Morgunblaðið - 01.12.1994, Page 3

MORGUNBLAÐIÐ
FIMMTUDAGUR 1. DESEMBER 1994 B 3
ÞJÓÐ ARBÓKH LAÐAN
Gott vísindabóka-
safn mikilvægt
Einar Sigurðsson var nýlega skipaður landsbóka-
vörður, en var áður háskólabókavörður. I samtali
við Guðrúnu Guðlaugsdóttur kemur meðal ann-
ars fram að undanfarin þrjú ár hafi miklu af
starfsskyldum hans sem háskólabókavarðar verið
af honum létt til þess að hann gæti gefið sig þess
að undirbúningi hins nýja og sameinaða bókasafns
sem aðsetur hefur í nýju Þjóðarbókhlöðunni.
Morgunblaðið/Kristinn
EINAR Sig'urðsson landsbókavörður.
ILÖGUM um Landsbókasafn ís-
lands - Háskólabókasafn segir
svo í 3. gr. „Landsbókavörður
annast daglegan rekstur og stjórn
bókasafnsins og kemur fram fyrir
hönd þess út á við. Landsbókavörður
skal árlega semja tillögu að starfs-
áætlun og fjárhagsáætlun bóka-
safnsins og leggja fyrir stjórn þess.“
Einar hefur starfað við Háskólabóka-
safnið í þijátíu ár en undirbúningur
að stofnun hins nýja sameinaða
bókasafns fór að taka á sig mynd
um 1970. Einar átti frá því fyrsta
aðild að undirbúningi fyrir hönd
Háskólabókasafns.„Byggingar-
nefndin var skipuð árið 1970 en fyrr
sama ár var samþykkt gerð á Al-
þingi um að reist skyldi Þjóðarbók-
hlöðuhús í tilefni af ellefuhundruð
ára afmæli íslandsbyggðar. Fyrsta
forsögnin var gefin út árið 1971,“
segir Einar. Forsögn er lýsing á not-
um og gagnsemi fyrirhugaðrar bygg-
ingar.
Árið 1957 var samþykkt þingsá-
lyktunartillaga um að sameina
Landsbókasafn og Háskólabókasafn-
ið. Hið síðarnefnda var stofnað árið
1940, með því að slá saman nokkrum
deildarbókasöfnum. Eigi að síður var
vakandi umræðan um það að ekki
væri rétt að búa til tvö rannsóknar-
bókasöfn hér. Geir Hallgrímsson
borgarstjóri afhenti svo lóð undir
Þjóðarbókhlöðu á 150 ára afmæli
Landsbókasafns árið 1968. Eftir það
hófst að marki baráttan fyrir því að
koma þessari sameiningu safnanna
á og byggja yfir þau.
Tölvunetið 65 kílónietrar
í framhaldi af því fóru menn að
skoða söfn í útlöndum. Kannaður
hefur verið og skoðaður mikill fjöldi
safna erlendis, ég tók mikinn þátt í
því. Líklega skipta þau söfn sem
skoðuð voru fremur hundruðum en
tugum. Við litum talsvert til Bret-
lands og Bandaríkjanna í þessu skyni
og einnig skoðuðum við rækilega
fyrir tveimur árum The Library of
the Futur í Tilburg í Hollandi, en
það safn er byggt með framtíðar-
tæknivæðingu fyrir augum, þetta er
framúrstefnusafn Hollendinga og
gríðarlega tölvuvætt. Tölvunotkunin
í hinni nýju Þjóðarbókhlöðu er nokk-
uð í sama dúr, við verðum með tölu-
vert af tölvum fyrir notendur,
kannski hátt í hundrað, sem eru út
á lessvæðunum. Þar geta menn farið
inn í gagnasöfn og jafnvel leitað út
fyrir landið í gegnum internet. I
gagnasöfnum sem er gjaldsettur að-
gangur að munum við aftur að móti
leita fyrir fólk. Tölvunetið í húsinu
er um 65 kílómetrar.
í Þjóðarbókhlöðunni er sérhannað
bókasafnskerfi sem heitir Gegnir.
Fleiri slík kerfi eru á markaðinum
og það var töluvert mál að velja úr.
Þetta er breskt kerfi að stofni til og
var tekið í notkun í báðum söfnum
árið 1991. Tekist hefur að koma
mest öllum ritakosti safnanna beggja
inn í þetta kerfi. Illt væri að vera í
þeirri stöðu núna að það væri allt á
byijendastigi. Spjaldskrár verða því
hér um bil engar í nýja staðnum.
Skrár, útlán, millisafnalán, aðföngin
og tímaritahaidið er allt í þessu kerfi.
Mestu framfarirnar eru fólgnar í
þessu. Nokkur önnur söfn eru fullir
þátttakendur í þessu l.erfi, m.a. safn
Kennaraháskólans. Þannig byggist
upp gagnasafn og jafnvel samskrá í
framtíðinni.
Oryggiskerfi gegn
bókahvörfum
Það er einnig nýjung í nýja safn-
inu að strikamiði er settur á bækurn-
ar og svo á hver notandi sitt spjald
með strikamiða. Lesarinn les þetta
hvort tveggja og þannig skráist bðk-
inn á lánþegann. Við innganginn eru
tvær útlánavélar þangað sem fólk
getur sjálft farið með bækur sem eru
til útláns og afgreitt sig þar sjálft
eins og fyrr greinir. Til viðbótar
þessu verður tæknibúnaður sem inni-
heldur öryggiskerfi gegn bókahvörf-
um, það er innbyggt í þessar vélar.
Inn í bókunum eru ósýnileg merki
sem eru hlaðin með ákveðinni
hleðslu, um leið og bók er skráð á
lánþega er hleðslunni létt af og hægt
er að fara út með bókina án þess
að píp heyrist. Einnig má nefna að
í safninu er myndastofa, en allur
þorri íslenskra blaða hefur verið sett-
ur á filmur. Auk þess hefur verið
keypt dálítið af filmum, en þetta er
ekki verulega stórt safn.
í nýju Þjóðarbókhlöðunni eru
a.m.k. 700 lessæti af einhveiju tagi,
lítið verður um hefðbundna lestra-
sali, nema hvað lítill salur er fyrir
handritadeild og annar stærri fyrir
þjóðdeild, sem tekur þá við af lestr-
arsal Landsbókasafnsins. Hin stóru
og sveigjanlegu rými eru á þriðju og
fjórðu hæð, þar sem skiptast á spild-
ur með bókum og spildur með lessæt-
um. Tæplega 30 lesherbergi eru
þarna, þau getur fólk fengið lánuð
um takmarkaðan tíma og fær þá
einnota kort sem gengur að lásnum,
kortið rennur svo út að vissum tíma
liðnum. Af tæknibúnum sérdeildum
að öðru leyti er t.d. tón- og myn-
deild, þar er tónlistarefni, hljóðrit
ýmiskonar. Landsbókasafnið fær í
skylduskilum tvö eintök af öllum
geisladiskum, hljómplötum og snæld-
um, það eitt myndar heilmikinn stofn
og svo er keypt til viðbótar, auk
þess sem töluvert hefur verið gefið
til safnsins af slíku efni. Einnig eru
þar myndbönd og skyggnur. Þarna
er búið að leggja drög að miðlægum
tækjabúnaði sem miðlað getur efni
ýmist einum eða fleirum notenda út
í salina."
Hin sameiginlega ábyrgð
í lögum um Landsbókasafn Is-
lands - Háskólabókasafn í II. kafla
segir svo í 6. gr. „Safnið er rannsókn-
arbókasafn sem halda á uppi virkri
og þjölþættri upplýsingarþjónustu á
sviði vísinda og fræða, stjórnsýslu
og atvinnulífs." Starfsmenn allireiga
að hafa vakandi vitund um þetta
markmið og eins hina sameiginlegu
ábyrgð, hvar í safninu sem þeir
starfa. Þessi sameining safnanna
tveggja þýðir að starfrækt er þarna
ein skráningardeild og ein aðfanga-
deild fyrir alla starfsemina. Ákveðinn
„lokaður" hluti verður í safninu, það
er handritadeild og þjóðdeild, í senn
verndar og þjónustusvæði fyrir
fræðimenn. Þar er haft hefðbundið
eftirlit með notendum. Þar er gæsla
þjóðarverðmætanna í fyrirrúmi. Hins
vegar er opinn hluti sem við köilum
sjáifbeina (menn hafa beinan aðgang
að ritakosti) þar sem ekki er einung-
is erlendur ritakostur heidur líka við-
bótareintök af öllum þorra íslenskra
rita síðari tíma. Þangað getur hver
sem er gengið óhindraður, en í lok-
aða hlutann fer fólk ekki nema með
sérstöku leyfi. Það, að hafa svona
mikið af aðgengilegum íslenskum
ritakosti, stuðlar að hlífð á þjóð-
deildareintökunum, flestir geta látið
sér nægja að nota bækurnar á opna
svæðinu, það eru að jafnaði aðeins
fræðimenn sem eru í alvarlegum
rannsóknum sem þurfa að komast í
frumgögnin í lokaða hlutanum.
Þjóðarbókhlaðan er vélloftræst og
í henni sérstakur tæknibúnaður sem
á að halda réttu raka og hitastigi.
Þetta er þýðingarmikið við geymslu
á verðmætum ritum. Þetta fyrir-
komulag hefur líka þann kost að
ekki á að komast mikið ryk inn í
bygginguna. Það á einnig að vera
vel séð fyrir öryggisþættinum, sér-
stakt tölvuvætt stjórn- og aðvörun-
arkerfi er í byggingunni. Ef kæmi
fram leki eða annað af þeim toga
ætti að vera hægt að bregðast við
því samstundis. Hluti af þessu kerfi
er svokallað aðgangskortakerfi, þ.e.
starfsmenn fá segulkort sem þeir
nota til að komast í gegnum dyr.
Mjög lítið er um lyklanotkun þarna,
ýmist eru notuð aðgangskort eða
talnalásar. Kortin verða forrituð
þannig að tilteknir starfsmenn hafa
aðgang að tilteknu rými, heimildir í
þeim efnum verða mjög mismunandi.
Sérsöfnin
Ákveðið svæðið í safninu verður
svo lagt undir sérsöfn, t.d. safn
landakorta og skylds efnis og svo
eru líka annars konar sérsöfn, bóka-
gjafir, sem ákveðið hefur verið að
halda hveiju fyrir sig. Stærsta safn-
ið af því tagi er bókasafn Benedikts
S. Þórarinssonar kaupmanns, sem
hann ánafnaði Háskólanum árið
1940. Einnig má nefna safn Jóns
Steffensens prófessors sem er sér-
tækt efni í sögu heilbrigðisfræða' og
reyndar fleira. Safnið um Nonna, Jón
Sveinsson, er gjöf Jesúítareglunnar
og Haraids Hannessonar hagfræð-
ings, sem dró það saman. Loks má
nefna að lýst var yfir árið 1989 á
70 ára rithöfundarafmæli Halldórs
Laxness að honum yrði helgaður
ákveðinn staður í Þjóðarbókhlöðu.
Þar verða dregin saman eintök af
öllum hans ritum bæði á íslensku og
erlendum málum. Þar verður líka
geymd prýðileg stytta af skáldinu
eftir norskan myndhöggvara o.fl..
Landsbókasafn og Háskólabóka-
safn hafa fram að þessu búið við það
þröngan húsakost og bágan hag að
það hlýtur að þurfa að verða að koma
til veruleg aukning á fjárveitingum
og mannafla til þess að geta starf-
rækt nútímasafn í nýrri byggingu
sem er a.m.k. fjórum sinnum stærri
en þa_ð húsnæði sem söfnin höfðu
áður. í báðum söfnum hafa verið um
50 stöðugildi samtals, en við teljum
þörf á a.m.k 80 stöðugildum til þess
að hægt sé að reka þetta nýja safn
af einhverri reisn. Til þessa þarf tölu-
vert meira fé en söfnin hafa núna.
Yfirvofandi fjárskortur
Svo nánar sér farið út í peninga-
málin þá vorum við, sem að undir-
búningi þessa máls stóðum, búnir
að gera ráð fyrir að rekstur hins
nýja safns myndi kosta á hátt þriðja
hundrað milljónir árlega og er þá
allt innifalið, launakostnaður, rita-
kaup, ræsting og önnur þjónusta.
Lagt var fram á Alþingi fylgiskjal
við frumvarp um nýja safnið, þar sem
gert var ráð fyrir 242 milljónum á
næsta ári. Þegar fjárlögin komu fram
var hins vegar ekki ætlaðar nema
161 milljón króna í rekstur Þjóðar-
bókhlöðusafnsins. Það er ekki hægt
að reka þetta safn fyrir þessa pen-
inga, ekki einu sinni með kotungs-
brag. Stjórn safnsiiis hefur gengið í
að gera nánari grein fyrir þessu
máli við formenn fjárveitinganefndar
og síðan kemur þetta til meðhöndlun-
ar þingsins. Það er þegar yfírlýst af
menntamálaráðherra að þarna hafi
orðið ákveðin mistök, en ég tel að
við þurfum að fá að minnsta kosti
þá upphæð sem gert var ráð fyrir í
fyrrnefndu fylgiskjali fraumvarpsins
um stofnun safnsins. Ella verður
þjónusta safnsins öldungis ófullkom-
in, varla hægt að hafa opið fram á
miðjan dag og ekki hægt að sinna
og annast um verðmæt rit eins og
nauðsynlegt er. Málið er í hættu statt
ef ekki verður brugðist við.
Þjóðarbókhlöðubyggingin átti að
vera komin í notkun fyrir um 15
árum og það hefði ekki kostað alveg
eins mikið að hefja starfsemi í henni
þá, margt hefur breyst á þessum
tíma ekki síst í tæknimálum, þá voru
tölvurnar t.d. enn ekki orðnar sá
þáttur í starfsemi bókasafna sem þær
eru í dag. Stúdentunum hefur fjölgað
um nær helming. Það hefur kostað
mikið að láta þá fjárfestingu sem
þegar var bundin í byggingunni
liggja arðlausa allan þennan tíma.
Ég vona að fjárskortur hamli ekki
að fólk geti nýtt sér allan þann tækja-
kost og og alla þá aðstöðu sem í
Þjóðarbókhlöðunni er. Það væri illa
farið.
Gott vísindalegt bókasafn er mik-
ilvægt vegna viðgangs þeirrar tungu
og menningar sem íslenska þjóðin
ber gæfu til að hafa varðveitt í rösk
ellefuhundruð ár. Gott vísindabóka-
safn er líka nauðsynlegt til að styrkja
þá vísindaiðju sem er forsenda fram-
fara og samkeppnishæfi þjóðarinnar
og tryggir henni viðunandi lífskjör.
Gott bókasafn er líka til styrktar
góðu mannlífi og svalar þörfum
manna til þekkingaröflunar hvenær
sem er á lífsleiðinni. Gott þjóðbóka-
safn sem jafnframt er sterkt sem
vísindaleg þekkingarmiðstöð er lítilli
þjóð ómetanlegt og dregur úr ótta
hennar við að vera þátttakandi í
samfélagi þjóða, hvort heldur sem
er á sviði menningarmála, stjórnmála
eða efnahagsmála. Það styrkir sjálf-
stæði hennar og eykur henni sjálfs-
traust.“