Tíminn - 20.10.1953, Síða 4

TÍMINN, þriðjudaginn 20. október 1953.
237. blaða
— —... —^
Upphaf fjárskaðaveðurs.
Laugardaginn 10. þ. m.
snerist veður til norðanátt-
ar á landi hér og varð af fjár
skaðaveður. Fréttaritari
Morgunblaðsins í Aðaldal tel
ur óhætt að fullyrða, að stór
hríð þessi hafi verið eitt hið
mesta fjárskaðaveður, sem
komið hafi þar um slóðir á
þessari öld. Hann lýsir veðr-
inu á þá leið, að það hafi
byrjað á laugardag með
hægri norðanátt og krapa-
hríð. Aðfaranótt sunnudags
og mánudags hafi veðrið far
ið harðnandi með vaxandi
úrkomu. En svo hlýtt hafi ver
íð í veðri, að ekki hafi fest
snjó í byggð svo teljandi
væri. En snemma á mánu-
dagsmorgun herðir frost með
miklu kafaldi og veðurhæð og
urðu vegir þegar ófærir. Fátt
af fé náðist í hús stórhríöar-
daginn. Vegna undangenginn
ar krapahríðar gerðist féð
svo klakabrynjað, þegar stór-
hríðin skall á, að það varð að
leggjast á gaddinn, þar sem
það var komið. Þennan dag
fennti margt fjár í Þingeyj-
arsýslu og víðar um norðan-
og vestanvert landið. Frétta-
ritari Tímans í Bárðardal
skýrir frá því, að undan-
farna daga hafi til þess vand
ír hundar leitað í fönn með
góðum árangri. Hafa bændur
á þessum slóðum verið að
draga fé sitt úr fönn bæði
dautt og lifandi.
Athyglisverðast í þessum
frásögnum eru ummæli frétta
ritarans í Aðaldal. Hann seg
ir orðrétt:
„Var víða ekki smalað
dagana fyrir hríðina, vegna
þess að almennur saman-
rekstrardagur var ákveðinn
á mánudag“!
Dæmin úr fortíðinni.
Fellirinn og fjárskaðaveör-
in eru hræðilegustu dæmin
úr fortíðinni í lífi og starfi
bænda. Aukin fyrirhyggja
bænda sjálfra og ný úrræði
um samgöngur hefir aukið
vonir landsmanna um, að
takast megi að sigrast á
fellishættunni. Öðru máli
gegnir um fjárskaðaveðrin.
Þetta síðasta dæmi sýnir, að
þrátt fyrir nýtízku veður-
þjónustu, síma á flestum bæj
um og stórbætt samgöngu-
skilyrði eiga bændur enn
allt óiært af dæmum fortíð-
árinnar um hætturnar af i
haustbyljunum, sem á öll-
um öldum byggðar þessa
lands hafa kvalið og drepið
sauðfé þeirra í heimahögum.
Þáttur veðurstofunnar.
Oft hættir mönnum til að
skella skuld á veðurstofuna,
er miklar slysfarir verða af
völdum ofviðra á sjó eöa
landi. Að þessu sinni mun
það þó ekki takast. Ég hefi
hér fyrir framan mig veður-
spárnar frá laugardegi til
mánudags að báðum dögum
meðtöldum. Morgunspá laug
ardagsins 10. okt. greinir frá
allmikilli lægð suðvestur í
hafi á hægri hreyfingu aust-
norð-austureftir. Af fregn-
inni verður að vísu ekki ráð-
ið hvort lægð þessi muni fara
yfir landið, vestan við það
eða austan. En orðin aust-
norð-austur benda til, að
hún hafi austlæga stefnu.
Snáin þennan morgun hljóð-
ai®lim vaxandi austan- og
norðaustanátt. Þennan dag
gerir hæga norðaustanátt á
Norðurlandi með krapahríð.
Morgunspá sunnudagsins
skýrir frá því, að lægðin sé
komin suðaustur fyrir land
og sé alldjúp. Síðari fregn
Jónas Þorbergsson:
Fjárskaðarnir á Norðurlandi
og veðurþjónustan
þann dag spáir hvössu norð-
austanveðri með snjókomu
frá Breiðafirði til Norður-
lands, en norðaustankalda,
og stinningskalda með snjó-
komu eða slyddu öðru hverju
á Norðausturlandi og Aust-
fjörðum.
Af þessum veðurfregnum
sést, að veðrið fer hægt að.
Það smáfærist norðaustur
yfir landið, fer nokkuð harðn
andi á Norðurlandi með norð
austanátt og krapahríð. Þó
festir ekki snjó í byggð á laug
ardag og sunnudag. Báða
þá daga áttu bændur þess
kost að smala saman fé sínu
og koma því í hús eða hafa
það við hús til öryggis.
En fréttamaöurinn í Að-
aldal segir, að bændur hafi
víða ekki smalað fé sínu
þessa daga, af því að al-
ínennur samanrekstrardag-
ur hafi verið ákveðinn á
mánudag. — En veður fara
því miður ekki eftir hentug
leikum manna eða fyrir-
fram gerðum áætlunum um
almenna smölun og sam-
eiginlega gæzlu fjárins,
eins og berlega sýndi sig að
þessu sinni.
Er veðurþjónustunni
áfátt?
Taliö er, að íslendingar
hafi áður fyrri verið miklum
mun veðurgieggri en nú ger-
ist þeir. Sjómenn og bændur
lásu fræðslu sína úr blikum
og veðurbökkum, vindátt og
skýjafari. Þó varð þeim
vizka reynslunnar aldrei ein
hlít. Stórslys hafa á öllum
öldum orðið af völdum ó-
væntra stórviöra. Hitt er lík
legt, að menn gerist hirðu-
minni um að ráða veður af
náttúrutáknum, er veður-
fregnir og veðurspár glymja
i eyru manna oft á dag gegn
um útvarp. En hvernig nýt-
ist þessi veðurþjónusta öll-
um þorra manna? Sjómenn
og aðrir farmenn á legi og í
lofti munu gera sér far um,
að hlusta vandlega á veður-
fregnir og draga af þeim á-
lyktanir og lærdóma. Flestir
aðrir landsmenn hlusta á veð
urfregnir eins og páfagaukar
eða með ööru eyranu. Margir
saka veðurstofuna um óná-
kvæmni og falskar spár, ef
regndropar falla á þessa
þúfu en ekki hina. Eða hversu
margir munu þeir vera, sem
vita eða hafa veitt eftirtekt
því lögmáli, að vindar blása
rangsælis kringum lægðir en
réttsælis kringum hæðir, að
vindar eru því hvassari, sem
lægðir eru dýpri og krappari,
að krappar lægðir fara hrað-
ár hjá en grunnar o. s. frv.
En hér kemur það á móti
til skýringar og afsökunar,
að veðurþjónustunni er á-
fátt. — Varla getur óskemmti
legra og óhagnýtara útvarps
efni en veðurfregnir Veður-
stofunnar lesnar af mörgum
og misjöfnum þulum, sumum
að vísu þægilegum til áhlýð-
ingar, öðrum miklu síður. En
fregnirnar sjálfar eru þurr
upptalning, svo blá og ber,
svo ófróðleg, svo laus við þaö,
að ná nokkru sálrænu sam-
bandi við nokkurn mann.sem
mest getur orðið. — Á fyrstu
árum útvarpsins skiptust veð
urfræðingarnir, Jón Eyþórs-
son og Björn Jónsson, á um
það, að lesa veðurfregnirnar
eða réttara sagt segja mönn-
um veðurfregnir með athuga
semdum og skýringum. Þeir
gerðu þetta mikilsverða efni
að iifandi fræðslu. Eftir að
þeir hættu þularstörfum,
tóku veðurfregnirnar á sig
svipmót þess leiks, sem kall-
aður hefir verið „að binda
geitur“ og hafa haldið því síð
j an. Fregnirnar eru skyldu-
lestur en ekki þjónusta. Aldr-
ei aíbrigði frá þurrum upp-
talningum. Aldrei rætt við
hlustendur um veðurfar hvers
dags; sjaldan sagt fyrjr um
I breytingar á lofthita eða um
líkur fyrir snögglegri dýpkun
lægða og stormsveipum, eða
hugsanlegar stefnubreyting-
ar lægða og veörabrigða af
þeim sökum.
Veðurfregnirnar íslenzku
eru svo óhagnýtar, svo sál-
arlausar og óskemmtilegar,
að þær láta í eyrum flestra
manna eins og vindgnauð á
jþekjunni. Og þó eigum við
' allt undir veörinu: lífsaf-
komu okkar og lífsöryggi
manna og dýra.
Á þessu þarf að verða
breyting. Við þurfum að fá
lifandi frásagnarþátt um
veðurfarið hvern dag; veð-
urfræðslu, sem nær til skiln
ings manna og áhuga. —
Og landsmenn þurfa að
læra að meta veðurþjónust
una, skilja örðugleika henn
ar og takmörk, en hagnýta
sér hana til gagns og ör-
yggis.
Þau ágætu erindi, sem Páll
Bergþórsson veðurfræðingur
■hefir flutt í útvarpið, varð-
andi vísindi veðurfræðinnar,
liggja á hærra sviði og geta
ekki leyst þá þörf fræðslu,
sem veðurfar og veðrabrigði
hvers dags kallar á.
fari lægða, þær geta stöðvast
í rás sinni og tekið að grynn
ast. Þær geta snardýpkað,
aukið ferð sína og valdið
snöggum fárviðrum og þær
geta breytt um stefnu og
valdið óvæntum veðrabrigð-
um. — Við öll þessi fyrirbæri
eru veðurvísindin að glíma.
Og þau munu enn ekki vera
komin á það stig, að þau geti
sagt nákvæmlega fyrir um
allt það, er fyrir getur komið.
En af fræðslu þeirra annars
vegar og eigin athugun og
reynslu hins vegar er unnt
að draga lærdóma og þá helzt
þann, að vera eftir fyllstu
getu viðbúinn áhlaupum og
skaðaveörum, sem vænta má
af völdum aðvifandi lægða.
Lítum svo að lokum á fjár
skaðana á Noröurlandi í ljósi
þessarar leikmanns veður-
íræði. Þetta gerðist í stuttu
j máii sagt: Snemma á laug-
I ardagsmorgun fréttist til
! lægðar suðvestur í hafi með
1 aust-norðaustlæga stefnu á
j landið. Líkur benda til, að
hún fari austan við landið og
vaidi norðanátt, enda gerir
hæga norðaustanátt á Norð-
urlandi með krapahríð þann
dag. — Á sunnudagsmorgun
er lægðin suðaustan við land
ið enda fer vindur og úrlcoma
vaxandi á Norðurlandi. Síð-
an virðist það hafa gerzt, að
lægðin dýpkar skyndilega og
veldur livassri norðanátt með
frosti og gífurlegri fann-
komu.
Veðurstoí'p.n birtir sínar
venjulegu innihaldslitlu og
sálarlausu veðurfregnaþulur,
sem ekki hreyfa við hugum
landsmanna fremur en endra
nær. Hún ræðir ekkert við
lantlsmenn um það, hvað fyr
ir geli komið í sambandi við
ts^Siaetft MwawnKA' isT-r4L
Varnaðarorð.
Ég, sem þetta rita, mun
vera álíka ófróður um veð-
urvísindi og allur þorri
manna á landinu. En ég hefi
leitast við að fylgjast með
og átta mig á fyrirbærum veð
urfarsins í sambandi við þær
ófullkomnu veðurlýsingar og
veðurspár, sem Veðurstofan
lætur í té. Ég veit, aö er lægð
nálgast suðvestan úr hafi,
eins og flestar lægðir gera,
þá er von veðrabrigða. Sé
lægöin djúp og kröpp, má
vænta storma eða fárviðris
með mikilli úrkomu. Sé lægð
in enn fjarlæg, getur orkað
tvímælis um það, hvort hún
leggi leið sína vestan við
landið, yfir landið sjálft eða
austan við það. En á því velt-
ur veðurfarið af völdum
þessarar umræddu lægðar.
Fari hún vestan við landið,
er von suðvestan og sunnan-
vinda. Fari hún yfir landið,
er von breytilegra vinda. Fari
hún austan við land er vís
norðanátt. Þessar vindstöður
eru í samræmi við það lög-
mál, að vindar blása andsæl
is kringum lægðir. — Ég veit
ennfremur, að ef staðbundin
hæð er yfir Grænlandi, blása
þrálátir noröaustanvindar
hér á landi í samræmi viö
það lögmál, að vindar blása
réttsælis kringum hæðir loft
hvolfsins. — Loks veit ég það,
að margt óvænt getur gerzt í
þessa lægð. Birtir engar að-
varanir um hugsanlegar hætt
ur af hennar völdum. Allur
þorri landsmanna er tómlát-
ur gagnvart veðurfregn-
unum og vanrækir að dragá
af þeim þá lærdóma, sem þó
er unnt að gera í ljósi reynslú
og athugunar. — Af öllum
þessum ástæðum gerist sú
harmsaga, að bændur van-
rækja að nota tvo daga, sem
þeir hafa upp á að hlaupa,
til þess að bjarga sauðfé sinu
undan kvalræði og dauða af
völdum stórhríðar, sem skell
ur á það bjórvott með þeim
afleiðingum, að það, sem ekkt
skeflir yfir, gerist svo klaka-
brynjað, að það verður „að
leggjast í gaddinn, þar sem:
það var komið.“ »
Ég óska ekki að auka á hug
raun þeirra manna, sem hafa
orðið að horfa upp á hrakn-
ing og dauða sauðkinda
sinna. En örfáum varnaðar-
orðum vil ég slá í botn þess-
arar greinar. — Bændur vltá
ofur vel af reynslu og sögií
þjóðar sihnar, að ekkert eí
viðsjárverðara fyrir öryggli
sauðfjárins en haustbyljiTi
ofan á auða jörð. Þeir vitá
ofurvel að vetur og sumas
fara ekki eftir almanakinú
og að stórhríðarbyljir getá
skollið á jafnvel á öllum tím
um árs. — Ofan á blíðu voc
og veður seint á s.l. öld skall &
seint í maí stórhríð um Norð
urland með slíkri grimmd og
hörku og svo langstæð, að
hún drap 20 þús. fjár á Norð-
urlandi og fjölda hrossa um
Húnaþing og Skagafjörð. —<
Slík eru dæmin mörg um vá-
lynd veður bæði haust og vor.
Fyrit- því verða varnaðar-
orð mín til bænda og ann-
arra landsmanna þessi:
Heimtið fyllri og hagnýt-
ari veðurþjónustu. Vanræk-
ið ekki sjálfir að gefa gaum
veðurþj óinustunni. Dragið
síöan lærdóma af fræðslu’
veðurþjónustunnar, ykkae
eigin athugun og reynslu og
reynslu þjóðarinnar á und-
angengnum öldum.
18. okt. 1953.
Ættarskömm
eftlr Charles Garvlce
Þessi bráðskemmtilega og spennandi saga, sem hef-
ur komið út í heftum nú að undanförnu og hlotið al-
veg eindæma vinsældir, er nú öll komin út og er næst-
um uppseld. Nokkur eintök eru þó enn til og er nú
tækifæri fyrir þá, sem ekki hafa ennþá náð í þessa
góðu og skemmtilegu sögu, að eignast hana. — Hún
er 384 bls. í stóru broti.
Æítarskömm kostar kr. 46,00 liofí
og kr. 55,00 Inindin í fallegt band.
Send Inirðarg'iialdsfrítt livert á lancl
sem cr. — Xol ið tækifærið og sendið
pönfiin strax.
SÖGUSAFNIÐ
Pósthólf 552 — Reykjavík.