Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Išjužjįlfinn

PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Išjužjįlfinn

						14 ? IÐJUÞJÁLFINN 2 / 2007
1997, 2001), Judi Chamberlin (1997), 
Mary Ellen Copeland (2001) og Dan 
Fisher (1998). Rannsóknarfólk hefur 
fylgt í kjölfarið, s.s. William Anthony 
(1993, 2000), Marit Borg (1999, 
2006), Alain Topor (2003, 2004, 
2005), Jensen (2004a, 2004b) og fleiri. 
Fyrir geðsjúka er bati nátengdur 
valdeflingu (empowerment), sem teng­
ist persónulegri baráttu og baráttu fyrir 
pólitískum breytingum þar sem geð­
sjúkir setja hæfileika sína, valmöguleika 
og sjálfræði á oddinn.
Valdefling
Hugtakið valdefling (empowerment) 
hefur tengst réttindabaráttu minni­
hlutahópa frá því á sjöunda áratug 20. 
aldar. Fjöldi fræðimanna hefur gert 
þetta hugtak að viðfangsefni sínu og 
skilgreiningar byggjast á mismunandi 
túlkunum á merkingu þess (Hanna 
Björg Sigurjónsdóttir, 2006). Einföld 
skilgreining á valdeflingu er að færa 
vald frá þeim sem hafa það fyrir yfir til 
þeirra sem ekki hafa það (Chamberlin, 
1997). Valdefling er huglæg tilfinning 
sem í gegnum tengsl manna á milli ýtir 
undir sjálfsákvörðunarrétt, sjálfsvirð­
ingu, sjálfsmat og hefur áhrif á félags­
stöðu. Valdeflandi samskipti stuðla 
þannig að því að fólk hafi vald yfir 
aðstæðum sínum og lífi (Hanna Björg 
Sigurjónsdóttir, 2006). Geðsjúkir eru 
einn þeirra hópa sem hafa verið valda­ 
og áhrifalausir um eigin málefni. Í 
rannsókn Townsend (1998) er skortur 
á völdum og áhrifum talinn hindra 
bataferlið. Niðurstaða Townsend var 
sú að til að auka áhrif þessa hóps þurfi 
að skoða dreifingu valds innan heil­
brigðiskerfisins, á hvaða forsendum 
ákvarðanir séu teknar og hvaða hug­
myndafræði stýri uppbyggingu þjón­
ust unnar. 
Þó svo að niðurstöður notenda­
rannsókna sýni ótvírætt að breytinga sé 
þörf varðandi þjónustuúrræði, t.d. að 
þjónusta við geðsjúka verði færð í meiri 
mæli út í samfélagið, hefur reynst erfitt 
að fá fjármagn flutt frá sjúkrastofnunum 
(Rebeiro, Day, Semeniuk, O?Brien  og 
Wilson, 2001). Judi Chamberlin, sem 
verið hefur helsti boðberi mikilvægis 
valdeflingar á meðal geðsjúkra, skil­
greindi í rannsókn sinni (1997) fimm­
tán lykilatriði sem þurftu að vera til 
staðar í meðferðarstarfi. Birtingarform 
valdeflingar í meðferðarstarfi voru m.a. 
valddreifing, að eiga val, að hafa áhrif, 
aðgengi að upplýsingum, réttindi, 
efling jákvæðrar sjálfsmyndar og að 
komast yfir eigin fordóma. Að mati 
Chamberlin á árangur meðferðar að 
snúast um aukna þátttöku í samfélaginu 
og betri stjórn á eigin lífi.
Batafrásagnir og batarannsóknir
Frásagnir notenda um eigin reynslu 
af áhrifavöldum í bata hafa birst víða í 
fagtímaritum (Bledsoe, 2001; Frese, 
1993; Hatchard og Missiuna, 2003; 
Heezik, 2000; Houghton, 1982; 
Mack, 2001). Fjöldinn allur af not­
enda rannsóknum hefur síðan stutt 
frásagnir þessara einstaklinga um bata­
ferlið (Baker og Strong, 2001; Borg, 
2006; Borg og Kristjansen, 2004; Borg 
o.fl., 2005; Borg og Topor, 2003; 
Davidson o.fl., 2005; Mezzina o.fl., 
2006a, 2006b; Jensen, 2004a, 2004b; 
Kogstad, 2004; Kristjansen, 2004, 
2005; Smith, 2000; Topor, 2003, 
2004, 2005; Young og Ensing, 1999). 
Bati að mati notenda er ekki það sama 
og að vera einkennalaus eða vera án 
færniskerðingar, heldur er bati að finna 
sjálfan sig, geta sett tilveru sína í 
samhengi og hafa stjórn á eigin lífi. 
Bati er endapunktur fyrir marga en 
fyrir suma er batinn stöðugt ferli aftur 
á bak og áfram. Þörf er á stuðningi, en 
það er notandinn sem stjórnar því 
hvers konar stuðning hann vill, hvar 
og hvenær. Bati er að hafa áhrif á líf 
sitt og umhverfi. Forsendur geðsjúkra 
fyrir bata eru ekki endilega rétt sjúk­
dómsgreining, ákveðin meðferðartæki 
eða innlögn á sjúkrahús. Þeirra áherslu­
atriði eru almenn mannréttindi, mikil­
vægi þess að missa aldrei vonina um 
betri tíð, það að fá tækifæri til að eiga 
samleið með öðrum og að vera virkir 
þjóðfélagsþegnar. Atriði eins og að geta 
tengst öðru fólki, að á þá sé hlustað og 
þeim trúað, að geta lifað eðlilegu lífi og 
að vera séðir sem einstaklingar með 
hæfileika er þeim mikilvægt (Chamb­
erlin, 1997; Munetz og Frese, 2001; 
Turner­Crowson og Wallcraft, 2002).
Gerðar hafa verið samantektir úr 
rannsóknum til að leiðbeina geðsjúk­
um, aðstandendum, fagfólki og áhrifa­
mönnum um hvað það er sem skipti 
máli til að ná bata og hvernig eigi að 
hanna þjónustu til að styðja geðsjúka í 
nærumhverfi þeirra (Anthony, 2000; 
Borg og Kristjansen, 2004; Borg og 
Topor, 2003; Chamberlin, 1997; 
Deegan, 2001; Fisher og Ahern, 1999; 
Jacobson og Greenley, 2001; Munetz 
og Frese, 2001; Ralph, 2000; Towns­
end og Glasser, 2003; Turner­Crowson 
og Wallcraft, 2002). Margir af þessum 
rannsakendum hafa dregið saman þætti 
sem eru einkennandi fyrir einstaklinga 
sem náð hafa bata og þá þætti sem 
einkenna umhverfi þeirra. Þættir eins 
og von, valdefling, val, tengsl við aðra, 
grunnmannréttindi, hvatning og já­
kvæðni voru t.d. afgerandi í bataferlinu. 
Samtvinnun persónutengdra þátta og 
umhverfisþátta myndaði vonarneista 
sem breytti sjúkdómsferlinu. Af hverju 
og við hvaða aðstæður slíkur vonarneisti 
kviknar er efni sem enn er verið að 
rýna í. Rannsakendur hafa fengið mörg 
svör við spurningunni ,,hvað hjálpar?? 
en engin ein aðferð eða nálgun hefur 
náð að slá í gegn. Niðurstaða þeirra er 
sú að komi einhver með slíka stað­
hæfingu þá hafi notendarannsóknir 
alla vega sýnt að svo er ekki (Borg og 
Topor, 2003). Niðurstöður notenda­
rannsókna sýna fram á að bataferlið sé 
afar einstaklingsbundið og oft þver­
sagnakennt. Niðurstöður þeirra hafa 
ekki leitt til neinna forskrifta varðandi 
það hvað ber að gera á hverjum tíma. 
Hins vegar benda niðurstöður þeirra 
til að breytinga sé þörf í þjónustunni 
og hefðbundnar stéttir og hefðbundin 
þjónustuform séu afar takmörkuð og 
komi að takmörkuðu leyti til móts við 
þarfir geðsjúkra sem eiga við 
langvarandi vandamál að stríða (Borg 
og Kristjansen, 2004; Chamberlin, 
1997; Jacobson og Greenley, 2001; 
Sells o.fl., 2006; Townsend, 1998).
Aðferðafræði
Tilgangur rannsóknarinnar var að 
varpa ljósi á reynslu geðsjúkra af bata 
og bataferli. Aðferðir fyrirbæra fræð­
innar, sem tilheyra eigindlegri rann­
sóknarhefð, voru notaðar til að lýsa 
ferli batans. Fyrirbærafræðin gefur leið­
beiningar til að skilgreina veru leikann 
og þá merkingu sem fólk leggur í hann 
(Creswell, 1998; Kvale, 1996; Taylor 
og Bogdan, 1998). Rannsóknarsniðið 
fólst í því að fá fram batasögur einstakl­
inganna sem rætt var við og gera vett­
vangsathuganir þar sem fólk í bata kom 
saman í eftirfylgd. Þær aðferðir sem 
notaðar voru fólust í opnum viðtölum 
til að draga fram reynslu þátttakenda 
af bata. Í viðtölunum var tekið mið af 
hinum tólf eigindlegu hliðum rann­
sóknarviðtala (Kvale, 1996). Þar er 

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40