Morgunblaðið - 01.04.1941, Qupperneq 5

Þriðjudagur 1. apríl 1941
»1
Frumvarp til laga um
Kaupþing í Reykjavík
Nokkrar athugasemdir
Eftir Aron Ouðbrands§on
jptorguttMaítd
Útgof.: H.f. Áryakur, Rajkjaylk.
■! Rltatjðrar:
Jðn KJartanaion,
Valtýr Stefánaaon (ábTrcCarm.).
; A.uglýslngar: Árnl Óla.
Kitatjórn, auglýalngar o( afgreiBala:
Austurstrætl S. — Slaal ÍÍOO.
Áakriftargjald: kr. S,60 A aaánuBl
lnnanlands, kr. 4,00 utanlanda.
lausasðlu: 20 aura elntaklB,
26 aura meB Leabðk.
Dvar er öryggið!
Reykvíkingar hafa nú þrisv-
ar sinnum fengið heim-
sókn þýskra hernaðarflugvjela.
Allar hafa flugvjelarnar flogið
yfir borgina, án þess nokk-
mð að aðhafast, svo að líkur eru
■stil, að hjer sje um að ræða könn-
íunarflug. En enginn skyldi
halda, að slík flug sjeu ekki
rfarin í hernaðarlegum tilgangi
■ og því er ekkert líklegra en að
<einhverntíma komi að því, að
'binar þýsku flugvjelar, sem
'hingað eru sendar, verði hlaðn-
.ar sprengjum.
iEn hvernig væri Reykjavík-
Tarbær við því búinn, að fá heim-
ÆÓkn þýskra sprengjuflugvjela?
Reynslan, sem íbúar Reykja-
víkurbæjar hafa haft af heim-
sóknum 'hinna þýsku flugvjela,
:sem ihirigað hafa komið í könn-
’Úirarleiðangri, bendir óneitan-
lega til þess, að bæjarbúar fái
jfyrirfram enga vitneskju um, að
íhætta um loftárás sje yfirvof-
:,andi. Ekkert er því sennilegra,
■en það, ef til loftárása kæmi á
Reykjavík, að fyrsta vitneskjan
sem bæjarbúar fengju um hætt-
una væri sprengikúlnaregn yfir
borgina. Það þarf ekki að fjöl-
yrða um, hverjar afleiðingarn-
ar yrðu af slíkri heimsókn, fyrir
íbúar bæjarins, þar sem þeir
væru með öllu óviðbúnir og til-
viljun ein rjeði, hvort þeir hefðu
nokkurt skjól.
Reykvíkingar spyrja: Hvern-
íg stendur á því, að ekki'er gert
aðvart um hættu, fyr en hinar
þýsku flugvjelar eru komnar yf-
ir borgina ? Og fyrsta aðvörunin
kemur ekki frá flautum loft-
varnanefndar, heldur frá loft-
varnabyssum breska setuliðsins.
Brotum úr sprengikúlum þeirra
rignir svo yfir borgina, en þau
geta valdið stórslysum eða bana
þeirra, er fyrir verða. Hafa
margir Reykvíkingar sjeð hvern
ig þessi kúlnabrot líta út og
Morgunblaðið birtir í - dag
myndir af þeim.
Skýringin á því, að aðvörunin
frá loftvarnanefnd kemur ekki
fyr en eftir „dúk og disk“ liggur
í því, að loftvarnanefnd treystir
á breska setuliðið. Það á að gefa
aðvörun á lögreglustöðina, þeg-
ar hætta er yfirvofandi og þá er
gefið hættumerki.
En reynslan undanfarið hefir
sýnt, að breska setuliðið er á-
kaflega sofandi á verði hvað
þetta snertir. Þetta andvaraleysi
er með öllu óafsakanlegt. íbú-
ar borgarinnar eiga vissulega
kröfu til þess, að alt sje gert,
sem unt er þeim til öryggis, ef til
loftárása kæmi. En ef fólkið fær
■ ekkert svigrúm til að forða sjer í
skjól, áður en sprengjurnar
rigna yfir, þá er öryggið lítið.
Þetta má ekki svo til ganga
' lengur .
MilliþinRanefnd í banka-
málum hefir samið
frumvarp um kaupbing í
Reykjavík og: stendur að
flutningi þess á Alþingi.
Vegna þess að jeg hefi haft ná-
in afskifti af stjórn stærstu verð-
brjefaverslunar landsins undan-
farin sjö ár og ætti þessvegna að
vera kunnugri þessum málum
heldur en flestir aðrir, þá vil jeg
leyfa mjer að segja álit mitt á
frumvarpi þessu, ef það mætti
verða til þess, að þingmenn þeir,
sem eiga að fara lmg og höndum
um það, geti kynt sjer ástandið
í verðbrjefaversluninni hjer á
landi eins og það hefir verið síð-
ustu árin, og ekki verði flanað að
því, að gera iög um þetta efni,
sem sniðin eru eftir erlendri fyr-
irmynd, fjarskyldri íslenskum
staðháttum, en greinargerðin, sem
frumvarpinu fvlgir, gefur ekki
rjetta mynd af málinu.
Frumvarp það, sem hjer lig'gur
fvrir, gerir ráð fyrir því, að hjer
verði stofnuð ein ríkisstofnunin
enn, sem fara eigi höndum um
málefni almennings.
Ilvort nauðsyn þessarar nýju
ríkisstofnunar sje fyrir liendi, vil
jeg nú skýra með fáum orðum.
I greinargerð, sem fylgir frum-
varpi þessu, er þess getið, að
frumvarpið sje að nokkru samið
eftir börslögunum sænsku og
hliðsjón tekin af svipaðri löggjöf
annara Norðurlandaþjóða.
Að vísu er málið þannig vaxið,
að lög um þetta efni, ef nauðsyn-
leg geta talist, verða að miðast
við íslenska staðhaítti, en mega
ekki vera eftiröpun á lögum ann-
ara þjóða, sem eru það mikið
stærri í viðskiftum sínum á þessu
sviði heldur en við, að viðsjdfta-
velta á börsinum í Stokkhólmi
er á- einum degi meiri, þegar um-
setning er yfir meðallag, heldur
en velta okkar er á skrásetning-
arhæfum verðbrjefum á heilu ári.
Löggjafinn virðist því hjer vera
að skjóta af fallbyssu á mýflug-
una, enda er ekki við öðru að bú-
ast, þar sem sanmingsmenn frum-
varpsins munu vera æði lítið kunn
ugir málinu og hafa mjer vitan-
lega ekki leitað um það álits
þeirra, sem bestar upplýsingar
geta gefið um það.
í greinargerðinni er þess getið,
að verðbrjef í umferð sjeu sem
næst 50 miljónum króna, eða um
1/6 hluti alls þjóðarauðsins. Hjer
er villandi frá sagt, Það, kann að
vera, að svo stór fjárhæð sje til í
vaxtabrjefum í landinu, en þau
eru ekki í umferð, það er að segja,
A’erðbrjef þessi eru frosin föst á
ákveðnum stöðum og eru löngu
úr allri umferð, og eru hvorki
keypt nje seld í daglegum við-
skiftum manna, en eru í eigu sjóða
og istofnana, sem ávaxta í þeim
fje.
Frumvarp þetta gerir ráð
því, að hin opinbera stofnun haldi i
kaupþing ekki sjaldnar en tvisvar
í mánuði. og þar verði haldið upp-
boð á þeim verðbrjefum, sem eru
til sölu á hverjum tíma og skrá-
setningarhæf eru, en skrásetning-
arliæf Arerðbrjef eru verðbrjef liins
opinbera og hlutabrjef í stærstu
hlutafjelögum landsins, en á
venjulegum tímum mundu ekki
koma til uppboðs og skrásetning-
ar nema Veðdeildarbrjef Lands-
bankans, ]iví sala á öðrum opin-
berum verðbrjefum hefir verið
svo lítil á undanförnum árum, að
hún verður ekki talin með, nema
Kreppulánasjóðsbrjef, en þau eru
nú algerlega iir umferð.
Ilvað hlutabrjefunum viðkem-
ur má geta þess, að Eimskipafje-
lag Islánds er það hlutafjelag, sem
flesta hluthafa telur, en samkv.
hluthafaskrá þess nam fjárhæð
þeirra hlutabrjefa, sem eigenda-
skifti urðu að árið 1930, en það
er síðasta skýrsla um það efni,
aðeins 1.4% af hlutafjenu, þar
með talið það, sem kom til skift-
Arið uppgjör á dánarbúum.
Hjá öðru stóru hlutafjelagi, Sjó-
vátryggingarfjelagi Islands var
ástandið þannig, að eigendaskifti
urðu á ea. 1% af hlutafjenu sama
ár. Það er reynsla mín, að sala á
hlutabrjefum hjer á landi er svo
lítil, að naumast verður hægt að
minnast á hana í sambandi við
verðbrjefaverslun. Til samanburð-
ar má geta þess, að sala á hluta-
brjefum á börsinum í Stokkhólmi
nemur nokkur hundruð miljónum
króna á ári.
Ef kaupþingsdagar eiga að vera
aðeins tveir á mánuði, getuv
stofnunin að engu leyti fullnægt
viðskiftaþörf almennings, sem al-
veg eins getur þurft að selja verð-
brjef daginn eftir kaupþingsdag,
eins og kaupþingsdaginn sjálfan.
Slíkt A'iðskiftafyrirkomulag getur
ekki orðið til annars en stórauk-
inna óþæginda fvrir almenning
og- eins og flestar aðrar ríkisstofn-
anir, gera viðskiftin þunglamaleg
og óhæg.
Eins og áður er á minst er gert
ráð fyrir að kaupþingið verði eins-
konar ríkisstofnun, sem auðvitað
hefði sitt starfsmannalið og ekki
geri jeg ráð fyrir því, að neinn
vinni þar kauplaust. Stofnun þessi
þyrfti því að hafa álitlegar tekj-
ur til þess að greiða mannak-aup
og annan reksturskostnað. Við
þessu hafa samningsmenn frum-
varpsins sjeð með því, að ætla
stofnuninni tekjur af inntöku-
gjöldum og árstillögum kaup-
þingsmeðlima, skrásetningargjöld
um og ársgjöldum af vaxtabrjef-
um og hlutabrjefum, og gjöldum
af viðskiftum, sem fram fara á
legir kaupþingsmeðlimir A’ilja
greiða fyrir rjettinn til þess að
kaupa og selja í stofnun þess-
ari? Eins og áður er á minst
mundu Veðdeildarbrjef Lands-
bankans verða næstum eina
verslunarvaran, en kaupendur
þeirra eru á venjulegum tímum
að lengmestu leyti sjóðir og stofn-
anir, en gert er ráð fyrir að þess-
ir aðilar verði beinir viðskifta-
menii stofnunarinnar, eða þörfum
þeirra fullnægt af umboðsmanni
Stjórnarráðsins. Jeg geri því ckki
ráð fyrir því. að verðbrjefasalar
greiði mikið fyrir það, að verða
meðlimir kaupþings, þegar þeirra
bestu viðskiftavinir eru frá þeiin
teknir,
Aðrir tekjuliðir eiga að vera
aukaskattar, sem lagðir eru. á öll
viðskiftin. Jeg býst við því, að
flestir þeir, sem þurfa að selja
verðbrjef, æski þess heldur, a'ð
’sleppa við þá skattgreiðslu og
selja brjefin beint hjá millilið og
greiða honum ómakslaun, sem er
í hóf stilt, ellegar gangi með þau
frá manni til manns, eins og tíðk-
aðist fvrir 5 til 10 árum, og bjóð.i
brjefin föl. Ef þróunin færi þessa
leið, þá væri spor löggjafans stig-
ið aftur á bak.
Jeg geri því ráð fyrir að greiðslu
hallinn verði ekki svo lítill og
bönkunum finnist ekki fýsilegt að
greiða reksturshalla stofnana, sem
eru þeim óviðkomandi.
Fvrst þegar jeg heyrði talað um
verðbrjefaviðskifti, var orðrómur-
inn á þanit A'eg, að þau væri við-
sjárverð, en á meðan svo stóð á,
gerði ríkisvaldið. ekki neitt til
þess að koma betrj svip á þessa
vanræktu viðskiftagrein. Framtak
einstaklingsins tók þá til sinna
ráða. Verðbrjefaverslanir vorn
stofnaðar og lögfræðingar bæjar-
ins gerðust ráðamenn fólks um
verðbrjefakaup. Vei’ðbrjefaversl-
unin breyttist því smátt og smátt
og’ liinn illi bifur almennings á
verðbrjefaversluninni er nú úr
sögunni.
Sú stofnun, sem jeg hefi unnið
við undanfarin ár, Kauphöllin,.
hefir ’verið leiðbeinandi viðskifta-
maunanna, án tillits til stundar-
hagsmuna sinna. OIl verðbrjef,
sem fyrirtækið sjer um sölu á, eru
greidd við móttöku, ómakslaunin
em það í hóf stilt, að hagur er
bæði fyrir kaupanda.og seljanda
að gera viðskiftin, ’enda mvndi
það fljótlega vitnast, ef svo væri'
ekki. Þeir, sem selja verðbrjef,
geta nú leitað hæsta verðs fyrir
þau á mörgum stöðum og þeir,
sem kaupa þau, sitja einnig við
þann eldinn, sem best brennur.
Öryggi almennings er því fylli-
lega trygt án minstu íhlutunar
hins opinbera.
Þegar verðbrjef hafa einu sinni'
selst, þá gætir þeirra mjög lítið
á markaðnum eftir það, og það
sem ræður gengi þeirra, er fram-
boð og eftirspurn, en enginn sjeyr-
stakur maður eða stofnun, selj-
andinn Ieitar eftir hæsta verði á
markaðnum og kaupandinn eftir
því lægsta.
f greinargerðinni er þess getið,
að „spekulationin" í sambandi
við verðbrjefaviðskifti geti haft
mildandi áhrif undir vissum kring-
umstæðum. Hjer er um að ræða
atriði, sem jeg vissi ekki áður!
í íslenskri verðbrjefaverslun hef-
ir „spekulationa“ ekkert gætt á
opnum vettvangi og stærsta
vandamál í viðskiftalífi annara
þjóða er spákaupmenska og
„spekulationir" braskaranna á
kaupþingunum, sem hafa valdið
almenningi tjóni, sem nemur mörg
um miljörðum króna, og stæði lög-
gjafanum eitthvað annað nær, en
að stuðla að slíkum viðskifturo
hjer á landi.
í greinargerðinni er frumvarp-
inu talið það til gildis, að kaup-
þing geti orðið leiðarljós á mati
verðbrjefa. Reynslan í þessu máli
er þannig, að þótt skattvaldið
hafi fengið ábyggilegar upplýsing-
ar um verðgildi á verðmæturo
skattgreiðandans, þá hefir það
sjálft sett á þau handahófsmöt
og gengið svo langt í fjárplógs-
starfseminni, að enginn verðbrjefa-
sali væri til í landinu, ef nokkur
þeirra sýndi sig í neinu slíku.
Þannig er öryggi almennings f
höndum þess opinbera.
Löggjafinn hefir áður haft af-
skifti af verðbrjefaversluninni,
með lögum um bann gegn okri,
frá 1936. .
Samkv. þeim lögum er óheim-
ilt að taka hærri vexti af fast-
eignaveðskuldabrjefum heldur en
6%, og engin afföll má taka af
slíkum brjefum. Aftur á móti má
taka afföll af þeim verðbrjefum,
sem hafa að baki sjer sömu trygg-
ingu og sjálfir peningarnir, þ. e.
ríkisábyrgð, og er þar fasteigna-
Areð, hversu aumt sem það er, tek-
ið framyfir sjálfa ríkisábyrgðina.
Vissar opinberar stofnanir hafa
lagalega heimild til þess að taka
12% á ári í dráttarvexti, en ef
heiðarlegur borgari gerði hið
sama í viðskiftum sínum við ann-
an, þá er sá hinn sami samkv.
ofannefndum lögum ærulaus ok-
urkarl. Það er glæsileiki yfir þess-
ari löggjöf Islendinga og gegnir
furðu, að Svíar skuli ekki hafa
tekið hana til fyrirmyndar. Vafa-
laust eru þessi lög gerð af góðum
hug, en þau eru löggjafanum til
lítils sóma, og almenningi til
tjóns og óþæginda.
Ef bankarnir eiga að bera tjón-
FRAMH. Á SJÖTTU SÍÐU.
kaupþinginu, ef ákveðin verða
fyrir með reglugerð. Að lokum eiga svo
bankarnir að greiða þann rekst-
urshalla, sem á fyrirtækipu yrði.
Þessa tekjuliði atí1 jeg nú athuga.
Hversu mikið mundu væntan-