Morgunblaðið - 19.03.1994, Side 2

2 C
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 19. MARZ 1994
YFIRLITSSÝNING á verkum
Jóns Gunnars Árnasonar verð-
ur opnuð í Listasafni íslands í
dag. Val verka og hönnun sýn-
ingar hafa þau Bera Nordal og
Aðalsteinn Ingólfsson annast.
Listasafnið gefur jafnframt út
veglegt rit um Jón Gunnar af
þessu tilefni. Það nefnist Hug-
arorka og sólstafir og er rit-
stjóri þess Aðalsteinn Ingólfs-
son. í Nýlistasafninu sýna 23
listamenn verk til heiðurs Jóni
Gunnari, félagar, vinir og nem-
endur, meðal þeirra Jóhann
Eyfells, Hreinn Friðfinnsson,
Magnús Pálsson, Sigurðurog
Kristján Guðmundssynir, Guð-
bergur Bergsson og Einar Guð-
mundsson.
Jón Gunnar Árnason var vélvirki
sem sneri baki við borgara-
legu lífi og kröfum
þess, kastaði öllu
frá sér listarinnar
vegna eins og hann
sagði sjálfur. Undir-
ritaður man fyrst eftir honum sem
varkárum manni og dálítið hik-
andi. Það átti eftir að breytast
þegar listin hafði náð þeim tökum
á honum að „löglegt líf“ var ekki
á dagskrá.
Ekki uppörvandi
andrúmsloft
Andrúmsloft listarinnar í
Reykjavík í lok sjötta áratugar og
í upphafi sjöunda var ekki beinlín-
is uppörvandi. Afstraktlistin hafði
náð hámarki sínu og var orðin
fastmótuð og bauð ekki lengur
upp á mörg tækifæri til endurnýj-
unar.
Vissrar uppreisnar var þó farið
að gæta. Til voru ungir mynd-
listarmenn sem teiknuðu og mál-
uðu fígúratíft og þá í óþökk eldri
félaga sinna. Úti í heimi var brydd-
að upp á nýju, sumt af því þótti
galgopaháttur. Hreyfilistin með
Alexander Calder og Jean Tingu-
ely varð áberandi. Daniel Spoerri
kom með nýtt raunsæi. Hug-
myndalega listin var á leiðinni.
Byltingarmaður og eldhugi, Di-
eter Roth, settist að hér á landi
og átti eftir að hafa mikil áhrif.
Meðal þeirra sem fylgdu fordæmi
hans voru Magnús Pálsson og Jón
Gunnar Árnason. Hinn fyrrnefndi
var reyndar áður byrjaður á ýmsu
í líkum anda og Dieter Roth.
Areiti
í págu
betra lífs,
betra
umhverfis
Gagnger breyting
Gagngera breytingu á lífi og
túlkun Jóns Gunnars Árnasonar
má að vissu marki rekja til Diet-
ers Roths sem Aðalsteinn Ingólfs-
son kallar lærimeistara hans og
fóstbróður. Þeir unnu mikið sam-
an, bæði að list og hönnun. Diet-
er Roth kom Jóni Gunnari á fram-
færi erlendis. Síðar kom SÚM þar
sem Jón Gunnar var meðal frum-
kvöðla, hugmyndalega listin fór
að setja mark sitt á listsköpun
ungra manna. ísland var síður en
svo einangrað í listum.
Alls ekld stöónun
Fjölbreytni, ekki stöðnun, er
nauðsynleg fyrir listina. Jón Gunn-
ar Árnason var áræðinn og frjór.
Hann fór ýmsar leiðir í list sinni,
hélt áfram að reyna á þanþol
efnisins, orku hugmyndanna.
Óminn, ofsann og mildina kall-
ar Guðbergur Bergsson umfjöllun
sína um Jón Gunnar Árnason í
bókarkafla í íslenskri list (1981).
Guðbergur leggur áherslu á að
Jón Gunnar kanni af framsækni
víðáttur hins óþekkta: „Líkt og
kynlegir fálmarar teygjast sumar
höggmyndir hans út í tómið,
þreifa fyrir sér í spurn um hvort
þar sé nokkuð að finna. Síðan
ummyndast fálmararnir í krækl-
Jón Gunnar Arnason
i Listasafni íslands
óttar rætur, en sjálft blómið
springur út í huga áhorfandans;
og áhorfandinn ber með sér blóm-
ið og finnur ilm af eðli þess, óm
af mildi og ofsa.“
Guðbergur, sem þekkti Jón
Gunnar vel og starfaði með hon-
um, telur að Jóni Gunnari hafi
verið hugleikið að „höggmyndin
er skopleikur í afkáralegum
heirni", þ.e.a.s. með leikhúsblæ.
í þessu samhengi má skoða Hjart-
að eftir hann, Egó og fleiri högg-
myndir.
Eins konar leikrit
Kannski eru höggmyndir fljót-
andi á sjó, speglar hins stund-
lega, líka eins konar leikrit. Án efa
eru hnífamyndirnar einnig við-
brögð sem í boðun sinni nálgast
hið leikræna.
í Hugarorku og sólstöfum
minnir Bera Nordal á hugmynd
Jóns Gunnars að fanga sólarork-
una sem varð uppspretta margra
athyglisverðra verka að hennar
dómi: „Á einfaldan og skýran hátt
sjóngerir hann grundvallarfyrir-
bæri eins og sólina og aðdráttar-
aflið og býr þannig til myndmál
sem er í senn afar persónulegt og
kynngimagnað."
Áreiti gagnvart
áhorfandanum
Verk Jóns Gunnars eru eins
og Bera orðar það „óvenju
hugvitssamlega útfærð og
fáguð í handbragði. En þau
búa líka yfir miklu áreiti gagn-
vart áhorfandanum og nán-
asta umhvefinu. Þau verða því
ekki aðeins hluti af rýminu
heldur einnig ógnun við það.“
Úr þessu verður ekki dregið
og eflaust voru hnífarnir ekki
síst kröftug mótmæli gegn
stríði og valdi. Síðustu verkin
aftur á móti, til dæmis Sólf-
ar, vísa til landnáms og ævin-
týra. Sama gera ýmis hreyfi-
myndaverk hans frá fyrra
tímabili.
Hann sagði sjálfur í við-
tali 1988 að hann tryði á
listina og framgang hennar
í heiminum „sem afl til að
gera lífið og umhverfið
betra".
Listin og
almenningur
Aðalsteinn
Ingólfsson
segir í
Morgunblaðið/Ámi
Sæberg
Hugarorku og sólstöfum að
hugarflug Jóns Gunnars hafi verið
„nokkrum árum á undan fram-
kværhdinni, sjálfsagt vegna þess
að ytri skilyrði,
það er vöntun
á vinnuað-
stöðu, áhuga-
leysi almenn-
ings og
brauðstrit,
gerðu honum tæpast kleift að
fylgja því eftir í verki".
I framhaldi má íhuga orð Jóns
Gunnars í blaðaviðtali frá 1986:
„Maður á bara að gera nákvæm-
lega það sem hann vill. Aðalatrið-
ið er að gera list. Það er aukaatr-
iði að lifa af henni. Ef ég vildi lifa
af listinni og hafa það gott þá
myndi ég gera verk eins og al-
menningur vill, nú eða ríkjandi
öfl."
Sé Jón Gunnar að einhverju
leyti trúarlegur listamaður, eins
og Ólafur Gíslason heldur fram í
margnefndu riti, og sem slíkur
dýrkandi sólar fyrst og fremst,
minnir það okkur á að listina er
unnt að skoða sem eins konar
særingu. Þá er hlutverk hennar
að leiða í Ijós samhengi alls í
náttúrunni og mannlegu lífi, hörku
jafnt sem blíðu.
Samantekt: Jóhann Hjálmarsson.
Hjartaó á sýn-
ingu verka Jóns
Gunnars Árna-
sonar ■ Listasaf ni
íslands.
ORT UM STflOI
ER STAÐUR
AÐEINS
STAÐUR?
EftirJóhann Hjálmarsson
LJÓÐ staóanna, landsvæðanna, Ijóó um staði,
svæði eða kannslci staóbundin Ijóð (sem slík
stundum átthagaljóð) eru valkostir þegar þýða
skal það fyrirbrigði í Ijóðlist sem meóal ensku-
mælandi þjóða er kallað The Poetry of Place.
Það að yrkja um staði er þó síst af öllu nýjung,
hefur þekkst frá fyrstu tíð. Ljóðlist af þessu tagi
eða réttara sagt yrkisefni varð mjög umrædd á
síðari hluta níunda áratugar, en skaut upp kollin-
um fyrr og hefur ekki verið lögð niður.
Einkum voru það skáld
sem yrkja á ensku, með-
al þeirra kunnustu írinn Sea-
mus Heaney og Vestur-lnd-
íumaðurinn Derek Walcott
sem ortu um staðina. Ljóð
um ferðir tengjast staðaljóð-
unum, þau eru stundum eins
konar ferðaljóð. Sameigin-
legt þeim flestum er að ein-
hver staður verður yrkisefni,
oft birtist hann í heiti Ijoðs-
ins, en Ijóðið getur síðan fjall-
að um allt annað en staðina,
enda snúast flest Ijóð einkum
um skáldið sjálft.
Sfaúur er ekki alltaf
aóeins staóur
Mikill lærdómsmaður og
skáld, Svíinn Göran Printz-
Páhlson (eftirmáli Ijóðasafns-
ins Fardvág, 1990), minnir á
allt þetta með því að rifja upp
erindi eftir T.S. Eliot:
Af því að ég veit að tími er alltaf
tími
Og staður er alltaf og aðeins staður
Og það sem er brýnt er aðeins brýnt
í eitt skipti
Og aðeins á einum stað.
Af þessari tilvitnun dregur
Printz-Páhlson þá ályktun að
hún geti varla lengur gengið
upp: „Tími er ekki alltaf tími
og umfram allt er staður ekki
alltaf aðeins staður."
Með þetta í huga hafa
mörg skáld ort um stundir
og staði. Skáld frá Englandi,
Wales, Skotlandi, írlandi og
Bandaríkjunum hafa verið
áberandi í fjölmennum hópi
staðaskáldanna. Má nefna
A.R. Ammons, Gillian Clarke,
lain Crichton Smith, W.S.
Graham, Derek Mahon, Paul
Muldoon, Craig Raine og
John Matthias. Sá síðast-
nefndi er Bandaríkjamaður
sem hefur búið lengi á Eng-
landi og skrifað fræðilega um
efnið. Ein Ijóðabóka hans er
Poems, Places; hann yrkir
mjög opið og umbúðalaust
og neitar sér ekki um að
segja frá í Ijóði.
Aður var nefndur Seamus
Heaney sem 1972 sendi frá
sér Wintering Out, en það
ár kvöddu mörg staðaskáld
sér hljóðs. Nokkrum árum
seinna, eða 1975, festu þessi
skáld sig í sessi, framlag
Seantus Heaney
Heaneys það ár var North. í
The Sense of Place, fyrir-
lestri sem Heaney hélt 1977
íThe Ulster Museum, er gerð
grein fyrir því sem skáldin
eiga sameiginlegt, stefnu
þeirra í Ijóðiistinni.
Aódráttarafl
Ljóðabækur íslenskra höf-
unda, eldri og yngri, bera
þess merki að Ijóðum um
staði hefur frekar fjölgað en
fækkað. Þetta má stundum
telja til marks um hefðbundn-
ar tilhneigingar í skáldskap,
en alls ekki alltaf. Ung skáld
sem leita nýrra leiða virðast
dragast að ýmsum stöðum,
helst afskiptum. Þessu er til
dæmis unnt að kynnast með
því að lesa Ijóðatímaritið Ský
séu menn ekki nógu duglegir
við að kynna sér efni nýrra
Ijóðabóka.
Ferðaljóð eru sérstakur
heimur, oft skemmtilegur.
Hætta slíkra Ijóða er aftur á
móti sú að Ijóðin geta orðið
yfirborðsleg, góð eða slæm
blaðamennska eftir atvikum.
Sama er vissulega hægt að
segja um Ijóðin um staðina,.
ekki síst þegar þau falla um
of í gryfju átthaga- og tæki-
færisljóða. Þá verða þau yfir-
lýsingar eða játningar,
spegla fyrst og fremst það
sem skáldið vill endilega
koma á framfæri án þess að
sýna það að gagni. Það er
skelfilega mikið til af þessum
innantómu Ijóðum.
Klukka i fornum
eyöidal
Hannes Pétursson er eitt
þeirra mörgu íslensku skálda
sem ort hafa um staði og
mörg Ijóða hans sækja líka
yrkisefni í ferðir. Nýjasta bók
Hannesar, Eldhylur, er til
marks um þetta þótt aðrar
bækur eftir hann komi ekki
síður í hugann. Grettisskyrta
og Norðursetumenn eru Ijóð
í nýju bókinni sem kalla má
Ijóð um staði, í senn tilvistar-
leg og bundin minningum.
Klukkukvæði, eitt helsta
Ijóð bókarinnar, segir frá
klukku sem gæti ef hún fynd-
ist „hrakið Myrkrahöfðingj-
ann á burt". Slíkrar klukku
er ástæða til að leita og grafa
úr jörð.
Það sem gerir Klukku-
kvæði að staðarljóði er
Ábending skáldsins í bókar-
lok þegar það tekur af vafa
um uppruna klukkunnar, fær-
ir hana til Skagafjarðardala:
„Hraunþúfuklaustur heitir
dalsplássið þar sem klukkan
fannst. Það liggur langt frá
byggðum bólum, fram við
öræfi. Þar mun aldrei hafa
verið neins konar helgisetur,
en bóndabær í fornöld. Síð-
ar, um einhvern tíma, var
plássið e.t.v. nytjað af byggð-
armönnum. Og löngum fóru
þar um gangnamenn."
Staóir eg feróir
Þegar gluggað er í fleiri
Ijóðabækur ársins 1993 er
ekki skortur á stöðum og
ferðum. Sigurður Pálsson
bregður að venju upp ýmsum
ferðamyndum í Ljóðlínudansi
og sama gerirtil dæmis Bragi
Ólafsson í Ytri höfninni. Ljóð
þessara skálda nærast bein-
línis á tengslum þeirra við
staði og þeirri breytingu,
hreyfingu sem einkenna ferð-
ir. Óskar Árni Óskarsson er
einnig skáld ferðaljóða eins
og heiti bókar hans, Norður-
leið, segir til um. Geirlaugur
Magnússon persónugerir
náttúruna í bók sinni Safn-
borg, meðal annars i Ijóði um
Siglufjörð.