Morgunblaðið - 01.11.1992, Blaðsíða 8

8 B
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 1. NÓVEMBER 1992
Rætt við
þúsund-
þjalasmið-
inn Pétur
Símonarson
Mbl/Kristinn
PETUR
í I/A TNSKOTI
eftir Einar Örn Gunnarsson
í sérkennilegu húsi á Austur-
brún í Reykjavík býr Pétur Sím-
onarson sem margir þekkja
betur sem Pétur í Vatnskoti.
Húsið teiknaði hann og reisti
sjálfur árið 1954. Þegar ég
knúði dyra hjá Pétri var hann
nýkominn til Reykjavíkur eftir
að hafa ekið um æskubyggðina,
Þingvallasveitina. Hann er mik-
ill útivistarmaður og á ferða-
lögum sínum fær hann jafn-
framt útrás fyrir annað áhuga-
mál sitt, ljósmyndunina.
Pétur er fæddur í Vatn-
skoti þann 4. ágúst árið
1911 þar sem hann ólst
upp hjá foreldrum sín-
um Símoni Péturssyni
og Jónínu Guðmunds-
dóttur. Hann er elstur
fimm systkina sem öll eru á lífi.
Faðir hans var trésmiður og bóndi.
Lítið var um búfé, tún voru smá og
ræktunarskilyrði erfið. Helstu tekjur
heimilisins voru af smíðavinnu svo
og veiði.
„Þegar við fórum á rjúpuveiðar
þá vöknuðum við klukkan sex á
morgnana, tókum til nesti og héldum
af stað í myrkri upp til fjalla," segir
Pétur. „Það voru almennt tveir til
þrír menn af hverjum bæ sem fóru
til veiða. Pabbi gamli var sá eini sem
veiddi með riffli en aðrir notuðust
við haglabyssur. Hann þræddi sér-
hannaða nælu í gegnum gogginn á
rjúpunni, hengdi hana upp þannig
að ekki blæddi mikið úr henni. Fyrir
vikið lentu allar rjúpur frá okkur í
fyrsta flokki.
Pabbi smíðaði fyrir sumarbústað-
areigendur jafnframt því sem hann
tók þátt'i byggingu Valhallar svo
og Þingvallabæjar.
Viðí Vatnskoti seldum lifandi sil-
ung til Reykjavíkur þar sem hann
var seldur í steinkeijum hjá Fisksölu
Steingríms í Tryggvagötu.
Það var töluverður fólksstraumur
á bæinn; einkum á árunum 1920-30
því að þá náði Þingvallabíltúrinn
ekki mikið lengra. Margir bíleigend-
Vatnskot í Þingvallasveit. Á vatninu er vatnahjól sem smíðað var á bænum árið 1931.
ur fóru árlega, jafnvel tvisvar á ári
austur, stoppuðu hjá okkur og
keyptu sér silung. Fyrir bragðið
þekktu margir okkur Vatnskots-
systkinin í sjón. Þegar ég kom til
Reykjavíkur var fjöldi manna sem
heilsaði mér án þess að ég þekkti
haus né sporð á þeim.
Kjarval málaði mikið í kringum
yatnskot og kom oft þangað í kaffi.
Eg keyrði hann stundum til Reykja-
víkur og þá þurfti ég gjarnan að
stoppa á leiðinni svo að hann gæti
rannsakað eitthvað í umhverfinu
sem hann hafði komið auga á.
Mér er ekki kunnugt um að hann
hafi málað mynd af Vatnskoti en
ég á aftur á móti mynd eftir Guð-
mund frá Miðdal af bænum. Guð-
mundur kom hingað til að mála og
veiða.
Pabbi var þúsundþjalasmiður og
í Vatnskoti voru smíðuð ýmiskonar
apparöt. Árið 1936 keypti ég mér
til dæmis ófleyga flugvél. Hún var
á hjólum og ég setti undir hana
stökkskíði. Eg var svo spenntur að
prófa tækið að ég settist strax und-
ir stýri án minnstu þekkingar á
stjórntækjunum og ók af stað. Vélin
ætlaði í fyrstu að steypast yfir sig
en ég náði að rétta hana af og jók
hraðann i átt austur eftir túninu en
þá var ég næstum lentur á hlöð-
unni. Ég lét það þó ekki stoppa mig
og áður en ég vissi var ég farinn
að ráða þokkalega við tækið þarna
á túninu.
Næsta morgun sá ég að komið
var íshem á Þingvallavatnið og bað
ég þá pabba um að hjálpa mér við
að koma vélinni niður eftir sem og
hann gerði.
Á meðan ég setti gripinn í gang
hélt pabbi um skrokk vélarinnar.
Eftir að mér hafði tekist að starta
henni hringsnérist hún í kringum
pabba eins og tryppi þar til ég náði
að hoppa upp í og grípa í stjómtækin.
Ég brenndi út á vatnið stöðvaðist
skyndilega á klakahólma þar sem
ég jagaðist nokkra stund en að end-
ingu tókst mér að losa mig.
Það mátti ekki gefa þessum mótor
mikið inn því að jiann var nokkuð
öflugur. Þegar ég var kominn á fulla
ferð áttaði ég mig á því að ég stefndi
á Iand. Oþolinmæðin hafði verið svo
mikil að ég hafði ekki náð að setja
bremsur á tækið. Þegar ég sá landið
síga á móti mér vissi ég í fyrstu ekki
hvað ég átti að gera en hugkvæmdist
á síðustu stundu ráð sem dugði. Vélin
hefði runnið beint upp í hraunið á
öðra hundraðinu ef ég hefði ekki náð
að sveigja henni frá landi.
Eftir þessa tilraun bjó ég til sleða,
á hálfum mánuði, sem hannaður var
fyrir íjóra. Ég reiknaði farþegarým-
ið þannig út að ég setti pappaspjöld
á verkstæðisgólfið, bað systur mínar
um að setjast á þau og teiknaði síð-
an straumlínu í kringum rýmið.
Daginn eftir fór ég í bæinn og keypti
lista, vír og striga.
Ég var ekki kulvís á þeim árum
því að það var stundum 14 gráðu
frost í skúrnum en það sem mér
þótti verst við þessar erfiðu aðstæð-
ur var hváð fernisinn var lengi að
þorna í striganum.
Eftir heimsstyijöldina smíðaði ég
annan sleða sem var tveggja manna
og öllu kraftmeiri.
Bremsumar í þessa sleða smíðaði
ég úr gömlum sláttuvélablöðum sem
ég setti á tein og tengdi við vír. Ég
gat ýmist látið bremsurnar síga nið-
ur öðru megin eða báðu megin.
Þetta voru fyrstu vélsleðarnir á
íslandi en ég smíðaði Iíka fyrsta
vélknúna torfærutækið hérlendis.
Það gerði ég með þeim hætti að ég
tók mótorhjól og lækkaði drifið á
því, síðan setti ég þykk dekk og
keðjur undir það að aftan. Meðfram
framhjólinu festi ég skíði. Þetta
tæki ruddist í gegnum hvað sem
var, aur sem snjó og ég fór meðal
annars upp á Skjaldbreið á því að
vetrarlagi.
Ég hef gert ýmsar breytingar á
hjólum í gegnum tíðina og ein sú
eftirminnilegasta var árið 1930 þeg-
ar Ríkisútvarpið hóf göngu sína, þá
fór ég á námskeið þar sem ég lærði
að gera við viðtækin. Ég var á þeyt-
ingi um alla sveitina að gera við og
mér gekk vel því að þetta voru frem-
ur einföld tæki.
Þau voru knúin af 120 volta þurr-
battiríi svo og sýrageymi. Þegar
rafmagnið þraut á geymunum varð
að fara með þá alla leið til Reykjavík-
ur til hleðslu. Þetta var langt og
erfitt ferðalag því sýran átti það til
að sullast út og brenna til að mynda
hest og hnakk.
Mér fannst þetta vera heldur mik-
ið fyrirtæki þannig að ég ákvað að
gera eitthvað í þessu. Þá tók ég
reiðhjól, setti það upp á pall, fann
til dínamó úr gamla Ford og bauð
mönnum að fylla sjálfir á geymana.
Þeir hjóluðu í um það bil tvo tíma
eða þangað til mælirinn sagði stopp.
Þá voru þeir lausir við ferðalagið og
fengu kaffi í þokkabót. Ég myndi
segja að þetta hleðslutæki hafi verið
fyrsta þrekhjólið á íslandi".
Þú varst úti í Kaupmannahöfn um
átta ára skeið og þá m.a. á stytjald-
arárunum. Hvernig var að vera
þarna úti á þeim tímum?
„Það var mikið atvinnuleysi á
þessum árum,“ svarar Pétur „En ég
var svo heppinn að hafa vinnu hjá
rafvélaverksmiðjunni Titan. Ég var
verkstjóri yfir hópi kvenna og við
sáum um framleiðslu á smáhlutum.
Mér bauðst að fara með Petsamó
en ég hélt einsog svo margir aðrir
að stríðið myndi ekki standa lengur
en í svona þijár til íjórar vikur.
Ég kunni ágætlega við mig í Dan-
mörku og þar kynntist ég konunni
minni Fríðu Ólafsdóttur sem látin
er fyrir nokkrum áram. Hún vann
hjá Kodak og mér fannst ekki hægt
að hún vaknaði í myrkrinu og eyddi
öllum deginum í myrkrakompu
þannig að ég útvegaði henni starf í
verksmiðjunni hjá mér.
Á styijaldaráranum settu Þjóð-
veijar svip sinn á borgina. Þeir voru
víða á göngu en maður þurfti ekkf
að hafa neinn ama af þeim nema
ef /naður blandaði sér í pólitíkina.
Íslendingar fengu alltaf fréttir frá
BBC þar sem ástandinu var lýst
bágbornu hjá okkur en það voru
bara ýkjur. Sem dæmi þá var kaffi
og svínakjöt skammtað og það tóku
allir út skammtinn sinn hvort sem
þeir voru fátækir eða ríkir. Það var
svínasteik hveija helgi. Maður setti
bara steikina inn í bakarí og sótti
hana svo tilbúna nokkru síðar.
Bensínskortur og almennt bann
við akstri ökutækja á styijaldarár-
unum kom illa við mig því að ég
átti mótorhjól. Ég varð mér þó annað
slagið út um þýskt flugvélabensín
eftir krókaleiðum svo voru svo leynd-
arfómsfullar að þagað var um þær
líkt og mannsmorð væri. Ólöglega
bensínið var selt á mjólkurflöskum
og notuðum við vinnufélagarnar hjá
Titan það til þess að keyra mótorhjól-
in okkar í lokuðum geymsluportum.
Varðstu var við andspyrnuhreyf-
inguna í Kaupmannahöfn?
Já, því að ég bjó rétt við hlið
vopnaverksmiðju. Andspyrnumenn
voru oft að skjóta á svæðið með litl-
um vélbyssum og ég man að eitt
sinn þegar ég hafði rétt lagt helgar-
steikina á stofuborðið varð ég var
við skothljóð. Þá hafði einhver and-
spyrnumaður komið sér fyrir í stiga-
ganginum fyrir ofan íbúðina mína
og skaut þaðan á svæðið.
Þjóðveijarnir voru ekki lengi að
finna út hvaðan skotin komu og
hófu skothríð að húsinu. Ein kúlan
hafnaði beint fyrir ofan stofu-
gluggann hjá mér þannig aðég flutti
mig inn í eldhús með steikina. ,
Þjóðveijar áttu tii að svara kúlu-
regninu frá vélbyssum af meira afli,
það er að segja með loftvamarbyss-
urm
Einu sinni sá ég öfluga spreng-
ingu á svæðinu og henni fylgdi rosa-
legur hávaði og svartur strókur sem