki að hugsa um að reisa smá-
kofa fyrir sig, heldur ætti það að reisa
stórhýsi fyrir bæinn — samkomuhús og
leikhús, sem orðið gæti menningarmið-
stöð. Og með lagrii og fortölum hafði
hann sitt mál fram, þótt það tæki lamg-
an tima. En 7. marz 1896 samþykkti
bæjarstjórn, að félagið mætti reisa stór-
hýsi það er enn stendur. Hafði Einar J.
Pálsson byggingameistari gert teikn-
ingu af húsinu.
Þess er oft getið í fornsögum, að ís-
lenzkir höfðingjar fðru utan til þess að
kaupa sér húsavið. Nú tóku iðnaðar-
menn  upp þennan  gamla sið og sendu
utan Svein Jónsson snikkara að kaupa
allan efnivið í húsið. Tókst sú för vel
og greiðlega og er sagt að hún hafi
borgað sig vel, þvi að Sveinn komst að
góðum kaupum á efniviðnum. Munu
þau ekki mörg húsin hér í borg er eiga
sér slika sögu.
Þótt allt virtist nú ganga að óskum,
var þó einn þrándur í gotu — féleysi.
Eins og allir vita verður stórhýsi ekki
reist án peninga, en peninga átti félag-
ið ekki. Það byrjaði á þvi að fá að láni
tvo     smasjóði,     Leiktjaldasjóðinn    og
Thaliusjóðinn. Leiktjaldasjóðurinn-var í
umsjá   bæjarstjórnar.    HöfðU;   npkkrir
menri stofnað hann áfið-1866 með 100
rikisdö'luim  og' geflð hpnum   auk .þess
nokkuð af leíktjöidúriivO,g oðrum áhöld-
um til leiksýninga: geningarriir á.ft-u að
ávaxtast,  en leiikáhé^lnl'^skíyldu " léð tií;
afnota    fyrír   borgun.    Sjóourinn , var
stofnaður  í ' þvi' at^féSníiði',   að   kóinið   •
yrði upp fyrir hanrr;" 'aririaðhvort ieik-
sviði í sámkorriuhúsi, eða þá fullkomnu
leikhúsi, þegar honum væri vaxinn fisk-%
Ur   Um 'hrýgig;   Thalíusjóðurinn   hafði .
einnig  verið   stdfnaður  til  framdráttar
leiklist í Reykjávík, en var í vörzlu ein-
stakra manná. — Þessa sjóði fékk' félag-
ið að láni g'egrí'þvi, að söngfélög bæj-
arins fengi til afnota leigulaust eitt her-
bergi í húsinu til æfinga.
Siðan fékk félagið 12,500 kr. lán
í Söfnunarsjóði gegn fyrsta veðrétti í
húsinu og 5000 króna lán í Landsbank-
anum gegn sjálfskuldarábyrgð .25 fé-
lagsmanna, og sýndi þetta mikla fórn-
fýsi þeirra. Þarf svo ekki að rekja þá
sögu nánar. En þegar husið var fuli-
smíðað 'kostaði það 36.000 kr. og þótti
það óhemju fé i þá daga; Hús þetta hét
Iðnaðarmannahúsið, en airnenningur
stytti það sér í munni fljótlega
og nefndi Iðnó, og það nafn festist við
það.
Húsið var svo veglegt, að það varð
bæði félaginu og félagsmönnum til stór-
sóma. Um það fórust „Isafold" svo orð:
„Það er mikils háttar fyrirtæki, sem
Iðnaðarmannaféiagið hér í bænum hef-
ir ráðizt í og leyst af hendi öllum von-
um framar: að reisa samkomuhús handa
sér, er gengur næst að fyrirferð Al-
þingishúsinu og Latínuskólahúsinu, 43
álna langt og 20 álnir á breidd, af
timbri og járnvarið, á lóð, sem til hefir
verið búin af mannahöndum úti í tjörn-
inni norðanverðri, við hið fyrirhugaða
Vonarstræti. 1 húsinu er m. a. leiksvið,
stærra miklu og haganlegra, en hér hef-
ir til verið áður, 11% x 15 álna vitt
og 9 álna hátt af palli, en áhorfenda-
salur 14 x 21 alin og 11% alin undir
loft. Fyrir smíði þessári hefir formað-
ur Iðnaðarmannafélagsins staðið,
Matthías Matthíasson verzlunarmaður,
við annan mann úr stjórn þess, Andrés
B.iarnason söðlasmið, ásamt þremur
kjörnum öðrum mönnufn: Einari J. Páls-
syni snikkara sem var yfirsmiður
að húsinu, Magnúsi Benjamínssyni úr-
smið og Ólafi Ólafssyni prentara. Verð-
ur eigi annað sagt, en verk þetta sé
þeim og félaginu til mikils sóma, og
bænum veruleg framför og prýði". —
Benedikt Gröndai skáld hrósaði ekki
öliu, en í lýsingu Reykjavíkur um alda-
mótin segir hann þó um þetta hús: „Oti
við tjörnina er hið miklá óg fagra hús
Iðnaðarmannafélaigsins, Iðnaðarmanna-
húsið, með skrautlegum sal og stórum
herbergjum. Þar eru haldnir dansdeik-
ir og þar er nú hið helzta sjónleikahús
Reykjavikuir".
Félagið hélt fyrsta fund sinn í hús-
inu 29. des. 1896 og vígði það þar með
sem félagsheimili sitt. En segja má, að
vígsla samkomuhússins hafi farið fram
30. og 31. janúar 1897, því að þá voru
haldnir þar samsöngvar undir stjórn
þriggja helztu söngstjóra bæjarins,
Steingríms Johhsens, Bjðms Kristjáns-
sonar og Jónasar Helgasonar, og með
„úrvalsliði". Ágóðinn skyldi allur hafð-
ur til þess að kaupa hljóðfæri handa
húsinu. Áheyrendur voru hvort kvöld-
ið um 400, eða um 10. hver maður úr
Reykjavík i hvort skiptij þvá að þá
voru bæjarbúar um 4000. Aldrei höfðu
svo fjölmennar skemmtanir verið hér á
landi innan f jögurra veggja, enda
hafði slikt samkomuhús sem þetta aldrei
verið til á landi hér. Þetta seumsvarar
því, að nú væri hér í borginni samkomu
salur, sem tæki 8000 marins. Þetta" gefur
bendingu umhviMkúr stórhugur og tru
á yöxt og viðgang' Reykjavikur hefir i
þá I rikt " hjfe fOrUstumönrium Iðnaðar- !
marihaféláigsiris.            ......'.'.',-'      '',.        ,'
" Þégaf' íl^íSí^^í^rf^l^^^^Í,
hjá: tjörninni 1887, yar dálitið-Jeiksyið • í'
,þ"yí,' 'og' þar hófust, fegar ;'ie'i:ksyriin|ár.
Ög-.árið 1894 var stpfnað regl'ulégt léife- .
féiag' til, þess; að 'iialda þar uppi le|c-'
sýningtnni - undir   forustu;'_' J>eirfa'r Árna .
Éifíkssonaf kaiupniahns;: Kristjáns Þof- 2
grímssonar konsúls og Sigurðar Magn-
ósspnar cand. theol, Og þar hóf Stefaníaf'
"Guðmundsdéttir     gaæsilegán   2 léikferil'
sinn, þá kornung stúlka. En þegar leik-
húsið kom i „Iðnó" Og var mörgum sinn-
um Iqetra, langaði þesisa leíkendur til 48..
fá  að  reyna  krafta  sína  og  hæfileika
þar. Stpfnuðu þeir þá „Leikfélag Reykja- ,
vikur" og segir Indriði Einarsspri' svo
um það:
,   „Leikfélagið  var   stofnað  11.   janúar
1897   og   gengu  í  það   þessir  leikafar-:
Árni   Eirí'ksson   verzlunarmaður,   Borg-   >
þór    Jósefsspn    verzlunarmaSur,    Frið- -¦
finnur   Guðjónsson   prentari,   Gunnþór- •
unn   Halldórsdóttir    ungfrú,    Hjálmar .,
Sigurðsson ritari, Jónas Jónsson alþing- .=
isvörður, Kristján Ó. Þorgrimsson kaup • ¦
maður, Sigríður Jónsdóttir húsfrú, Sig- •
urður Magnússon cand. theol., Stefania '
Guðmundsdóttir ungfrú, Steinunn Run-
ólfsdóttir   ungfrú   og   Þorvarður   íkmv ¦¦
varðarson prentari. :— Þess utan gengu, •
sjö  handiðnamenn  í félagið,  sem ekki¦¦:
ætluðu að leika, en vildu halda félagr
inu til þess að leigja Iðnaðarmannahús-
ið". — Á þessu má sjá, að stjórn húss- •
ins hefur lagt kapp á að fá æfða leik--1
ara þangað,  í stað þess að hefja þar-
sýningar með eintómum nýliðum.
Þarna hefst saga Leikfélags Reykja-
víkur,  en  hún  verður  ekki   sögð  hér.
Nægir  að  benda   á,   að  þarna   starfar '<
ieikfélagið enn. Um hálfrar aldar skeið
sat það að eina leikhúsinu í bænum, og
það   hefur   ekki   látið   sinn   hlut   þrátt
fyrir    breytta    tima.    Reykjavíkurborg
stendur í mjög stórri þakkarskuld við
Leikfélagið fyrir 75 ára menningarstarf
þess.  En  borgin   stendur  ekki  síður  í
þakkarskuld við þá menn, sem af fram-
sýni  og  ósérplægni  réðust  í  að  reisa
þetta  leikhús  fyrir  Reykjavík.   Og þar
má óhætt nefna nafn Magnúsar Benja-
mínssonar, sem hugsaði þá öðrum hærra
og stærra fyrir hönd bæjarféiags síns.
„Magnús Benjamínsson var aldrei leik-
ari,  en ekki má nafn hans þó gleym-
ast,  þá er saga leiklistar Reykjavíkur
verður skráð, þvi að án hans atbeina
hefði Iðnó ekki verið reist í þann mund,
sem það var gert", segir Knud Zimsen,.
í Iðnó fór fleira fram en leiksýning-
ar, því að það var um langt skeið að-
alsamkomustaður  bæjarbúa.   Þar  voru
dansleikir  og veizlur,  þar voru  fluttir
fyrírlestrar,   þar   voru   haldnir   fJðlda-
fundir,   þar   voru   tombölur   og   bazar
o.m.fl. Skyldi það vera um of að ætla
að fyrstu  áratugina hafi hver einasti
fuHorðinn   Reykvikingur   lagt   þangað
leið sina einu sinni á ári og margir oft?
Slífct yrði ekfei sagt um neitt annað.,;li<is
í bænum á þeim tíma. Iðnó var nokkurs
konar miðdepill bæjarlifsins, og á þeim
árum   hefði  enginn   getað  hugsað   sér
Reykjavik   án   Iðnó.   Ef   húsið;:hefði
brunnið, mundi almenn sorg' ogMsðkn-
uður hafa  ríkt  í bænum og moT#trin
fundizt að hann væri þá ekki nema svip
ur hjá sjón. Svo mlklu : hlutverki I tiefir
þetta hús haft að gegna. '              ,»j| ;
2     LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
9. jamúai»4972
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32