Morgunblaðið - 12.04.1991, Qupperneq 2

2 B
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 12. APRÍL 1991
Sigurður Gísli Pálmason, Magnús Ólafsson frkvstj., Stanley Carter, Ólafur Hjaltason, Jónína Sigríður
Gísladóttir, Lilja Pálmadóttir, Jón Pálmason, Pálmi Jónsson.
með þessum fáu orðum vil ég á
kveðjustund þakka fyrir að hafa átt
samleið með þessum merka hug-
sjónarmanni. Minning hans mun
lifa.
Við Ingibjörg sendum frú Jónínu
og bömum þeirra Pálma, Sigurði
Gísla, Jóni, Ingibjörgu og Lilju, okk-
ar innilegustu samúðarkveðjur.
Helgi V. Jónsson
Á uppvaxtarárum mínum var
seinfarið úr Árnessýslu og norður í
Skagafjörð, og samgöngur litlar og
kunningsskapur því lítill á milli
byggðarlaga. Það var því mikil upp-
lifun fyrir mig, þegar mér lánaðist
að sitja einn vetur á skólabekk í
Menntaskólanum á Akureyri og
kynnast þar ungu fólki víðsvegar
að af landinu, og ekki hvað síst úr
Skagafirði. Við sem bjuggum í
heimavistinni kynntumst mjög náið,
og þar kynntist ég rp.a, talsvert vel
tveimur Skagfirðingum, sem báðir
áttu þá heima á Hofi á Höfða-
strönd. Þetta voru þeir Andrés
Björnsson, síðar útvarpsstjóri, og
Stefán Jónsson síðar bændaskóla-
kennari og bóndi á Kirkjubæ á
Rangárvöllum. Þeir tengdust þannig
bænum í Hofi, að Stefán var yngsti
bróðir Jóns bónda á Hofi, en Andrés
var yngri bróðir húsfreyjunnar á
Hofi, frú Sigurlínu Björnsdóttur, en
hún var frá Brekku í Seyluhreppi,
því nafnkunna menningarheimili.
Þetta var árið 1934-35, sém fundum
okkar bar saman þarna á Akureyri,
en þá þegar var heimilið á Hofi á
Höfðaströnd orðið nafntogaður
menningar- og rausnargarður, undir
mikilhæfri forystu þeirra merkiæ
hjóna, Jóns Jónssonar frá Eyhildar-
holti og Sigurlínu Bjömsdóttur frá
Brekku.
Tuttugu árum síðar kynntist ég
svo persónulega Jóni á Hofi, og þá
í sambandi við dómstörf á lands-
móti hestamanna. Mér varð þá strax
ljóst, að Jón var ágætur hestamaður
og mikill bóndi, en mér varð jafn-
framt ljóst, að þá þegar hafði hann
nokkrar áhyggjur af því, að þá var
fullséð að einkasonurinn Pálmi hefði
ekki áhuga á því að leggja fyrir sig
bóndastarfið í ættarbyggðinni í
Skagafirði.
Árin liðu og enn sköpuðust ný
kynni milli mín og míns fólks við
ijölskylduna á Hofi á Höfðaströnd.
Sonur minn Ólafur og dóttir Solveig-
ar Jónsdóttur frá Hofi, Sigurlína
Ásbergsdóttir, kynntust og felldu
hugi saman og giftust á björtum
vordegi árið 1970.
Sá dagur verður mér ógleyman-
legur fyrir margra hluta sakir. Fyrst
og fremst er gott að minnast hinna
fallegu og hamingjusömu brúð-
hjóna, en mér er einnig minnisstæð
öll þessi glæsilega fjölskylda Sigurl-
ínu Ásþergsdóttur, og þar var ef til
vill minnisstæðastur móðurbróðir
brúðarinnar, Pálmi Jónsson kaup-
maður í Hagkaup, hár maður og
sviphreinn, fátalaður og íhugull. Ég
átti eftir að kynnast honum betur
næstu árin og varð þá ljóst, að þessi
hægláti og fátalaði maður bjó yfir
flestum bestu eiginleikum ættar
sinnar, en þar má fyrst nefna grund-
völluð hyggindi og einstaklega
glöggt mat á hvað væri mögulegt
í hverju viðfangsefni og hvað væri
hagkvæmt að gera næst.
Mér skilst að í uppvextinum hafi
Pálma dreymt stóra drauma um
miklar athafnir, sem hann hugðist
standa að, þegar þar að kæmi, og
þær myndu þurfa stærra athafna-
svæði en heimabyggðin rúmaði, og
það hefði stundum gert hann hljóð-
an og fyllt hann nokkrum trega.
Leið hans yrði því að liggja burt frá
æskustöðvunum í fyllingu tímans,
en hug hans og umhyggja myndu
æskustöðvarnar aldrei glata.
Pálmi var einstaklega vinfastur
og trygglyndur maður og hygg ég,
að hann hafi litið á fólkið sem hann
ólst upp með og flesta sína sam-
starfsmenn frá fyrstu árunum í
Hagkaup, þegar hann var að byggja
upp þetta stóra fyrirtæki, eins og
bræður sína og systur, sem honum
bæri að nokkru leyti skylda til að
líta til með.
Það var ekki neitt auðveld braut,
sem Pálmi þurfti að ganga, þegar
hann var að koma upp Hagkaupum,
sem var fyrsti raunverulegi stór-
markaðurinn hér á landi, og þessi
leið var vandrötuð, ef ekki ætti að
misstíga sig og glata fengnu fé.
En þetta stórvirki tókst Pálma
að reisa, og þessi stórmarkaður varð
til þess að stórauka og bæta vöru-
framboðið í landinu, og um leið
lækka verulega vöruverðið í borg-
inni.
Móðir Pálma frú Sigurlína
Björnsdóttir var stórglæsileg kona
og mikilhæf og fylgdist vel með öllu
langt fram eftir ævi, en sérstaklega
hinum umfangsmikla verslun-
arrekstri sonar síns. Einu sinni kom
ég þar og stóð þá svo á að nýlega
hafði komið í blöðunum, að Pálmi
í Hagkaupum bæri nú hæst útsvar
þetta árið í Reykjavík. Sigurlína
sagði þá við mig, gagntekin af
móðurlegu stolti: „Það vildi ég að
hann pabbi hans hefði lifað þetta,
að hann Pálmi væri orðinn hæsti
skattgreiðandinn í landinu." Hún sá
ekki eftir krónunum, sem þurfti að
greiða, en gladdist yfir því, að hug-
myndir hans Pálma um rekstur
verzlunarinnar reyndust réttar, og
því var hann nú orðinn einn af
máttarstoðum þjóðfélagsins.
Pálmi var hamingjumaður í sínu
einkalífí. Hann átti fyrir konu Jón-
ínu Sigríði Gísladóttur, glæsilega
konu, og eignuðust þau 4 börn, sem
eru öll vel af guði gerð, og eru þeg-
ar orðin hinir nýtustu borgarar. Þau
eiga nú öll um sárt að binda og einn-
ig systir hans Solveig, _sem er ný-
lega orðin ekkja eftir Ásberg Sig-
urðsson borgarfógeta, en það var
mjög kært með þeim systkinunum.
Ég kann hér fátt að segja til
huggunar nema það, að það er gott
að hugsa til þess, að Pálma tókst
það á starfssamri ævi, sem hann
ætlaði sér, að gera verzlunina í
Hagkaup að stórveldi og með því
skapa viðskiptavinum verzlunarinn-
ar bestu kjör.
Við vinir og frændur Pálma þökk-
um honum nú að leiðarlokum tryggð
og vináttu og vitum að það verður
alla tíð bjart yfir minningunni um
hann.
Blessuð sé minning hans.
Hjalti Gestsson
Þegar maður stendur frammi fyr-
ir ótímabæru andláti afreksmanns
eins og Pálma Jónssonar hvarflar
hugurinn ósjálfrátt að öllu því sem
hann hefur komið í framkvæmd, en
einnig og ekki síður því sem hann
átti eftir ógert. Þannig blandast
saman aðdáun og söknuður; söknuð-
ur sem maður skammast sín í aðra
röndina fyrir, því hann er eigingjarn.
Hin sýnulegu afrek Pálma koma
fram í brautryðjandastarfi hans í
íslenskum verslunarrekstri og þeirri
staðreynd að þegar hann fellur frá,
hefur hann yfirumsjón með og er
aðaleigandi Hagkaups, eins stærsta
og öflugasta verslunarfyrirtækis
landsins. Og ekki nóg með það;
þetta fyrirtæki hafði hann byggt
upp frá grunni á rúmlega þijátíu
árum.
Við sem stöndum í fyrirtækja-
rekstri vitum að til að ná sambæri-
Iegum árangri og Pálmi náði í at-
vinnulífinu þarf vandfundna hæfi-
leika. Pálmi hafði hins vegar ein-
stakt lag á því að láta líta svo út
sem hér væri um mjög hversdags-
lega eiginleika að ræða. Af kynnum
mínum við Pálma lærði ég það líka
að svo var að stórum hluta. Það sem
gerði hann hins vegar að meistara
var einstök gáfa til að vinna úr
þessum eiginleikum þannig að
árangur næðist, eins og raun ber
vitni.
Ég bar þá von í bijósti að Pálma
myndi vinnast tími til að miðla milli-
liðalaust til okkar hinna og komandi
kynslóða af reynslu sinni sem stjórn-
anda. Hann bjó yfir yfírburðarþekk-
ingu og innsýn í mannlegt eðli og
ég hef sannfæringu fyrir því að
hann hefði verið reiðubúinn að miðla
henni til okkar. Verkin tala, en segja
samt aðeins hálfa sögu.
Og þó að maður þykist vita svör-
in við sumum spumingunum hefði
það verið ómetanlegt fyrir athafna-
menn framtíðarinnar að fá þau frá
Pálma ásamt viðeigandi útskýring-
um. Hvernig fór hann sem stjóm-
andi að því að vera samtímis bæði
hæverskur og framsækinn? Hvernig
gat fyrirtæki hans skilaði hagnaði
á sama tíma og markmiðið var að
hámarka hagsæld viðskiptavin-
anna? Hvernig fór hann að því að
vega og meta annars vegar óskir
viðskiptavina um lágt vöruverð og
hins vegar mikla þjónustu, mikil
gæði, mikið úrval o.s.frv.?
Pálmi lét verkin tala, en leitaðist
jafnframt við að láta lítið bera á sér
sem persónu. Hagkaup varð félagi
í Verslunarráðinu 1976 eða nokkru
áður en Pálmi stofnaði hlutafélag
um reksturinn. Innan Verslunar-
ráðsins beitti Pálmi sér fyrir fram-
gangi fjölmargra þjóðþrifamála.
Hann var eindreginn talsmaður þess
að draga úr ríkisafskiptum og að
stuðla að auknu viðskiptafrelsi, og
það fór ekkert á milli mála að hann
hafði hag íslensku þjóðarinn'ar í
huga í því sambandi.
Fyrir hönd Verslunarráðs íslands
votta ég aðstandendum Pálma Jóns-
sonar fyllstu samúð mína. Ég er
sannfærður um það að starf Pálma
sem brautryðjanda frelsis og nýj-
unga í verslunarháttum, og sem
stjórnanda við atvinnuuppbyggingu
og rekstur, mun halda nafni hans á
lofti um ókoínna framtíð.
Jóhann J. Ólafsson,
form. Verslunarráðs íslands.
Nú er dagur við ský, heyr hinn dynjandi gný,
nú þarf dáðrakka menn, - ekki blundandi þý,
það þarf vakandi önd, það þarf vinnandi hönd
til að velta í rústir og byggja á ný.
(Einar Benediktsson)
Hann Pálmi frændi er látinn og
víst er að með honum er hniginn í
valinn mikill atgervismaður. Ævi-
verk hans er alþýðu kunnugt, en
maðurinn sjálfur var minna þekkt-
ur. Hann vék sér undan kastljósi
opinberrar umræðu, en kaus að
starfa í kyrrþey og láta verk sín
tala. Þau verk verða óbrotgjarn
minnsvarði um merkan mann. En
þó svo að Pálmi leitaði ekki sam-
neytis við fjöldann og fetaði gjarnan
ótroðna slóð, þá var fjarri að hann
færi einförum. Líf hans og starf
einkenndist einmitt af mjög ein-
dregnum vináttu- og tryggðarbönd-
um við sitt nánasta samstarfsfólk,
vini og fjölskyldu.
Sem drengur átti ég því láni að
fagna að dvelja á sumrum hjá afa
mínum og ömmu, Jóni og Sigurlínu
á Hofi á Höfðaströnd, foreldrum
Pálma. Þá var þar búið stórbúi og
mikið umleikis. Vinnumenn og
vinnukonur, niðursetningar og sum-
arbörn, gestir og gangandi. Fyrstu
minningarnar um Pálma eru frá
þessum árum, því þó hann hefði þá
lokið virðulegu lögfræðiprófi og
hugur hans stæði ekki til bústarfa,
þá dvaldi hann langdvölum á Hofi
og stjómaði þar gjarnan heyskap
og útiverkum. Allir hans beztu eðl-
iskostir urðu mér Ijósir þessi sumur.
Vökull hugur hans leitaði sífellt
leiða til að breyta og bæta bústörf-
in, spara krafta og spara spor. Ekk-
ert var of lítið og ekkert of stórt
til að skoða í nýju ljósi. Sjálfur dró
hann stöðugt björg í bú — vélar,
tæki, mat og klæði.
Þegar Pálmi var væntanlegur að
sunnan, biðum við krakkarnir
spenntir úti á hlaði og horfðum tím-
unum saman til suðurs, til að verða
fyrst til að sjá Opelnum hans bregða
fyrir, handan við Hofsána. Og er
hann renndi í hlað var veizla á
Hofi, því alltaf var bíllinn hlaðinn
varningi, sem Pálmi færði heimilis-
fólkinu. Allir fengu sitt, enginn var
undanskilinn. Ömmu sinni — ömmu
Stefaníu — gaf hann þó mest, því
hún var sjálf svo óendanlega örlát
og mátti hvergi af aumu vita. Milli
hennar og Pálma var strengur svo
sterkur að enginn máttur gat sund-
urslitið. Við krakkarnir kynntumst
einnig æringjanum Pálma, sem
hafði yndi af hinum spaugilegu hlið-
um tilverunnar og gat sjálfur verið
svo meinstríðinn að okkur þótti
stundum nóg um. Mér líður sjálfum
seint úr minni, er hann lét klippa
af mér svotil allt hár að undanskild-
um hanakambi í miðjunni og lét að
því liggja að þessa hárgreiðslu fengi
ég að ganga með það sem eftir lifði
sumars.
Pálmi fæddist á Hofi við Hofsós
3. júní 1923. Foreldrar hans voru
hjónin Sigurlína Björnsdóttir og Jón
Jónsson bóndi þar. Áttu þau hjón
tvö börn, tvíburana Pálma og Sól-
veigu. Pálmi varð stúdent frá
Menntaskólanum í Reykjavík 1942
og lauk lögfræðiprófi 1951. Næstu
árin þar á eftir stundaði hann ýmis
verzlunarstörf, en stofnaði ásamt
öðrum ísgerðina ísborg árið 1956.
Haustið 1959 setti hann svo á lag-
girnar póstverzlunina Hagkaup við
Miklatorg í Reykjavík, þar sem áður
var fjós Geirs bónda í Eskihlíð. í
upphafi seldi póstverzlunin einvörð-
ungu fatnað og heimilisvöru en árið
1967 hófst almenn sala á matvörum,
þó ekki mjólk og kjöti. Uppfrá því
varð þróun fyrirtækisins all hröð,
verzlanir voru opnaðar í Lækj-
argötu, í Skeifunni, við Laugaveg
og á Akureyri auk þess sem vöru-
sala fór fram bæði í Vestmannaeyj-
um og á ísafirði. Síðar var byggð
verzlun í Njarðvík, útibú opnuð á
Seltjarnarnesi og í Breiðholtinu að
ógleymdri Kringlunni. í fyrsta vöru-
lista póstverzlunarinnar var tilkynn-
ing frá Hagkaup sem hljóðaði svo:
„Drýgið lág laun, kaupið góða vöru
ódýrt.“ Með þessi einkunnarorð að
leiðarljósi starfaði Pálmi alla tíð.
Þróunarferill Hagkaups og ævi-
skeið Pálma eru svo samofin að þar
er vart unnt að skilja í milli. Hann
var fyrirtækið og fyrirtækið var
hann. Að byggja úr engu fyrirtæki
á borð við það sem Hagkaup er í
dag krefst mikilla hæfíleika, áræðis
og úthalds og ef til vill ekki sízt
þess, sem Pálmi lagði mesta áherzlu
á sjálfur — skilnings á því að hlutirn-
ir verða að gerast strax, ekki á
morgun heldur núna. Pálmi hafði
ótrúlega næmt auga fyrir smáatrið-
um í rekstrinum, en missti þó aldrei
sjónar á heildarmyndinni. Á hveijum
degi, til hinzta dags, gekk hann um
búðirnar og vörugeymslur, skoðaði
vörur og fylgdist með framvindu
mála. Hann kallaði þetta sjálfur
„rekstur á röltinu" og það var svo
sannarlega réttnefni, því í 30 ár
átti hann aldrei stól, borð eða skrif-
stofu í fyrirtækinu. Hann var á rölt-
inu.
Pálmi leitaði ekki eftir vegtyllum
í lífinu og sótti ekki opinber sam-
kvæmi eða mannamót. Utan einu
sinni, fyrir tæpu ári, er þeim hjón-
unum var boðið til móttöku um borð
í skipi hennar hátignar Elísabetar
Bretadrottningar. Fjöldi manns var
í hófínu, embættismenn og innlend-
ir frammámenn. Strax að loknum
lúðrablæstri gerist það að drotting-
armaður gengur rakleiðis að Pálma,
sem vegna hæðar sinnar gnæfði upp
úr mannhafinu, og spurði hann
formálalaust hvaða atvinnu hann
stundaði. Pálmi sá að hér dugðu
engin undanbrögð, hugsaði sig að-
eins um, en svaraði svo upp á enska
tungu „I am a shopkeeper". Prinsin-
um brá hvergi og tóku þeir upp langt
tal. Svarið segir hinsvegar meira
um Pálma en mörg orð. Það lýsir
manni, sem hafði mjög næmt skop-
skyn, manni sem aldrei miklaðist
af eigin verðleikum og það lýsir
manni sem var í raun mjög stoltur
af því að geta sagt: „ég er kaupmað-
ur“.
Að leiðarlokum er mér ljúft að
þakka Pálma frænda samfylgdina.
Hann var mér og mínu fólki öllu
afar mikil! vinur, stoð og stytta í
gleði og sorg. Systurkveðjur færi
ég frá móður minni, því innilega
kært var alla tíð á milli þeirra tvíbur-
anna. Ég sendi elskulegri eiginkonu