Morgunblaðið - 13.07.1986, Blaðsíða 32

32
38ei LUJl. .81 ÍIUOAQUMVHJc! .aiGAJaMUDflOM
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 13. JÚLÍ 1986
4
„Odaunninn af þessiun
öskuhaugmn mannlífsins var í
vitum mér marga daga“
Rœtt við Jón Baldvin Hannibalsson um þing Alþjóðasambands
jafnaðarmanna í Perú og sitthvað jleira
Þing alþjóðasambands jaf naðarmanna
var haldið í Líma, höfuðborg Perú, fyrir
þremur vikum í skugga
fangauppreisnar og ódæðisverka, sem
framin voru á uppreisnarmönnum eftir
að þeir höfðu gefist upp. Fyrir hönd
Alþýðuflokksins sat Jón Baldvin
Hannibalsson þingið og fékk ýmisiegt
að sjá og heyra: öskuhauga mannlífsins
í borg, sem sprengt hefur af sér allar
viðjar. Einnig tókust í Líma sættir með
Jóni Baldvin og Kalevi Sorsa,
forsætisráðherra Finnlands.
Blaðamaður Morgunblaðsins ræddi við
Jón Baldvin um þingið og þá atburði,
sem áttu sér stað meðan á þvi stóð.
„Þingið stóð yfir þijá daga, helg-
ina 20. til 22. júní, en þorri þing-
fulltrúa kom þama 16. vegna þess
að fastanefndir Alþjóðasambands
jafnaðarmanna héldu vinnufundi
nokkra daga fyrir þingið. Ég kom
til Líma þriðjudaginn 17., degi áður
en uppreisnin hefst í þessum þremur
fangelsum. Hitt er annað mál að við
lásum hvorki um uppreisnina í blöð-
um né fengum við að vita af henni
fyrr en ríkisstjóm Perú birti fréttatil-
kynningu um hana síðdegis á
föstudegi. Sagði þar aðeins að herinn
hefði verið sendur inn til að bæla
niður uppreisn og það hefði kostað
159 manns lífið.
Sprengjutilræði við
setningar athöfn
Við vissum heldur ekki hvaða at-
burðir vom að gerast í grennd við
þingsalinn þegar þingið var sett.
Þegar forseti landsins, Alan Garcia
Peres, og Willy Brandt, forseti Al-
þjóðasambands jafnaðarmanna, em
að setja þingið um hádegisbil á
föstudag, þá er ónafngreind kona
að koma sér fyrir á sjöundu hæð
verslunarhúss sem gnæfir yfir þing-
salinn. Þingsalurinn er í einnar
hæðar húsi milli hótelsins, sem þing-
fulltrúar gistu, og þessarar bygging-
ar. Það sem konan hafði í hyggju
var að sprengja ráðstefnusalinn í
loft upp og þar með samanlagðan
forystusöfnuð alþjóðlegs kratisma.
En henni tókst svo illa til að sprengj-
an sprakk áður en konan gat varpað
henni, hún sprakk í höndum konunn-
ar, með þeim afleiðingum að hún
er ekki lengur á meðal vor og eldur
gaus upp í byggingunni."
— En það hefur verið augljóst að
ekki var allt með kyrmrn kjörum f
landinu?
„Auðvitað vissi maður að það
væri eiginlegt hemaðarástand í
landinu. Það sást strax og komið
var til Perú að hervemd var gífurleg
bæði við hótelið og ráðstefnusalinn.
Og því er við að bæta að allir helstu
forystumenn jafnaðarmanna í Evr-
ópu komu undir strangri hervemd
heiman að frá sér. Mér skilst að
verið hafi um fimmtán manna
lífvörður um þýsku sveitina og átta
um þá sænsku, þótt Ingvar Carls-
son, forsætisráðherra, hefði hætt við
að sitja þingið. Þess utan vom ein-
staka forystumenn sífellt í fylgd
vopnaðra varða.
Upplýsingar frá
leiðtoga drúsa
Kostulegast var hvemig tíðindin
bámst. í fyrsta lagi leið nokkuð
langur tími þar til við fengum frétt-
imar og þá vaknaði spumingin: em
þetta sannar fréttir? Þama eru sam-
an komin nokkur hundmð manns.
Ég fékk upplýsingar frá þingfulltrú-
um seint á föstudegi. Annars vegar
frá Walid Jumblatt, leiðtoga drúsa
í Beirút, og hins vegar frá ísraelsku
sveitinni. Báðir þessir aðiljar höfðu
sína tengiliði í Líma þannig að þeim
bámst upplýsingar fyrr en öðmm.
Fulltrúar drúsanna höfðu allt ann-
að eftir sínum líbönsku félögum í
Líma en birtist í opinbemm fréttatil-
kynningum. Fyrst lásum við yfirlýs-
inguna í blöðum en áður höfðu aftur
á móti ýmsar sendinefndir fengið
ítarlegar upplýsingar. Þetta varð til
þess að sett var sérstök nefnd á þing-
inu til að fjalla um þessi mál og
taka afstöðu til þess hvort þingið
gæti haldið áfram í gistivináttu ríkis-
stjómar, sem bæri ábyrgð á slíkum
hryðjuverkum.
Þessi nefnd er að störfum laugar-
dag og formenn koma saman
sunnudagsmorgun og niðurstaðan
er sú að barin er saman ályktun, sem
sagði kannski ekki mikið; en þó
þetta: í fyrsta lagi vom þessir at-
burðir harmaðir. I annan stað var
lýst yfír því að lýðræðislega kjörið
ríkisvald hefði auðvitað rétt til að
bcita valdi til að halda uppi lögum
og reglu og veija sjálft sig vopnuðu
ofbeldi. í þriðja lagi var sett fram
sú krafa að aðdragandi þessara at-
burða og allar staðreyndir varðandi
þá yrðu rannsakaðir af sjálfstæðum
óháðum rannsóknaraðiljum. Að lok-
um var lýst yfír stuðningi við ríkis-
stjóm Garcias Peres í trausti þess
að hún beiti sér fyrir og heimili við-
hlítandi og fullnægjandi rannsókn.
En ályktun er eitt og mat manna
á staðreyndum kannski svolítið ann-
að. Ég hef lesið mikið um þetta f
blöðum og uppreisnin var auðvitað
mikið rædd í fjölmiðlum Rómönsku
Ameríku og miklu rækilegar í blöð-
um utan Perú; í Brasilíu, Argentínu
og Chile; og í Mið-Ameríku; Costa
Rica. Það sem drúsamir sögðu að
hefði gerst var þetta: Það var gerð
uppreisn í þessum þremur fangels-
um. Frásagnir stjómvalda af því
hvemig vopnabúnaði uppreisnar-
mannanna var háttað hefðu verið
stórlega ýktar. Fangamir hefðu að-
eins haft tíu til tuttugu riffla og
nokkrar handsprengjur . . .
—. . . og boga og örvar.
Fljótlega eftir að uppreisnin hefst
er herinn kvaddur á vettvang og
eftir fyrstu vopnaviðskiptin liggja
150 menn í valnum. Þá segja þessir
heimildarmenn að fangamir hafi
gefist upp og þeim hafi verið sagt
að í umsömdu vopnahléi yrði leitað
samkomulags við ríkisstjórnina um
grið. En meðan fangamir vom þama
vopnlausir hafi verið látið til skarar
skríða og lífið murkað úr 550 manns.
. . . þá er þetta fjölda-
morð o g ríkið terroristi
Þetta vekur upp margar spuming-
ar. I venjulcgu réttarríki er litið svo
á að fangar eigi líf sitt og limi á
ábyrgð og undir vemd ríkisins, sem
hefur svipt þá sjálfsforræði.
Ef þessi frásögn er rétt þá er
þetta fjöldamorð og ríkið terroristi.
Gildir einu hver í hlut á; hvort þeir
kalla sig „Boðbera Ijóssins" eins og
þessi svokallaða maóistagrúppa.
Aftur á móti hefur það komið ræki-
lega fram að núverandi stjómvöld í
Kína viðurkenna engin samskipti við
þetta lið. Styrkur maóistahreyfíng-
arinnar virðist aftur á móti hafa
vaxið undanfarin ár og þá ekki í
höfuðborginni heldur í hémðum.
Eitt er merkilegt í frásögnum af
þessu. Því er haldið fram að maóista-
samtökin stundi sjálf heróínsmygl
til að fjármagna vopnakaup sín og
það er reyndar opinbert leyndarmál
að hin krímínalíseraða yfirstétt
landsins stundar heróínsmygl í stór-
um stíl. Og sumir halda því reyndar
fram að ríkið sé aðili að því líka.
Enda er Perú ein helsta uppspretta
heróíns í Suður-Ameríku.
Fyrsta þing- utan
Evrópu
Þetta er fyrsta þing Alþjóðasam-
bands jafnaðarmanna, sem haldið
er í Suður-Ameríku. Það er auðvitað
ljóst af hveiju sú ákvörðun var tek-
in. í fyrsta lagi hefur Alþjóðasam-
bandið breyst geysilega mikið
undanfarin tíu ár undir forystu Will-
ys Brandt og Olofs Palme að því
leyti að aðildarflokkum þess hefur
fjölgað mjög úr löndum þriðja heims-
ins. Ekki síst frá löndum Suður- og
Mið-Ameríku.
Akvörðun um að halda þingið í
fyrsta sinn utan Evrópu var tekin
til þess að staðfesta þessa þróun og
í annan stað var þetta siðferðisleg
stuðningsyfirlýsing við ríkisstjórn
jafnaðarmanna, sem vann mikinn
kosningasigur og komst til valda
fyrir rúmum ellefu mánuðum undir
forystu ungs og glæsilegs leiðtoga,
Alans Garcia Peres. Hann tók að
vissu leyti forystu í málum hinna
verst settu meðal þróunarlandanna
með yfirlýsingum um að ríkisstjórn
sín mundi ekki og gæti ekki staðið
við fjárhagslegar skuldbindingar
umfram það, sem hann kallaði tíu
prósent mark af gjaldeyristekjum
þjóðarinnar. Um leið hefur hann
sett fram kröfu um að hið alþjóðlega
peningakerfí taki tillit til þess að
hagkerfi verst settu ríkja þriðja
heimsins er hrunið.
Eitt af þremur helstu umfjöllunar-
málum þingsins var efnahagskerfi
heimsins og ekki síst skuldamál þró-
unarríkja. Það fer ekki á milli mála
að af hálfu Alþjóðasambandsins og
Willys Brandt var engin tilviljun að
þingstaður skyldi valinn í Líma.
Aftur á móti verður að taka þetta
til endurskoðunar vegna þeirra at-
burða sem áttu sér stað fyrir þingið
og meðan á því stóð. Alþjóðasam-
bandið segin Við erum hin eina
sanna friðarhreyfing heimsins. Jafn-
aðarmannaflokkar hafa aldrei tekið
völd í neinu ríki með ofbeldi. Aðferð
jafnaðarmanna í pólitísku starfí er
lýðræði og í þeim skilningi er þessi
lýðræðislega alþjóðahreyfing ein-
hvers konar friðarhreyfing. Þarna
voru fyrst og fremst rædd friðar-
mál, mannréttindi og efnahagsleg
þróun snauðra þjóða. Spuming er
hvort það samrýmist þessum gmnd-
vallarsjónarmiðum jafnaðarmanna
að vera gestir ríkisstjórnar, sem virð-
ist ekki framfylgja grundvallarregl-
um um mannréttindi og virðingu
fyrir lífi og frumstæðustu mann-
réttindum betur en þessar stað-
reyndir virðast benda til.
Forseti Alþjóðasambandsins tók
af skarið um slíkan stuðning. Hann
gekk á fund forseta Perú og þáði
sólarorðuna, æðsta heiðursmerki
ríkisins, á síðasta degi þinghalds."
— Nýtur Brandt fulls stuðnings
Alþjóðasambandsins?
Hann var endurkjörinn forseti til
þriggja ára. Það fer ekki á milli
mála að undir hans forystu hefur
Alþjóðasambandið tekið stökkbreyt-
ingum og vaxið óðfluga. Það hefur
breyst að mörgu leyti og lætur sig
málefni þjóða utan Evrópu meira
varða. Til dæmis eru nú starfandi
nefndir um málefni Mið- og Suður-
Ameríku, Afríku og svo framvegis. -
Flokkum í sambandinu hefur fjölgað
gífurlega þannig að á undanförnum
tíu árum hefur Alþjóðasambandið
orðið að raunverulegu alþjóðasam-
bandi. Áður var það fyrst og fremst
Evrópusamband.
Brandt er auðvitað stjómmála-
maður, sem nýtur alþjóðlegrar
viðurkenningar. Hann er tvímæla-
laust meiriháttar pólitískur sjarmör.
Og að í þessum hópi nýtur hann
mikillar hylli. Það fer ekkert á milli
mála.
En það breytir engu um það að
þessi samtök eru gjörólík alþjóða-
samtökum kommúnista. Þau eru
ákaflega lausleg í eðli sínu og skipu-
lagi. Það getur enginn einn flokkur
þvingað annan til fylgilags við sig
og engin samþykkt Alþjóðasam-
bandsins er bindandi. Þetta eru
ákaflega lýðræðisleg samtök, laus í
reipunum og með litlu miðstjórnar-
valdi.
Skoðanamunur innan
sambandsins
Allar ályktanir eru leiðbeinandi
og oft eru vinnubrögðin þannig að
leggist einhveijir flokkar hinna
öflugri ríkja hart gegn einhveiju
máli þá lætur Alþjóðasambandið
vera að álykta um slík mál.“
— Og það hlýtur að henda af og
til.
„Það er engin launung á því að í
ýmsum málum er skoðanamunur
innan sambandsins og áherslumun-
ur. I fyrsta lagi eru sjónarmið hinna
hcfðbundnu evrópsku sósíaldemó-
kratísku hreyfinga, sem eiga rætur
aftur í nítjándu öld og í verkalýðs-
hreyflngar og þjóðfélög, sem hafa
verið opin og lýðræðisleg undan-
farna áratugi, talsvert önnur en
hreyfinga, sem búa við frumstætt
stjómarfar og jafnvel einræði. Gjör-
ólíkar aðstæður og pólitísk landa-
fræði endurspeglast í ólíkum
viðhorfum. Að auki er ijóst að í ör-
yggis- og varnarmálum í Evrópu og
samskiptum við Bandaríkin er tals-
verður munur á afstöðu flokka. Þar
sýnist mér hann vera hvað skýrastur
milli annars vegar þýska flokksins
og skandínavanna, sem eru fylgi-
hnettir hans, og hins vegar franska,
spænska, portúgalska og ítalska
flokksins og okkar Atlantshafs-
öyggja.
NATO sósíaldemó-
kratísk samtök
Þama hefur jgreinilega orðið
nokkur breyting. Eg stríði stundum
kollegum mínum frá Skandinavíu á
því að NATO, sem varnarsamtök
lýðræðisríkja upp úr seinna stríði,
hafl í raun verið sósíaldemókratísk
samtök. Þá vitna ég til þess að öflug-
ustu stuðningsmenn og baráttumenn
fyrir stofnun Atlantshafsbandalags-
ins voru leiðtogar sósíaldemókrata
eins og Emest Bevin hinn breski,
Spaak frá Belgiu og ég tala nú ekki
um Norðmennina Gerhardsen og
Hákon Lie og Hans Hedtoft frá
Danmörku og fleiri mætti nefna til
sögu. Það vom einmitt hægri öflin
í Évrópu, sem vom ákaflega lítt
hrifin og jafnvel beinlínis andvíg
stofnun NÁTO. Þar nefni ég gaull-
istana frönsku og „High-Tories“ á
Englandi, sem löngum hafa haft
hom í síðu Bandaríkjanna út frá
sögulegum forsendum sem fulltrúar
breska heimsveldisins gagnvart
rísandi heimsveldi. Þetta virðist ein-
hvem veginn hafa skolast til á síðari
ámm. Þegar verið er að gagnrýna
mig fyrir stefnu okkar, þá bendi ég
á þetta. Þetta kemur fram í sjónar-
miðum Frakka og er hin hefðbundna
sósíaldemókratíska pólitík um að
veija lýðræðið með vamarsamtökum
gegn útþenslutilhneigingum alræð-
isafla, hvort sem þau em frá hægri
eða vinstri.
NATO var auðvitað stofnað vegna
hemaðarógnar frá fasisma Stalíns
og frá mínum bæjardymm séð hefur
sú gmndvallarforsenda ekkert
breyst.
Á seinni ámm hefur afvopnun-
ammræðan þróast mikið og hefur
þýski flokkurinn haft þar ákveðna
forustu. Sú pólitík sem mótuð var á
stjómartíð Brandts og nýtur mikillar
hylli í Þýskalandi var „austur-stefn-
an“ eða „Ost-pólitíkin“. Hún er
auðskiljanleg út frá þýskum forsend-
um. Mönnum hættir til að gleyma
að Þýskaland er klofíð land og það
er gmndvallarforsenda allra þýskra
stjórnmálamanna að gera allt, sem
þeir geta, til að koma á viðunandi
samskiptum milli þessara tveggja
hluta þýsku þjóðarinnar, sem em
bitbein og fórnarlömb skiptingar
heimsins í blokkir.
„Austur-stefnan" átti að bijóta
þann múr og „detente“-pólitíkin
sömuleiðis. Og hvað er „detente"?
Það er sú stefna að auka öll sam-
skipti á sviði verslunar, viðskipta,
menningar og vísinda þrátt fyrir
djúpstæðan ágreining um þjóðfé-
lagsmál. Þetta var gert á þessu
tímabili með margvíslegum tvíhliða
samningum.
Auðvitað er undiralda í þýska
flokknum, sem raunvemlega er orð-
in eins konar hlutleysishreyfíng.
Menn segja sem svo: Við gemm
engan mun á stórveldunum tveimur.
Þau em bæði hættuleg mannkyninu
og heimsfriði. Við viljum þar með
vera þriðja aflið. Og sú hugsun leið-