Morgunblaðið - 24.12.1993, Síða 4

r
I
i
1
4 B
MORGUNBLAÐIÐ FOSTUDAGUR 24. DESEMBER 1993
Mávurinn
gleðileikur og
harmleikur

MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 24. DESEMBER 1993
B 5
Morgunblaðið/Sverrir
Rithöfundurinn Trígorín (Jóhann Sigurðarson) rekur raunir sínar fyrir Nínu
(Halldóru Björnsdóttur).
Faustas Latenas tónskáld
Morgunbiaðið/Þorkeii Vytautas Narbutas, leikmynda- og búninga-
hönnuður
Rimas Tuminas leikstjóri
MÁVURINN, hið þekkta leikrit Antons Tsjekhofs, verður frum-
sýnt í Þjóðleikhúsinu á annan dag jóla. Þjóðleikhúsið hefur fengið
þrjá Litháa til að sjá um sviðsetninguna, leiksljórann Rimas Tumin-
as, tónskáldið Faustas Latenas og leikmynda- og búningahönnuð-
inn Vytautas Narbutas. Þremenningarnir hafa unnið mikið saman
og starfa nú allir hjá Litla leikhúsinu í Vilnius, yngsta leikhúsi
Litháa. Þeir hafa allir hlotið lof fyrir verk sín og íslenskir áhorf-
endur fá nú að njóta sýnar þeirrar á Ieikhúsið. Sú er þetta ritar
hefur ekki séð Mávinn á sviði fyrr, en eftir æfingu í Ieikhúsinu á
mánudag hafði einn áhorfandinn á orði að þessi sýning væri allt
önnur en sú sem hann hefði séð í London fyrir nokkru. Fjörugri,
áræðnari og gáskafyllri. Verkið er eina stundina gleðileikur, þá
næstu harmleikur. Áhorfandinn hefur ekki fyrr skellt upp úr en
hann áttar sig á því að harmleikur á sér stað, ást og afbrýði-
semi, gleði og sorgir togast á.
IMávinum segir frá Konstantín
Tréplév, ungum rithöfundi.
Hann setur upp leikrit á
sveitasetri fjölskyldunnar og
er Nína unnusta hans í aðal-
hlutverki. Konstantín uppsker háðs-
glósur og hlátur og er móðir hans,
leikkonan Arkadína, þar framarlega
í flokki. Elskhugi Arkadínu er mik-
ils metinn rithöfundur, Trígorín, og
gerir hann sig líklegan til að tál-
draga Nínu. Þá hefst atburðarás þar
sem hver grátbroslegi atburðurinn
rekur annan.
Blaðamaður hitti þremenningana
frá Litháen að máli fyrir æfíngu í
Þjóðleikhúsinu. Þeir töluðu rúss-
nesku, sem Ásdís Þórhallsdóttir að-
stoðarleikstjóri sá um að þýða. Leik-
stjóranum lá mest á hjarta og byij-
aði á að lýsa því hvernig hann hefði
nálgast viðgangsefni sitt, Mávinn.
„Efni leikritsins, sem er eitt fyrsta
leikrit Tsjekhofs, er spennandi og
höfðar til mín því það fjaliar um lista-
menn,“ segir Rimas Tuminas. „Þegar
verkið var skrifað var 19. öldin að
líða undir lok og upphaf nýrrar aldar
virðist hafa haft mikla þýðingu fyrir
Tsjekhof. Það er því skemmtilegt að
setja verkið upp þegar aftur er stutt
til aldamóta. Við erum enn að mörgu
leyti í svipuðum sporum og Tsjekhof
var, nálgumst endalokin með hveijum
deginum og höfum á takteinum orða-
tiltæki um að nú sé æskan liðin, bestu
árin séu að baki. En tíminn líður
ekki, heldur hverfur og deyr. Æskan,-
sem eitt sinn var, er horfin og þegar
við deyjum verður það ekki skelfi-
legt, því allt sem á undan er komið
verður þá horfið. Á þeim degi þegar
við deyjum verður ekki eftirsjá í neinu
nema dánardægrinu."
Lifað og kvaðst
Rimas segir að hann hafi litið á
Mávinn út frá þessu viðhorfi. „Ég
rannsakaði verkið út frá þemanu um
kveðjustundina, hvernig við lifum og
kveðjumst. I leikhúsinu erum við sí-
fellt að vinna með hverful augnablik,
sem aldrei verða endurtekin. Það er
hluti þess sem gerir þetta starf svo
stórkostlegt. Og einmitt vegna þess
að þessi augnablik, sem hópurinn í
leikhúsinu eyðir saman, koma aldrei
aftur verða þau að vera skemmtileg
og spennandi. Því reyni ég að ná
fram. Að ganga inn í nýtt augnablik
er eins og að opna dyr að nýju her-
bergi. Þar verðum við að finna það
sem gefur lífi okkar gildi. Þegar við
svo þreytumst og vinnan hættir að
vera spennandi, þá er kominn tími
til að ákveða frumsýningardag.“
Rimas segir að það sé haft á orði
að leikhúsið sé fyrir áhorfendur. Því
sé hins vegar eingöngu haldið fram
vegna þess að formið krefjist þess.
„Það er alls ekki markmiðið með
starfi mínu að gera leikhús fyrir
áhorfendur. Leikhúsfólk gefur
áhorfendum það sem því finnst ekki
lengur spennandi, vill ekki fást leng-
ur við. Þarna gildir sama reglan og
í lífinu sjálfu — við seljum það sem
við höfum ekki þörf fyrir eða viljum
losa okkur við. Leikhúsfólk áskilur
sér rétt til að eiga þann leyndardóm,
sem er uppistaðan í andrúmslofti
leikhússins. Þessum leyndardómi
svipar til upplýsinga og við erum
fólk sem hefur safnað að sér leyndar-
dómi og upplýsingum um listina.
Þess vegna finnum við í þessari sýn-
ingu ekki eingöngu sögu Tsjekhofs
heldur okkar eigin sögu, mína per-
sónulegu sögu, persónulega sögu
Faustasar og Vytautasar og allra
leikaranna. Þessar sögur lifa allar í
þessari sýningu.11
Tilgangur lífsins að skapa
leikhús
Leikstjórinn segir að tilgangur
Róbert Arnfinnsson er aldurhniginn frændi Konstantíns.
lífsins hljóti fyrst og fremst að fel-
ast í því að skapa leikhús, en ekki
t.d. banka eða opinberar stofnanir.
„Það er ekki að ástæðulausu sem
ég hef orðið fyrir miklum áhrifum
hér í Þjóðleikhúsinu, því það lifir
sjálfstæðu lífi og hér er stöðug há-
tíð,“ segir hann. „Andrúmsloftið hér
er ekki andrúmsloft verksmiðju eða
vinnubúða. Ég skelfist mjög það
augnablik þegar það verður érfitt
að vinna_ í leikhúsi og vil því njóta
frelsis. Ég er þreyttur á að vera
talinn til einhvers skóla eða stefnu
í listsköpun og frábið mér slíka
merkimiða. Ég vil frelsi til að vinna
í leikhúsinu og leika mér þar að
dauðanum, stríði og vandamálum."
Rimas kveðst vera þreyttur á ei-
lífri leit manna að lausn á vanda-
málum. „Allt líf okkar er vandamál
og ég er orðinn þreyttur á að beij-
ast. Eg aðhyllist þá skoðun að best
sé að gefa sig öllu á vald. Ef land
mitt yrði til dæmis hertekið efast
ég um að ég tæki þátt í andstöðu.
Mér finnst líklegra að ég bæði
drottnarana velkomna — segði þeim
að við skyldum reyna að lifa sam-
an.“
Gagnkvæmt traust og
skilningur
Tónskáldið Faustas Latenas
samdi tónlistina við Mávinn. Hann
kveðst hafa starfað með leikstjór-
anum í 12 ár, eða frá því að sá síðar-
nefndi hóf störf við atvinnuleikhús.
Hugmyndin að því að setja Mávinn
upp væri ekki ný í þeirra hópi. „Á'
þessum tólf árum höfum við öðlast
gagnkvæmt traust og skilning,“ seg-
ir Faustas. „Þegar við vinnum saman
að verki þá ræðum við lítið saman
um tónlistina, enda gerir Rimas lítið
af því að útskýra fyrirfram sínar
hugmyndir um leiksýninguna. Ég
vissi þó hvaða leiðir hann færi og
átti auðvelt með að semja. Það vinn-
ur því hver sitt verk, Rimas leikstýr-
ir, ég sem tónlistina og Vytautas
hannar leikmynd og búninga og það
er stórkostlegt þegar við getum sam-
einað þessa þætti án þess að þurfa
að breyta nokkru í verkum okkar.“
I Mávinum er tónlistin mjög áber-
andi, eins og í öðrum þeim verkum
sem þremenningamir hafa sett upp.
„Tónlistin er bæði mikil og yfirgnæf-
andi, en einnig hógvær í bakgrunni,"
segir Faustas. „Það gætir áhrifa
kvikmynda í þessari uppfærslu. I
kvikmyndunum hættir texti leikar-
anna oft að skipta mestu máli, sér-
staklega þegar fólk er að skammast
eða predika. Á þeim stöðum í Mávin-
um yfirgnæfir tónlistin talið og segir
allt sem segja þarf. Fyrir áhorfand-
ann verður þetta enn meira spenn-
andi, hann fylgist með hreyfingum
og myndrænni uppsetningu á sviðinu,
en ekki samskiptum persónanna þar
sem orðin ein lýsa því sem fram fer.“
Rimas leikstjóri bætir því við, að
stundum komi þeir kaflar í sýning-
unni, þar sem enginn leikari sé á
sviðinu, leikmyndin ein sé í hlutverki
leikara og með þögn sinni segi hún
sögu af sinni tilvist. Sama eigi við
um tónlistina — í sýningunni sé henni
gefið rúm til að standa ein og segja
frá. „Sýning byggist á skipulagi, eins
og skák. Það er hægt að leika sama
verkið á mismunandi vegu. Þannig
getur ein setning lifað í hálfa stund,
en þættinum gæti að öðru leyti lokið
á fimm mínútum. Klassískt leikrit
tekur um þijár stundir í flutningi.
Dramatísk augnablik taka um 11-13
mínútur og þá á enn eftir að sýna í
rúma 2 'h tíma. Þann tíma fyllum við
Faustas og Vytautas upp með okkar
vinnu.“
Faustas segir að hægt sé að
tengja efni verksins lífi þeirra þre-
Þjóðleikhúsió
f rumsýnir Mó-
vinn eftir Anton
Tsjekhof ó ann-
an dag jóla
menninganna. Allir séu þeir á svip-
uðum aldri og rithöfundurinn Tríg-
orín, sem sé góður og vinsæll rithöf-
undur, en íronísk persóna í verkinu.
Önnur persóna verksins, Konstantín,
sé einnig rithöfundur, en einni kyn-
slóð yngri. Hann líti á Trígorín sem
vondan rithöfund. „Við höfum lagt
að baki það aldursskeið sem Konst-
antín lifir á og þá litum við líka svo
á að okkur eldri menn væru lélegir
og úr sér gengnir. Fyrsta ástin hef-
ur verið tekin frá okkur, eins og
Konstantín, en við erum frábrugðnir
Trígorín að því Ieyti að við munum
okkar fyrstu ást. Við getum talað
um hana, litið til baka og búið til
raunverulegar aðstæður. Það skiptir
mig mestu máli.“
Andrúmsloft sem sálin getur
dafnað í
Vytautas Narbutas, sem á heiður
af leiktjöldum og búningum, hefur
hlustað á tal félaga sinna og segir
að hann falli vel inn í hópinn. „Eg
vinn sjálfstætt og ræði ekki við leik-
stjórann um útfærslu smáatriða. Ég
vil skilja eftir spurningar, til að
skapa spennu. Þessum spurningum
verður svo svarað þegar vinnan við
sýninguna hefst. Ég reyni að búa
til aðstæður, andrúmsloft, sem sálin
í verkinu getur dafnað í.“
Vytautas er inntur eftir því hvers
vegna sveitasetrið, þar sem verkið
gerist, sé hálfbrunnið og veggir þess
hrörlegir. Hann brosir og segir að
húsið hafi verið nýtt þegar það kom
fyrst á sviðið. „Éinn daginn komu
leikararnir svo á æfingu og þá var
húsið brunnið. En lífið heldur áfram
hvort sem húsið er nýtt eða brunnið
— fólk elskar og deyr.“
Rimas leikstjóri segir að honum
finnist dautt og ómerkilegt að hafa
þann háttinn á að leikmyndin sé
fyrst unnin og svo eigi leikararnir
að fylla upp í myndina. „Við viljum
ganga inn á autt sviðið, byggja þar
hús, finna ástina og vera alltaf með-
vitaðir um að húsið stendur á sviðinu
— er leikhús.“'
Viðtalinu er lokið og æfing að
hefjast. Rimas segir þó að aðalatrið-
ið sé enn eftir, þeir félagarnir vilji
koma á framfæri óskum til allra
landsmanna um gleðilega hátíð.
„Megið þið gleðjast í friði og ást til
leikhússins. Veturinn er svo vel til
þess fallinn að fara í leikhús. Við
óskum ísleridingum velfarnaðar og
búum lengi að minningunni um
þessa þjóð.“
RSv
Á Gj aldey ri
við Y stunöf
GÓÐVERKIN kalla! - átakasaga heitir hinn splunkunýi hlátur-
væni gleðileikur sem Leikfélag Akureyrar frumsýnir þriðja dag
jóla. Höfundarnir eru þrír ungir menn, Ármann Guðmundsson,
Sævar Sigurgeirsson og Þorgeir Tryggvason, en þeir hafa vak-
ið athygli að undanförnu fyrir ritun skemmtileikja fyrir Hug-
leik. Hlín Agnarsdóttir leikstýrir verkinu, en hlutverkin eru tíu
talsins, sérstaklega samin fyrir leikarana sem með þau fara.
Hlóturvænn
gleóileikur
jólasýningin
hjó Leikfélagi
Akureyrar
Þetta kom nú frekar flatt
upp á okkur, svona
kannski eins og að fá
Trabant í hausinn,"
sagði Þorgeir Tryggvason einn
höfunda verksins í hann var spurð-
ur um tildrög þess að félagarnir
þrír voru beðnir um að skrifa gleði-
leik fyrir Leikfélag Akureyrar.
Þeir Þorgeir og Sævar Sigurgeirs-
son brugðu sér norður til Akur-
eyrar um síðustu helgi til að fylgj-
ast með æfingum og spjölluðu í
leiðinni við Morgunblaðið.
Leiðir höfundanna lágu fyrst
saman í Menntaskólanum á Akur-
eyri. Þorgeir og Ármann höfðu þó
þekkst frá barnsaldri, enda báðir
Húsvíkingar og aðeins vika skildi
þá að í aldri. Sævar ólst upp spöl-
korn frá Húsavík, í Ásbyrgi í
Kelduhverfi og þekkti ekki hina
fyrr en í MA, en einmitt þar hófst
samvinna þeirra. Leikfélag
Menntaskólans á Akureyri var
mikil gróðrarstía fyrir skemmtileg-
heit og þangað flykktust félagarn-
if þar sem þeir léku, sungu og
spiluðu á hljóðfæri auk þess að
semja gamanvísur og grínþætti
fyrir árlega skemmtidagskrá leik-
félagsins sem flutt var á árshátíð.
Allir í Hugleik
Stúdentsprófi, luku piltamir hver
á sínu ári, 1988, 1989 og 1990
og að því loknu lá leiðin suður
þangað sem þeir héldu til náms,
Þorgeir í heimspeki, Sævar í bók-
menntafræði og Ármann í sagn-
fræði og fyrr en varði voru þeir
allir gengnir í Hugleik, áhuga-
mannaleikfélag í Reykjavík sem
margir telja eitt sérstæðasta leik-
hús landsins. Öll verk sem á fjalirn-
ar komast eru samin af félögum í
hópnum sem svífast einskis við að
skemmta sjálfum sér og áhorfend-
um.
Haustið 1991 gengu norðanpilt-
arnir til liðs við fjóra aðra og hófu
að skrifa leikrit, útkoman varð
söngleikurinn Fermingarbarna-
mótið sem frumsýnt var í fyrra-
vor. „Við vorum allt í einu komnir
þarna inn og byrjaðir að skrifa
leikrit, en höfðum ekki komið ná-
lægt neinu í líkingu við það áður.
Menn skiptu með sér verkum og
byijuðu að búa til fólk inn í leikrit-
ið,“ sagði Sævar. Komnir á bragð-
ið rugluðu félagarnir reitum við
Hjördísi Hjartardóttur, einn af
Fermingarbarnamóts-höfundum
og sýndi Hugleikur afurð fjór-
menninganna, Stútunga-sögu á
síðasta vori. Verkið þykir hið
mesta spaug og er leikfélagsfólk
í Búkollu í Aðaldal nú að æfa það
upp og hyggst frumsýna fljótt á
nýju ári.
Viðar Eggertsson, nú leikhús-
stjóri hjá Leikfélagi Akureyrar,
leikstýrði Fermingarbarnamótinu
á sínum tíma og þar hófust kynni
hans og höfunda. Það var svo einn
góðan veðurdag síðasta vor sem
þeir félagar fengu „Trabantinn í
hausinn" þegar þess var farið á
leit við þá að þeir skrifuðu
skemmtíleik fyrir Leikfélag Akur-
eyrar. Þeir gerðu sér lítið fyrir
lögðu áform um skrif BA-ritgerða
á hilluna um stund og skrifuðu
leikinn; Góðverkin kalla! - átaka-
saga.
„Þetta byijaði þannig að Hlín
hafði samband við okkur þegar
hún hafði verið ráðin leikstjóri jóla-
leikrits LA sem vera átti gaman-
leikur. Hún hafði lesið ókjörin öll
af slíkum leikritum en fann ekki
það sem hún vildi. Stútunga-sagan
hefur kannski verið henni í fersku
minni og sú hugmynd kviknað að
fá okkur til að skrifa þetta leikrit
sem ekki fannst,“ sagði Þorgeir.
Þeir félagar hófu verkið þó lands-
hlutar skildu að í fyrstu, Sævar í
sumarvinnu á heimaslóðum í Ás-
byrgi og hinir í Reykjavík. Síminn
kom þá að góðum notum og ófá
símbréfin send fram og til baka
milli höfunda, en síðla sumars þeg-
ar Sævar kom til Reykjavíkur var
setið stíft við skriftir og megin-
hluti textans var sendur leikfélag-
inu 1. september síðastliðinn.
Dívansklúbburinn,
Lóðarísklúbburinn og
Sverðliljur
Leikritið gerist í litlum bæ, sjáv-
arþorpinu Gjaldeyri við Ystunöf,
og þar keppast allir við að gera
góðverk. Góðverkin kalla þar á
íbúana sem eru meðlimir og for-
menn í Dívansklúbbnum, Lóðarís-
klúbbnum og Kvenfélaginu Sverð-
liljunum. Það er erfitt að vera góð-
ur, en það borgar sig, það hefur
hann Jónas formaður í Dívans-
klúbbnum sannreynt á sjálfum sér,
því hann hefur næstum því misst
heilsuna við að tryggja fullkominn
tækjakost sjúkrahússins í sínu
bæjarfélagi. Þegar leikurinn gerist
stendur fyrir dyrum 100 ára af-
mæli sjúkrahússins og keppast
klúbbarnir við, hver í sínu lagi, að
standa fyrir söfnunarátaki til að
geta gefið sjúkrahúsinu vegleg-
ustu gjöfina og leiðir til mikilla
átaka. Inn í leikinn fléttast síðan
ýmis smáævintýri bæjarbúa sem
ómissandi eru í hveijum gaman-
leik; ástir, framhjáhald Og mis-
skilningur og svo gerast líka hlutir
sem ekki geta gerst!
En af hveiju þetta yrkisefni? Jú,
það var spurning um að þrengja
hring, segja höfundarnir. Leikur-
inn átti að gerast í litlum bæ úti
á landi og þá var farið að skoða
hvað væri skemmtilegt við litla
bæi, hvað væri skemmtiiegt við
Islendinga og við fólk almennt.
„Við enduðum á þessum bæ þar
sem menn standa sveittir við að
gera góðverk alla daga,“ segir
Sævar. Á tímabili kom til greina
að láta leikinn gerast á Akureyri,
en frá því var horfið og rækilega
skrifað inn í leikritið að það gerist
ekki þar í bæ. Þá svetja þeir líka
af sér heimavöllinn Húsavík; leik-
urinn gerist í bænum Gjaldeyri við
Ystunöf.
Meinfyndin vitleysa
„Þetta er yndisleg vitleysa og
alveg meinfyndin,“ segir Þorgeir
sem ásamt félögum sínum sat
sjálfsstyrkingarnámskeið hjá Við-
ari leíkhússtjóra þar sem feimninni
var sagt stríð á hendur. Leikritið
er uppfullt af orðaleikjum, sem er
höfundareinkenni piltanna sem all-
ir hafa brennandi áhuga á ís-
lenskri tungu. „Fólk hefur auðvitað
mismunandi kímnigáfu og sjálf-
sagt eru einhveijir til sem ekki
hafa gaman af nákvæmlega því
sem við erum að skrifa um,“ bæt-
ir hann við og á síður von á að
þeir sem kallaðir hafa verið til
góðverka í þjóðfélaginu, þeir sem
safna fé til líknarmála, taki verk-
inu illa. „Ef menn hafa húmor fyr-
ir sjálfum sér þá held ég þeir eigi
eftir að skemmta sér ágætlega.
Við áttum allt eins von á holskeflu
vandlætingar eftir frumsýningu
Stútunga-sögu, þar sem verið er
að krukka í Islendingasögunar, en
Árnastofnun virtist skemmta sér
hið besta á sýningunni."
Alvarleg ágreiningsmál hafa
ekki komið upp hjá þremenningun-
um við skriftirnar, enda allir að
eigin sögn annáluð ljúfmenni. „Það
Morgúnblaðið/Rúnar Þór
hafa ekki komið upp neinir stórá-
rekstrar, auðvitað eru á stundum
deildar meiningar um hvað sé
fyndið, það sem einum þykir
spaugileg finnst öðrum kannski
alls ekki fyndið, en við höfum allt-
af fundið lausnir sem allir sætta
sig við,“ segir Sævar.
Leikritið er sérstaklega samið
fyrir leikarana sem fara með hlut-
verkin, en þeir eru Sigurður Hall-
marsson, Saga Jónsdóttir, Rósa
Guðný Þórsdóttir, Aðalsteinn
Bergdal, Sigurveig Jónsdóttir,
Dofri Hermannsson, Sigurþór Al-
bert Heimisson, Ingibjörg Gréta
Gísladóttir og Skúli Gautason. Auk
þeirra koma fram Oddur Bjarni
Þorkelsson og Reynir Schiöth
píanóleikari.
Þeir Sævar og Þorgeir sögðu
það hafa verið gaman að skrifa
verkið vitandi um hveijir myndu
leika það fólk sem þeir voru að
búa til. Heyra raddirnar og sjá
persónurnar fyrir sér á sviðinu, en
einstöku sinnum hefði það verið
truflandi. En verkið hefði eflaust
orðið annað ef þeir ekki hefðu
haft leikarana í huga við ritsmíð-
ina.
Allt gerist utandyra
Leikstjóri er sem fyrr segir Hlín
Agnarsdóttir, leikmynd og búninga
gerir Stígur Steinþórsson og að
venju hannar Ingvar Björnsson
lýsingu. „Það er margt óvanalegt
við þessa sýningu, þetta er ekki
hefðbundin sýning og að mörgu
leyti eru farnar í henni nýjar leið-
ir,“ segir Ingvar ljósamaður. AUt
leikritið gerist utandyra, sem fát-
títt verður að teljast og Ingvar
hefur því síðustu vikur verið í óða-
önn að búa til sjó, „og svo er heil-
mikill djöflagangur í sambandi við
himininn,“ segir hann. „Það er
gamla sagan í þessu leikriti eins
og öðrum, að það gerist ekkert
nema ljósin séu í lagi og í þessari
sýningu er óvenjumikið um ljósa-
breytingar."
Fjórar sýningar verða á leikrit-
inu um jólin, frumsýning verður
þriðja dag jóla, 27. desember, önn-
ur sýning 28. desember, sú þriðja
29. desember og fjórða 30. desem-
ber og hefjast þær allar kl. 20.30.
„Höfundarnir verða á meðal frum-
sýningargesta. „Við sitjum bara
eins og dauðadæmdir úti í sal, það
er eiginlega verra að vera höfund-
ur en leikari ef illa gengur, leikar-
inn hefur möguleika á að bæta sig
á næstu sýningu, en hvað okkur
varðar verður engu breytt úr
þessu.“
Texti: Margrét Þóra
+