Morgunblaðið - 09.12.1922, Qupperneq 2

MQBQUNBLABIÐ

'&m/W' m
ám
Möguleika
fyrir
(,vinningum<(
fær fó*k e k k i hjá
Haraldi,
en öllum er það
stúr uinningur
að versia þar.
Biðjið aldrei
um »átsúkkulaði«. Það
á ekki saman nema að
nafninu. — Biðjið um
TOBLER
'M
og þjer munuð þekkja
það af bragðinu. —
1
kjöt („Ul‘j
og
Kjöthræra („FiFSj
búið til úr bestu efnum.
Fæst daglega og ávalt nýtt.
(Eigin framleiðsla).
Matarverslun
lómasar Jónssnnar
Tilraunabú.
Eftir Lúðvik Jónsson.
Frh. •
Til skýringarauka þessum tilraun-
um skal jeg skilgreina nokkrar
’þeirra, er til mála geta komið, og
þörfin krefur að gerSar væru á slík-
um stofnunum. Þeim er hjer skipað
í þrjá höfuðfiokka, sem er þó mjög.
úfullkomin deiling.
1. Búfjárræktartilraunir. I þeim
flokki teljast allar þær tiiraunir, er
beint eða óbeinlínis varða gripahald
ið, og fremstar í þeirra röð set jeg
„búfjárkynbætur“. í engu búnaðar
íitriði er -oss meira ábótavant en á
kynbótasviðinu. En það, sem að
mínu áliti mun hafa staðið gripa-
ræktinni hjer einna mest fyrir þrif-
um, er fóðurskortur á vetrum, van-
kunnátta manna yfirleitt á kynbóta-
starfinu og áhugaleysi fyrir mál-
e’ninu. Það er sannfæring mín, að
g: iparækt vor gæti verið talsvert
lengra á veg komin en hún alment
er, þrátt fyrir þá vanfóðrun, sem
vera kann á búpeningi manna, ef
hinu væri ekki til að dreifa; og
annað hitt, að eigi búpeningsrækt-
in að verða annaS og meira en hún
hefir verið og er, þá verði menn að
starfa að kynbótunum með meiri
festu og einlægni en reynslan bendir
á; því hjer virðist sem stefnuleysið
hafi ríkt í kynbótamálum, eða menn
hafa tekist of ínikið í fang með kyn-
bótunum. Menn hafa, sumir hverjir,
leitast við að framleiða fjölbreytta
kosti hjá einu gripakyni í senn, án
þess að gera sjer ljóst, að hve miklu
leyti þeir væru samrýmanlegir, —
í stað þess að hafa einhver sjerstök
takmörk fyrir augum með kynbót-
unum. Þetta lýsir sjer í breytni
þeirra kynbótamanna, ersótsthafa
«ítir kynbótahrútum sitt árið hvert>
af fjarskyldum kynjum, og án til-
lits til þess, hversu mikið var sam-
eiginlegt með þeim 'innbyrðis og
þeim og þeirra eigin fjárstofni.
Slík endalans blóðblöndun hleypir
sundrung í öll ræktareinkenni og
nálgast ekki fremsta takmark kyn-
bótanna, sem er, að framleiða höf-
uðkosti eins gripakyns og kynfesta
þá. Kynblöndunin hefir sýnilega
gengið svo vítt í griþarækt vorri,
að hjer mun vera leitun á gripa-
kynjum með kynföstum einkennum. j
Það má jafnan gott lieita, að lamb- j
ið, kálfurinn eða folaldið, líkist svo
foreldrum sínum, að eitthvert kyn-
bragð sjáist með þeim og meira
ekki. En þegar þannig er farið
griparækt eins lands, má ef til vill
segja, að þar bresti undirstöðuatr-
iði kynbótanna; því allar kynbætur
byggjast á því, að kostir og einkenni
foreldranna komi greinilega í ljós
lijá afkvæmunum; að gripirnir
sýnist ekki alt annað en þeir reyn-
ast á kynbótasviðinu. Og það, sem
hjer þarf að gerast, búfjárræktinni
til bjargráða, er því ítarlegar til-
raunir til að hreinrækta gripakyn,
fyrir hverja grein kvikfjárræktar-
innar — búin þeim kostum og ein-
kennum, er samsvara gildandi stað-
háttum og þörfum landsmanna —
til grundvallar búpeningsræktinni í
landinu. Fyrir sauðfje er hjer um
ræktun tveggja eða fléiri kyn-af-
brygða að ræða; söfnunar- og mjólk
ur-fjárkyn, fyrir hrossaræktina reið
hesta- og áburðar-hestakyn, og
nautaræktina mjólkurkyn.
Næst gripakynbótunum koma í,
nefndum tilraunaflokki allskonar;
fóðurtilraunir, svo sem samanburð-
ur á næringargildi ýmsra fóðurteg-'
unda: síldarmjöli, lýsi, síld, rúg-
mjöli, heyi, votheyi o. fl., sömuleið-(
is gr.’pahirðinga- og baðlyfstil-
raunir ásamt fleirum.
2. Jarðyrkjutilraunir — þar með
taldar bæði garðyrkju og áburðar-
tilraunir. í fyrsta lagi ræðir hjer
um samskonar tilraunir og gerðar
hafa verið í Gróðrarstöðvum lands-
ins, og þar að auki ýmsar tún- og
engjatilraunir, svo sem þúfnasljett-
ur, framræslu, túnaávinslu, vatnsá-
veitur, völtrun, beitartilraunir o. fl.
Bretar gera t. d. nokkuð að því að
valtra tún sín í gróandanum, og
þess ætti ekki síður þörf að vera
hjer á mosatúnin.Það sljettir túnin,1
eykur jarðhitann og ver mosamynd-
uninni.
Ilúsdýraáburður er víða þannig
hirtur, að honum er rutt úr penings-
húsunum út fyrir dyr og heygður
þar, eða ekið samstundis á tún og
látinn liggja þar, fyrir áhrifum lofts
og lagar, um lengri eða skemri tíma :
vetrarins. Hversu mikið efnatjón
hlýtst af þessháttar áburðarhirðing, ‘
samanborið við áburðargeymslu í
safnhúsum, er auðvelt að skýra með
samanburðartilraunum. Menn grein-
ir títt á um það, hver árstíminn sje
heppilegastnr fyrir túnábreiðslu. j
Sumir halda með vorbreiðslunni,!
aðrir með haustbreiðslu og þriðji
flokkur manna vill láta dreifa á-
burðinum straks og hann tilfellur,
vor, vetur og haust. Til þess að
ganga úr skugga með slík ágrein-
ingseefni, eru gerðar áburðartil-!
raunir. Þriðja áburðarspursmálið ^
fjallar um notkun og gildi verslun-;
aráburðar fyrir tún, garða og ef tíl
vill engi. Hjer ræðir aðallega um*
3 tegundir: kofnunarefnis- fos-
forsýru- og kaliáburð; eru þær lítt
kunnar enn meðal sveitabænda, en
mikið notaðar við allskonar jarð-
yrkju erlendis, og því er sennilegt,
að notkun þeirra alment hjer á
landi gæti orðið túnrækt og garð-
yrkjunni til mikilla bóta.
3. Heyverkunartilraunir. Þær
eru hjer síðast taldar, en þó er
ekki þar með sagt, að þær sjeu
sístar, því að hvergl er oss brýnni
tilrauna þörf en á því sviði, og
til þess liggja margar og gildar
ástæður. I fyrsta lagi er það, að
heyskapurinn er aðal uppskera
sveitabænda Og á honum lifir að
m;klu leyti búpeningur þeirra á
veturna. En fóðurgildi heyjanna
byggjast ekki einvörðungu á»hey-
fallinu (grasgæðum) heldur og
á heyverkuninni, og hafi hún mis-
tekist getur hún dreg’ð ljótan dilk
á eftir sjer. Bóndinn hefir fyrst
og fremst eytt dýrmætum tíma
og miklu fje til heyskapar, er
skemmist eða eyðist; hann setur
ef til vill á hestatöluna að haust-
ii:u til, sem um óskemt eða holt
gripafóður væri að ræða, en þar
skjátlast honum einatt herfilega;
því skemt - hey hefir tapað meira
eða minna af næringargildi; það
hleypir oft einhvers kyns ótjálgri
í skepnurnar, er hefir afurða-
rýrnun í för með sjer' og leiðir
þær ef til vill í dauðann.
Til þess að gera mönnum Ijóst
hvað hjer um ræðir og hversu
mikið er í húfi fyrir bændur, j
eí illa tekst til með heyverk- j
umna, ætla jeg að birta hjer dá-,
litla sögu, er fyrir mig bar á.
bóndabýli einu á Englandi, sum- J
arið 1917, og mjer hefir orðið
lærdómsríkar: en mörg bókvís-
indin í þessum efnum.
Stöðugir óþurkar hjeldust í hálfa
aðra viku, á túnaslættinum, og!
hver teigurinn á fætur öðrum var
sleginn, með sláttuvjel, sem dag-
arnir unnust til. Að þeim tíma
l’ðnum kom glansandi þerrir, og
hjeltst hann í rúma þrjá sólar-
hringa. Taðan skrælþornaði og
heim var ekið, sem yfir varð kom-
ist. En svo kom stórrigning í
tvö dægur, og rennbleytti heyið
sem eftir iág flatt og numið hefir
nálregt 100 liestburðum. Eftir
þessa dembu kom þurkatíð, og
taðan þornaði á ný; en mjer til
mik llrar undrunar var ekkert um
liaiia hirt annað en það, að henni.
var skarað saman í garða til
bráðabrigðar, og síðan ekið saman
í einn haug í túnjaðrinum til þess
að rotna þar sundur til áburðar.
Þessi taða er hjer um ræðir,
var slegin fáum dögum áður en
þurkurinn kom og var því að
hcita má alveg óskemd áður en
hún rigndi; enda sýndist mjer
hún ekki vera ver útleikin, eftir
rigninguna, en vjer eigum hrakn-
ingstöðu að venjast í óþurka-
sumrum. Því er jeg sannfærður
um það, að bændur vorir, sum-
ir hverjir, hefðu haft lítið út á
hana að setja — ■ jafnvel sem j
kúgæft hey — þó enski bóndinnl
vildi ekki nýta hana, nema til j
áburðar. Og orsök’n var þessitj
Tið hrakninginn tapaðist svo
mikill kraftur úr töðunni, að bóndi
þessi álítur hana ekki meira virði
sem fóður, en sinuna þar að
vetrarlagi. Hann á ekki langvinn-
um jarðbönnum að venjast og
hugsar sem svo, að þeir gripir,
er mundu jeta slíkt hraknings-
hey, gætu þá' eins vel lifað á
beitinni.
Þó sagan sje ekki merkileg, þá
má samt nokkuð af henni læra. I
Hún bregður ljósi yfir það, hvej
vandlátur þessi maður muni hafa.
verið með heyverkunina, hversu
mikið vel þurt hey getur tapað
sjer við einn rigningarskvett og
hve mikinn skaða maðurinn beið
við, að heyið skyldi rigna. flátt.
Hversu mörg dæmi þessu lík eru
ekki algeng meðal bænda vorra
í óþurkasumrum, og hve mikinn
skaða bíður svo landbúnaðurinn
í heild sinni, árlega, þegar svo
vill til?Því er ekki hægt að svara
af órannsökuðu máli, en hitt má
telja vist, að væru hinar rjettu
tölur í ljós dregnar, þá, mundu
þær þykja ískyggilegar.
Til þess að koma í veg fyrir
•slíkt efnatjón, þarf fyrst og fremst
að leiða bændum það skýrt fyrir
sjónir (helst með tilraunum) hve
nær heyjum er hættast við skemd-
um í rigningatíð og hve lítið fóð-
urgildi einatt er í hrakningshey-
skap. Þar næst þarf ítarlega til-
raunastarfsemi, til að taka málið
ti: meðferðar og sýna það í verk-
inu, hvernig sneiða megi hjá mikl-
um heyskemdum, og til að leita
nýrra heyverkunaraðferða, er grípa
megi til, þegar verst gegnir. Tals-
verð reynsla er hjer á landi þegar
fengin í votheysgerðinni, en sem
ei til vill getur tekið einhverjum!
endurbótum, og eftir á að breiðast;
um land alt, að svo miklu leyt.ij
sem nauðsyn krefur. En lítt reynd-
ai eru hjer enn t. d. brunahey-
gerð, vjelþurkunaraðferð og margs !
lconar heybólstra- eða heystökkun-
araðferðir, sem hentugar eru til
að verja heyið skemdum ogbjarga;
því í óþurkasumrum.
London 13. nóv.
Þjóðnýtingarkrafan hefir víða
koihið fram á síðari árum og ver-
ið fylgt eft/r með talsverðri ákefð
af róttækai’i jafnaðarmönnum. En
nú virðist svo, sem þeir er ákaf-
astir hafa verið með þessari kröfu
sjeu að breyta skoðun. Og ástæð-
an er engin önnur en sú, að þar
sem ríkisreksturinn hefir verið
tekinn upp hefir hann gefist illa.
Robert Smillie, sem mest barðist
fyrir þjóðnýtingu kolanámanna í
Bretlandi hefir nýlega látið í ljósi,
að hann vilji ekki mæla með því,
að ríkið taki námurnar, heldur vill
hann nú láta stjórna þeim á lík-
an hátt eins og fyrirtækjum bæj-
arfjelaga, mynda e’nskonar stjórn-
arnefnd, sem ráði rekstrinum. —
Sama er að segja um jámbraut-
irnar. Þeim fækkar nú óðum í
flokki enskra járnbrautarverka-
raanna, sem vilja láta ríkið taka
að sjer járnbrautirnar.
Sennilega hefir þjóðnýtingin
bvergi verið reynd eins til þraut-
ar og í Sviss, og hvergi er nú
öflugi hreifing gegn þessari at-
vinnumálastefnu. Þar er mikið af
opinberum fyrirtækjum, og eigi
verður um þau sagt, að þeim
hafi verið illa stjórnað, en samt
hefir reksturinn orðið dýr, eink-
um vegna mannahalds. í Sviss
búa tæpar fjórar miljónir manna,
þaraf um 800.000 útlendingar. En
í byrjun þessa árs voru embættis-
og sýslunarmenn rikisins og starfs-
rnenn jámbrautanna 171.623 að
tölu, eða einn maður af hverjum
22 var starfsmaður hins opinbera.
Laun þessara manna nema meira
en 476 milj. frönkum yfirstand-
andi ár. Næsta ár ætlar stjórnin
að fækka starfsmönnum um 2,690
og sparast við það 23 miljónir
áSSðk Hvers vegna selst
«Tobler átsúkkulaði
Rj bjer á landi í stærri
stíi en nokkur önnur
tegund af átsúkku-
laði?
Ekki af þvi, að það sje
ódýrast, því að það er það
ekki.
Ekki af þvi, að það sje
aðeins eitt á boðstólum, því
fjöldi annara súkkulaðiteg-
unda keppa við það.
Ekki af þvi, að því sje
haldið svo fast að kaupend-
um, því menn koma sjálfir
og biðja um það.
Heldur af þvi, að Tob
ler er aðeins búið til af
bestu tegund og er því of-
urlítið ljúffengara en nokk-
urt annað súkkulaði og hef-
ir bragð, sem ekkert annað
súkkulaði í heiminum hefir
til fullnustu.
Biðjið aldrei um »át-
súkkula’ðic, það á ekki sam-
an nema að nafninu. Biðjið
um TOBLER og munið
eftir því, að ekki er aðeins
um eina tegund að velja.
Þjer getið fengið Tobler af
hvað tegund sem þjer óskið.
Hreint Milk-súkkulaði
og það ljúffenga8ta sem fæst
er frá Töbler. Tobler er
ekki heiti á einni súkku-
laði-tegund. Það er heiti á
ótal tegundum, sem hvergi
eiga sinn líka. Það er pakk-
að í ýmiskonar umbúðir og á
öllum stendur
T O B L E R.
uiiniiiB—iiiiewii
L'anka. Yfirstandandi ár er.tekju-
balli járnbrautanna áætlaður 105
miljónir franka, en árið 1913 var
hann 17þ£ milj. svo að ófriðnum
og dýrtíðúni verður ekki -eingöngu
kent um hallann. En hann hefir
orðið meiri, en verðfall pening-
anna.
Annarstaðar þar sem ríkið hef-
it rekið járnbrautirnar hefir
reynslan orðið sú sama. Þannig
varð árið 1920 600 m;lj. reksturs-
balli á járnbrautunum milli Par-
ísar og Miðjarðarhafs og um 770
milj. franka halli á annari járn-
braut þar í landi. Itölsku járn-
brautirnar voru sama ár reknar
með yfir miljón líra halla, á bel-
gisku járnbrautunum varð hallinn
170 milj. franka og á þýsku járn-
brautunum 13 miljardar marka. I
sumum af þessum löndum voru
járnbrautirnar einkafyrirtæki, en
ríkið tók að sjer stjórn þeirra
á ófriðarárunum og hefir haft
hana síðan.
Ekki hefir verslunarrekstur
Svisslendinga tekist betur. Þeg-
ar gerðir voru upp reikningar
matvælaráðuneytisins þar, kom í
ljós, að hallinn á þeim rekstri
hafði orðið 300.000.000 franka,
eða um 80 frankar á hvert manns-
barn í landinu.
Það hefir verið leitast vi5 að
skýra ástæðurnar til þessa, eink-
anlega hvað járnbrautimar snertir.
Fyrirkomulagið er ólíkt því sem
gerist þegar einstaklinjgar eiga
fyrirtækin. Stjórnin velur oft yf-
ii-menn frémur með tilliti til
stjórnmálaskoðana en þeirra verð-
leika, sem að haldi mega koma