Morgunblaðið - 24.12.1993, Qupperneq 3

MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 24. DESEMBER 1993
B 3
ustu ártíðar hans. Það hæfir heims-
borgaranum Tsjajkovskí, sem ferð-
aðist mikið og sóttist frekar eftir
áhrifum utan úr álfu í verkum sínum
en þjóðernislegum blæ ýmissa landa
sinna og samtíðarmanna. Þekktastur
er hann af þremur síðustu sinfóníum
sínum og ballettum að ógleymdum
konsertum fyrir fiðlu og píanó. Tvær
óperur af tíu sem hann samdi hafa
oftast verið fluttar utan heimalands-
ins; önnur er Spaðadrottningin og
hin Évgení Ónegin.
Vanir menn
Heimsþekktur breskur leikstjóri,
John Copley, færir Évgení Ónegín
upp í íslensku óperunni ásamt hópi
fólks sem hann er vanur að vinna
með: Leikmynd hefur Robin Don
teiknað og búninga Michael Stennett
en Terry Gilbert er höfundur dansa.
Laurie Feldman, ungur leikstjóri við
óperuna í San Francisco, situr síðan
ásamt Copley við stjórnvölinn. Þau
fóru utan í gær og ætla milli jóla
og nýárs að hefja vinnu við upp-
færslu þessarar sömu óperu vestan-
hafs, í San Diego. En
hljómsveitarstjórinn
Robin Stapleton fer vit-
anlega hvergi. íslenskir
tónlistarunnendur eru
reyndar svo heppnir að
hafa -hann á landinu
stóran hluta árs, enda
munu ýmsir kannast
við hann úr Töfraflaut-
unni, Otello og Luciu
di Lammermoor, Sígaunabaróninum,
Aidu og Rigoletto.
Frægir kaflar í óperunni
Évgení Ónegín verður í óperu
Tsjajkovskís ástarsaga með kórum
og dönsum. í henni eru átta ein-
söngshlutverk og tvö þeirra sínu
stærst. Bergþór Pálsson fer með tit-
ilhlutverkið (barítón) og Ólöf Kolbrún
Harðardóttir snýr aftur á svið óper-
unnar eftir tveggja ára hlé í hlut-
verki Tatjönu (sópran). Ingveldur
Yr Jónsdóttir debúterar í Islensku
óperunni sem Olga (mezzosópran)
systir Tatjönu, en Lenskí (tenór)
unnusti hennar og vinur Évgenís er
sunginn af Gunnari Guðbjörnssyni.
Aría hans í öðrum þætti áður en til
einvígisins kemur þykir með falleg-
ustu tenóraríum óperubókmennt-
anna.
Önnur fræg aría er söngur Tatjönu
í fyrsta þætti þegar hún játar Évg-
ení ást sína í bréfi. Oftast heyrist
þó spiluð pólónesan úr upphafi þriðja
þáttar. Síðar í þessum síðasta þætti
óperunnar syngur Guðjón Óskarsson
fræga bassaaríu Gremíns fursta. Til
þess kemur hann frá Noregi þar sem
hann hefur í nokkur ár sungið við
Óslóaróperuna.
En það var stuttur söngur Triquet
nokkurs í öðrum þætti sem hvað
mesta lukku gerði þegar óperan var
fyrst frumsýnd. Sigurður Björnsson
er í þessu hlutverki hér. Enn er
tveggja einsöngshlutverka ógetið;
Larínu, móður Tatjönu, og Olgu, sem
Sieglinde Kahmann syngur og
Filipévnu fóstru systranna sem sung-
in er af Hrönn Hafliðadóttur.
Mikið dansað
Kór Óperunnar syngur ekki aðeins
í Évgení Ónegín heldur dansar hann
meira og stundum hraðar en oftast
áður. Maðurinn bak við þetta er
Terry Gilbert, gamall refur í kóreo-
grafíu og raunar leikstjórn líka. Nú
heldur hann sig við dansinn og full-
yrðir glaðbeittur að liðsmenn Is-
lensku óperunnar myndu standa á
haus ef hann bæði um það, allir geri
hvað þeir geti og auki helst við það.
„Þegar ég kem í nýjan hóp krosslegg
ég fingur og segi; þetta getum við
gert; og svo byijar ballið. Hér hefur
verið mjög skemmtilegt vegna þess
hve fólkið hefur gaman af því sem
það er að gera. Þetta er ekki bara
vinna, heldur líka hjartans mál. Kór-
inn hefur komið í óperuna á kvöldin
eftir vinnu og æft fram á nótt sam-
kvæmisdansa og bændahopp.
Þetta er frekar lítill hópur miðað
við þá sem ég vinn oft með en mjög
einbeittur. Þess vegna er á honum
atvinnubragur. Eruð þið ekki stolt
af þessari Óperu? Það myndi ég vera
og er það raunar, svona þessari upp-
færslu.“
Teriy Gilbert byijaði sextán ára
að dansa og fór að auki að semja
og setja upp aðeins tveim árum
seinna. Hann hefur unnið við kóreo-
grafíu í ýmsum stærstu óperu- og
leikhúsum heims og nokkrum kvik-
myndum. Évgení Onegín er gamall
kunningi sem Gilbert hefur áður tek-
ist á við með hópnum sem hingað
var fenginn til uppfærslunnar.
Tsjajkovskí er enda tónskáld dansa
miklu fremur en þorri starfsbræðra
hans, einna þekktastur af ballettun-
um Hnotubijótnum, Þyrnirós og
Svanavatninu. í Ónegín er dansað í
öllum þáttunum þremur; grófur dans
vinnumanna fyrst, þá borgaralegir
stofudansar og loks samkvæmis-
dansar yfírstéttarinnar.
„Við settum einmitt þennan Óneg-
ín upp í Toronto í Kanada,“ segir
Gilbert, „og erum að fara til San
Diego þann 27. Svo hef ég unnið við
aðra gerð óperunnar hjá Skosku óp-
erunni og Opera North. Hver einasta
uppfærsla hefur sín sérkenni, þó að
sömu menn standi að henni og gangi
út frá sömu grunnhugmynd. Allt
byggist á aðstæðum á hveijum stað;
stærð hússins og hópsins, styrk hans
og veikleika. í stóru húsunum vantar
oftast hvorki peninga né hæfileika
en hér í þessum litla flokki kemur
þetta ágæta element til viðbótar tón-
listargáfu; brennandi áhugi.“
Ólöf Kolbrún og Tatjana
Tónskáldið skrifar óperuna út frá
Tatjönu í kvæði Púshkíns. Hún er
ímynd hinnar heilu og sönnu konu,
sem kastar í raun perlum sínum fyr-
ir svín með því að játa flagaranum
Ónegín ást sína. Þetta virðist að
minnsta kosti vera sú afstaða sem
Tsjajkovskí tók. Ólöf Kolbrún Harð-
ardóttir hefur kynnst Tatjönu vel á
síðustu mánuðum og segist þurfa að
gæta sín á því að brotna ekki saman
eftir höfnun Ónegíns í fyrsta þætti.
„Þá er svo mikið eftir af óperunni
og ekki hægt að láta hugfallast. Það
er áfall þegar þessi draumaprins
reynist engan áhuga hafa á Tatjönu
- niðurlæging hennar er þungbær.
Hún er í upphafi lítil heimóttarleg
stúlka sem les rómantískar sögur og
sér eigið líf í umgjörð þeirra. Það
kemur dálítið á óvart að svona
dreymin sveitastúlka sem líður best
í eigin heimi skuli vera eins djörf og
Tatjana reynist þegar hún ákveður
að segja ástarhug sinn allan. Það er
töggur í henni ábyggilega; hún viður-
kennir í lokin að hafa alltaf elskað
Ónegín; en ákveður að látá skynsem-
ina ráða. Ég fer stundum næstum
því að gráta sjálf í lokaatriðinu. í
túlkun svona hlutverka fer maður á
ystu nöf.“
Tsjajkovskí er tónskáld sterkra og
mikilla tilfinninga og líklegast er það
lykillinn að hylli hans meðal alþýðu
manna. Tækni og vandvirkni í tón-
smíðum er hins vegar ekki aðal hans.
Ólöf Kolbrún segir afar ólíkt að
syngja þessa óperu þeim ítölsku
glansóperum sem hér hafa mest ver-
ið fluttar. „Ekkert okkar hefur held.
ég sungið áður óperu eftir þennan
höfund og það hefur tekið langan
tíma að tileinka sér músíkina. Söng-
röddinni er fléttað svo mikið við
hljómsveitina að hún stæði varla ein.
Þess vegna er vinnuferlið flókið áður
en komið er á sviðið og æft með öllu
tilheyrandi."
Ingveldur Ýr debúterar
Þótt algengast sé um systur að
sú hægláta falli í skugga þeirrar
glaðlyndu er því ekki þannig farið í
óperunni. Tatjana er miðpunkturinn
en systir hennar Olga úr sögunni í
öðrum þætti. Hún er samt tápmeiri
og frakkari. Ingveldur Ýr Jónsdóttir
heitir ung mezzosópransöngkona
sem kemur nú í fyrsta sinn fram í
íslensku óperunni. Hún býr í Vínar-
borg ásamt eiginmanni sínum en
segist annars vilja vera þar sem verk-
efnin gefast. „Mér þykir gaman að
syngja hérna, þetta er svo mikið
öðru vísi en annars staðar. Sam-
heldnin er meiri og samvinnan, hér
er allt smærra í sniðum og fjölskyldu-
legra án þess að hafa nokkurn leik-
mannsblæ. Svo er auðvitað gaman
að láta í sér heyrast á íslandi.
Ónegín er afskaplega rússnesk
ópera, þó að Tsjajkovskí hafi verið
opinn fyrir vestrænum áhrifum.
Hann gefur henni undirtitilinn lýrísk-
ar senur og sýnir þar vel að þetta
er ekki „grand opera“ heldur frásögn
af mannlegum samskiptum. í henni
er mikil nálægð og ég hugsa að óp-
eran höfði til fólks þess vegna.
Þetta á ekki síst við um minn
karakter - Olga er mjög eðlileg og
saklaus stelpa. Hún gæti þess vegna
verið til í dag. Hlutverkið snertir
sakleysi og einfaldleika sem ég held
að búi í hveijum manni. Hún er
kannski frökk en gerir sér enga grein
fyrir hvers hún verður valdandi. Að
minnsta kosti ekki meðan við fáum
að fylgjast með henni. Púshkín gefur
ekki mikið færi á því í ljóðinu og
þótt Tsjajkovskí hafi gert Ólgu meiri
skil ætlar hann henni ekki eins mikla
músík og systurinni."
Ingveldur Ýr fór í söngnám til
Vínarborgar eftir stúdentspróf. Hún
lærði líka í New York og sneri að
svo búnu aftur til Vínar. „Maðurinn
minn er þaðan og ég þekki vel til í
borginni, þaðan er gott að ferðast
um Evrópu og þar er mikið að ger-
ast. Raunar er ríkisóperan ekki hent-
ug fyrir unga söngvara að byija fer-
il í. Og í smærri húsum getur verið
erfitt fyrir rnína rödd að komast að.
Hún er einmitt röddin sem fyrst má
spara í óperuhúsum, lægri sópran-
raddir geta oft komið í staðinn. Ég
veit um þó nokkrar stöður sem hafa
losnað án þess að ráðið hafi verið í
þær af spamaðarástæðum.
En maður fer um og syngur fyrir
umboðsmenn; ég kem fram á ljóða-
tónleikum, í nútímaverkum og á tón-
listarhátíðum. Þetta hef ég verið að
gera síðustu misserin. Hér verð ég
fram í febrúar, þá fer ég út og bý
mig undir einþáttung eftir Rossini.
Síðan kemur Elixir d’Amore eftir
Donizetti í sumar og árið eftir nú-
tímaópera sem ég syng ein í óper-
unni í Lyon.“
Lenskí Gunnars
Guðbjörnssonar
Lenskí er unga og blóðheita skáld-
ið hennar Olgu. Hann er vinur Óneg-
íns og verður upphafsmaður atburða
óperunnar þegar hann hefur hann
með sér á heimili Larínu og dætra
hennar. Litlu síðar hlýtur ævi hans
sorglega tilgangslaus endalok. Gunn-
ar Guðbjörnsson fer með þetta hlut-
verk og á því eðlilega svolítið erfitt
með að skrifa undir að Lenskí sé
rómantískt flón. „Hann er afar sak-
laus og bamalegur og hrærist ekki
í kreðsum samkvæmislífsins. Óflekk-
aður sveitapiltur sem ætlar að ganga
að eiga æskuástina. Það hefur alltaf
átt að verða og er ekki nema sjálf-
sagt.
Út frá þessu er auðskilin bræði
hans þegar Ónegín daðrar opinskátt
við Olgu í afmælisveislunni hennar.
Réttlætiskennd Lenskís er sterk og
hann fýllist svo afbrýðisemi að hann
veit ekki hvað hann segir. Þegar
honum er runnin reiðin sér hann
auðvitað eftir því að hafa skorað
besta vin sinn á hóim. En heiðursins
vegna verður ekki aftur snúið.“
Gunnar hefur ekki sungið Lenskí
áður, en kann vel að meta hlutverk-
ið. „Þetta er mjög falleg músík og
póetísk. Hún er vel skrifuð og helst
hægt að fínna að því að röddin ligg-
ur stundum dálítið lágt, eins og slav-
neskar raddir gera gjarna. Mér finnst
þessi tónlist Tsjajkovskís aðgengileg
og af því hún er talsvert flutt í Evr-
ópu er hún ekki framandi."
Gunnar er ráðinn við óperuna í
Wiesbaden og verður á flakki milli
íslands og Þýskalands fram í miðjan
mars. Þá fer hann til Lissabon að
syngja Jaquino í Fidelio Beethovens.
í júní liggur leið hans á tónlistarhá-
tíð í Alderborough á Englandi en
með haustinu á hann víst hlutverk í
Genfaróperunni.
Bergþór syngur Évgení
Onegín
Évgení Ónegín sjálfur er andstæða
vinar síns, lífsleiður fyrir aldur fram
og dekraður. „Hann fær allt upp í
hendumar og nýtur þess vegna
einskis," segir Bergþór Pálsson sem
gefur honum líf á fjölum Óperunnar.
„Vissulega hegðar Ónegín sér frekar
illa, hann er of ungur þegar sagan
hefst til að skilja gang lífsins. En
það sem mér finnst svo skemmtilegt
við þennan karakter er hvemig hann
breytist úr þessum„playboy“ í alvar-
legan og þroskaðan, kannski örvænt-
ingarfullan mann. Hann vafrar um
ámm saman og sér ekki ljósið fyrr
en í veislu furstans þar sem Tatjana
glitrar allt í einu fyrir augum hans.
Nú vill hann öllu fremur eiga hana,
alltof seint. Þetta er maður sem
þekkir ekki hvernig er að fá ekki það
sem hann þráir. Að því leyti minnir
hann á Don Giovanni."
Hvað vill söngvarinn sjálfur, er
hann nokkuð á útleið aftur? „Ég
geri aldrei áætlanir,“ segir Bergþór
af þunga svo ég hlýt að trúa honum.
„Fyrir þrem árum kom ég heim til
bráðabirgða, en síðan hef ég bara
haft svo mikið að gera. Auk þess vil
ég helst vera á íslandi ef ég get. Það
er miklu skemmtilegra. Næst verð
ég óperudraugur í þeim ágæta söng-
leik norður á Akureyri. Biddu mig
ekki um lengra plan - kylfa ræður
kasti.“
Nýstárlegt
Ólöf Kolbrún hefur verið ópem-
stjóri síðan 1991 þegar Garðar Cort-
es tók sér hlé. Hún segir um valið á
ópemnni að Tsjajkovskí sé óralangt
frá Verdi og viðlíka tónskáldum sem
grípa strax með melódíunum. „Þau
er vinsæl hér einmitt vegna þess, það
er ekkert undarlegt að ungt ópem-
públíkum vilji heyra það sem hljómar
kunnuglega aftur og aftur. Nú kveð-
ur við annan tón og okkur hjá Óper-
unni finnst óskaplega spennandi að
sjá hvernig áheyrendur taka rússn-
esku hefðinni. Önegín festir nefni-
lega hveija taug. Við höfum áður
rætt um að sýna þessa ópem en
ekki hellt okkur í það fyrr en núna
iegar hundrað ár eru liðin frá dánar-
dægri Tsjajkovskís."
Tónskáldið skrifaði texta óperunn-
ar ugp úr kviðu Alexanders Púshkíns
um Évgení Ónegín. Mörg erindi tók
hann óbreytt upp og jók svo sjálfur
inn samtölum. Þorsteinn Gylfason
var fenginn til að þýða textann yfir
á íslensku, en Ólöf Kolbrún segir það
nauðsynlegt vegna þess hve fram-
andi rússneskan sé. „Það er helst
að sungið sé á rússnesku í fjómrn
stærstu óperuhúsunum, hin fá þýð-
anda til liðs við sig. Við erum svo
heppin í íslensku óperunni að hafa
mann eins og Þorstein í hópnum.
Hann er þessu yndislega ljóði Pús-
'hkíns og librettoinu öllu afar trúr.
Svo höfum við pólska stúlku sem er
rússneskumælandi og hefur fylgt
textanum eftir á æfingum síðan í
haust. Hún heitir Ivana Yagla og
leikur á píanóið og oft hefur verið
skemmtilegt að heyra þau Copley,
sem leikstýrði rússneskri uppfærslu
í San Fransisco, bollaleggja um
merkingu textans."
Þýðing Þorsteins Gylfasonar
„Eiginlega þýddi ég af rússnesku
þó að ég kunni hana ekki,“ segir
Þorsteinn, „til að fá betri tilfinningu
fyrir orðunum. Ég fékk sent typerað
handrit frá vinkonu minni við Metro-
politan-óperana, með nótum og til-
heyrandi frumtexta þýddum á ensku
við hliðina á orð fyrir orð. Síðan
hafði ég ýmsar prentaðar þýðingar,
á frönsku, þýsku og ensku. Kúnstin
er sú að ná réttum blæ merkingar
og fylgja í senn bragarhætti Pús-
hkíns og tónlist Tsjajkovskís. Þegar
þýtt er til söngs eftir henni breytir
maður hvergi nótu eða þögn. Og
samtölin em ekki eins og hjá Mozart
með fijálslegum undirleik á sembal.
Þá geturðu þýtt nokkum veginn eins
og þér sýnist. Tsjajkovskí skrifar
knöpp samtöl með hljómsveitamndir-
leik, stutt og leikræn, og tónsetur
þannig að hugsun hverrar hálfrar
setningar þarf að halda. Auðvitað
er engin trygging fyrir þvi að spum-
ing eins og „hvað segirðu" hrynji
með sama móti á rússnesku og ís-
lensku. Þá verður að leysa vandann."
Meira en helming ópemtextans
hefur tónskáldið beint úr ljóði Púsh-
kíns, hinu bætti hann inn í með að-
stoð vinar síns Konstantíns Shilovskí.
„Helgispjöll,“ tautuðu fmmsýningar-
gestir öðra hvom fyrir 114 ámm
enda graflað í kveðskap sem nánast
var heilagur í Rússlandi hálfri öld
eftir lát höfundarins. „Púshkín er
Njáluhöfundur og Jónas Hallgríms-
son í einni persónu," segir Þorsteinn,
„enda þótti Tsjajkovskí hugmyndin
um óperu eftir ljóði hans um Ónegín
fáránleg þegar hann heyrði hana
nefnda í samkvæmi 1876. Svo fékk
hann innblástur um nóttina, skrifaði
söguþráð og efnislýsingu og bréfsöng
Tatjönu. Síðan samdi hann ópemna
í þrem atrennum næstu tvö ár. Hann
mun hafa verið tregur til að leyfa
sýningu hennar, en féllst að lokum
á það með ákveðnum skilmálum.
Bragarháttur Púshkíns er afar
strangur, kallaður Ónegínháttur eftir
verkinu. Hann er rímaður eftir harðri
reglu, með tómum tvíliðum og fjórtán
línum í erindi eins og í sonnettu. En
Tsjajkovskí tekst samt aðdáunarlega
að tónsetja þetta með fjölbreyttum
hætti.“
Þorsteinn segir ekki vinnandi veg
að þýða ópemtexta án þess að lesa
nótur og hafa tóneyra. Hann sat
talsvert við píanó þegar hann þýddi
og segist síðan hafa hnikað til þar
sem þurfti eftir því sem æfingum
vatt fram. Þegar ég spyr hann hvort
hann hafi ekki verið í böndum við
vinnuna segir hann að einmitt það
hafi gert hana heillandi. Snilldarlega
njörvaður niður njóti þýðandinn sín
best.
Þórunn Þórsdóttir