Morgunblaðið - 01.12.1994, Síða 5

MORGUNBLAÐIÐ
FIMMTUDAGUR 1. DESEMBER 1994 B 5
ÞJÓÐARBÓKH LAÐAIM
Morgunblaðið/Kristinn
ír máttarstólpar
ingu Þjóðarbókhlöðu, Ólafur
G. Einarsson, menntamálaráð-
herra hefur á kjörtímabilinu
tryggt fé út mörkuðum tekju-
stofni til þess að ljúka við Þjóð-
arbókhlöðu og Sverrir Her-
mannsson, bankastjóri og fyrr-
verandi menntamálaráðherra
átti frumkvæðið að þeim tekju-
stofni sem gerði þetta kleift.
hönnun er til mikillar fyrirmyndar.
Ég hlýt að hæla arkitektinum, Man-
freð Vilhjálmssyni, fyrir það hvað
hægt hefur verið að gera, sem ég
held að sýni að upphafleg hönnun
hússins hafi verið afar heppileg, því
að á hinum langa byggingartíma
hafa orðið gríðarlegar breytingar á
öllu sem varðar bókasöfn. I upphafi
var t.d. ekki gert ráð fyrir neinu sem
viðkemur tölvuvæðingu, en nú stend-
ur ekkert safn undir nafni án þess
að vera fullkomlega búið tölvum og
nútímatækni annarri. Þetta hefur
hönnuðum tekist að taka með í reikn-
inginn innan upphaflegrar áætlunar.
Allur búnaður er einnig til mikillar
fyrirmyndar. Ég lagði á það áherslu
á málþingi um Þjóðarbókhlöðu sem
haldið var fyrir um tveimur árum
að þá þegar hæfist nauðsynleg vinna
til að tryggja að innlendir framleið-
endur kæmu að verki með allar inn-
réttingar. Þetta varð til þess að hús-
gagnaframleiðendur tóku sig saman
og unnu heilmikið þróunarstarf sem
varð til þess að megnið af innviðum
safnsins, svo sem hillur, borð og að
hluta til stólar, eru unnir af íslensk-
um iðnaðarmönnum. íslenskt hugvit
og verksvit fer þarna saman, sem
mér þykir afar mikilvægt að hafi
tekist eins vel og raun ber vitni.“
Draumur allrar
þjóðarinnar
Um framtíð þess safns sem Þjóð-
arbókhlaðan hýsir segir Ólafur
ástæðu til bjartsýni. „Þessi glæsilega
bygging er tekin í notkun í dag og
er breytingin á aðstöðu svo feiknarleg
að eðlilegra er að tala um byltingu.
Hins vegar liggur ljóst fyrir að slík
bylting kallar á meira fé til þessa
nýja safns, ekki í þeim tilgangi að
fýlla það umsvifalaust af bókum
þannig að byggja þurfi við, heldur
veldur sú ytri aðstaða sem þarna
býðst meiri ijárþörf. Þetta þarf ekki
að koma neinum á óvart, því menn
sáu þetta fyrir þegar ákvörðun var
tekin um byggingu Þjóðarbókhlöðu.
Við erum ekki aðeins að flytja inn í
nýtt hús með það sem fýrir var, held-
ur að bæta aðstöðuna og það kostar
fé en skilar að sama skapi ríkulegri
uppskeru síðar. Á vígsludegi rætist
draumur allrar þjóðarinnar.“
Ragnar Grímsson. Fénu var dreift um
víðan völl og ekki bætti Svavar Gests-
son um betur í stöðu menntamálaráð-
herra. Hefðu menn ekki, eins og vant
er, umgengist íjármái ríkisins með
þessum dæmalausa hætti, væri Þjóð-
arbókhlaðan komin upp fyrir fjórum
árum. En málin lentu í sama rugli
og allt í sambandi við stjórn íslenskra
ijármála af háifu opinberra aðila sem
er svo skelfilegt að segja frá að engu
tali tekur. Nógu góð tök hafa ekki
náðst á þessu enn, en þvílíkt rugl og
þá er engu lagi líkt. Fj'árveitingar-
nefnd gat orðið sammálá um það eitt
að greiða^ peninga í niðurgreiðslu
rollukets. Ég þori að fullyrða að varla
eitt einasta heimili hefur haft aðra
eins óforsjálni um fjárreiður sínar og
íslenska ríkið áratugum saman. Þess
vegna vannst okkur jafn hægt og
raun bar vitni, því samkvæmt ís-
lenskri pólitík verður að gera allt fyr-
ir alla í einu. 1 minni tíð var engin
forgangsröðun til í fjárlögum. Þegar
búið var að smala inn tillögum ráðu-
neyta sem námu þreföldum eða fjór-
földum þeim upphæðum sem við höfð-
um efni á, var skorið flatt því öllum
varð að sýna lit. Yfirstjórn fjármála
á Islandi, fjárveitingarnefnd og Al-
þingi, var sú slakasta peningastjórn
sem ég hef á ævi minni kynnst. Menn-
mgarfyrirbæri eins og Þjóðarbókhlað-
an þurftu að gjalda þessa. Og gömlu
fyrirgreiðslumennirnir eru enn á stjái
á Alþingi, sárir og ákaflega móðir
vegna breyttra viðhorfa almennings
til atkvæðakaupa."
Tregablandin gleði
Fregnir hafa borist um að fjárveit-
ing tii hins sameinaða safns muni
eingöngu endast í skamman tíma,
og kveðst Sverrir hafa látið segja sér
þetta margsinnis áður en hann þorði
að trúa því að hann hefði heyrt rétt.
„Ég ansa þessu ekki og legg ekki
hlustir við slíkum ósjálfráðum og
óviljandi mistökum sem þarna hljóta
að vera á ferð. Óhjákvæmilegt er að
þessi mistök verði lagfærð hið fyrsta.
Ríkið á að sjá um rekstur safnsins
og er ekki ofverk þess. Ég hef mik-
inn áhuga á að eignarskattsstofninn
sem hefur komið bókhlöðunni á kopp-
inn, sinni fleiri verkefnum til alda-
móta, eins og Þjóðminjasafni og ótal
öðrum mikilvægum menningarmál-
um sem bíða.“
Sverrir kveðst fagna því ákaflega
að vígsludagur Landsbókasafns ls-
lands — Háskólabókasafns er runninn
upp, en „um leið er hálfgerður tregi
í mér, að þetta skyldi ekki takast á
sínum tíma, fyrst menn tóku skattin-
um svo vel,“ segir hann. „í mér situr
að nokkru leyti að forsýnislausir menn
náðu um tíma þeim tökum' að glutra
tekjustofni bókhlöðunnar niður — en
ekki þýðir að gráta Björn bónda. Nú
er ástæða til að gleðjast þegar lokaá-
fanga er náð. Núverandi mennta-
málaráðherra, Ólafi G. Einarssyni,
ber að þakka fyrir ágætt liðsinni
hans.“
Nær 40 ár eru síðan Gylfi Þ. Gíslason lagði til sameiningu
Landsbókasafns og Háskólabókasafns
I þágu vísinda og
þj óðmenningar
EKKI er á neinn hallað þótt
Gylfi Þ. Gíslason, fyrrverandi
menntamálaráðherra, sé kall-
aður guðfaðir Þjóðarbókhlöðunnar. Á
þeim fimmtán árum sem hann gegndi
embætti menntamálaráðherra sam-
fleytt, frá 1956 til 1971, fæddust þær
viðamiklu hugmyndir sem nú hafa
tekið á sig endanlega mynd við Birki-
mel. Gylfi kveðst telja að Þjóðarbók-
hlaðan eigi að vera hvort tveggja; dyr
að síbreytilegum umheimi og varða
þeirrar þjóðmenningar sem tilvera ís-
lendinga byggist á.
Hugmyndir Gylfa um Þjóðarbók-
hlöðu tóku að mótast fyrsta árið sem
hann sat í embætti menntamálaráð-
herra og þróuðust stöðugt. Hinn 30.
apríl 1970 flutti hann þingsályktunar-
tillögu, þar sem sagði: „í tilefni af
ellefu hundruð ára afmæli íslands-
byggðar 1974 skuli reist Þjóðarbók-
hlaða, er rúmi Landsbókasafn íslands
og Háskólabókasafn.“ Tillagan var
samþykkt með 51 atkvæði gegn einu.
Gylfi lét af embætti ári síðar og
vannst því ekki tími til að fylgja hug-
myndum sínum eftir.
Gamalgróinn áhugi
Gylfi segir að rekja megi áhuga
sinn á sameiningu safnanna og bygg-
ingu húss fyrir sameinað safn, all-
langt aftur í tímann.
„Fyrstu 30 árin sem Háskóli ís-
lands starfaði, eða því sem næst, var
hann á neðri hæð Alþingishússins.
Skólinn var stofnaður 1911 en ekki
var lokið við byggingu fyrir hann
fyrr en 1940. Sú bygging var þá eitt
glæsilegasta mannvirki í bænum.
Alexander Jóhannesson var frum-
kvöðull og forgöngumaöur um þessa
fyrstu aðalbyggingu Háskóla íslands,
og ég tel hann tvímælalaust merkasta
rektor sem starfað hefur við skólann,
að öllum öðrum ólöstuðum. Ekki að-
eins vegna þess að hann beitti sér
fyrir þeirri byggingu sem Háskólinn
fékk og að hún yrði jafn glæsileg og
raun varð á, heldur var hann einnig
frumkvöðull að happdrættinu sem er
upphaflegur ijárgrundvöllur bygging-
arinnar. Ég var við nám erlendis á
þeim tíma sem byggingin reis og
fylgdist ekkert með undirbúningi
hennar, en var ráðinn dósent við skól-
ann 1941 þegar Viðskiptaháskóli ís-
lands var sameinaður Háskóla íslands
fyrir forgöngu prófessors Alexanders.
Þá kynntist ég honum mjög náið.
Þegar bygging Háskólans var undir-
búin höfðu verið skiptar skoðanir um
hvort jafnframt ætti að koma á fót
Háskólabókasafni sem fengi aðstöðu
í Aðalbyggingunni. Ég fann að þetta
var sérstakt áhugamál Alexanders
Jóhannessonar og er sannfærður um
að fyrst og fremst fyrir hans miklu
áhrif var Háskólabókasafnið sett á
stofn og fengin aðstaða í hinni nýju
byggingu. Ég var á þeim árum á
öndverðri skoðun við Alexander, sem
var mjög sjaldgæft, og taldi hand-
bókasafn nægja Háskólanum, kenn-
urum og stúdentum sem þá vóru að-
eins um 300 talsins.
Þegar ég varð menntamálaráð-
herra sumarið 1956 i ríkisstjórn Her-
manns Jónassonar, eftir tiu ára þing-
setu, minntist ég þessa gamla máls
og þeirra skoðanaskipta sem um það
höfðu verið. Komið hafði í Ijós að nær
ekkert samband var á milli hins rót-
gróna Landsbókasafns og hins nýja
Háskólabókasafns. Eitt af mínum
fyrstu verkum var því að skipa nefnd
til að kanna kosti sameiningar sem
ég taldi augljósa. Nefndin, sem skipuð
var m.a. háskólarektor, landsbóka-
verði og háskólabókaverði, var sam-
mála um að hagkvæmt
væri að sameina söfnin.
Þetta varð til þess að ég
flutti tillögu á Aiþingi
um vorið um undirbún-
ing sameiningar. Mikla
athygli vakti og sérstaka
ánægju mína, að þáver-
andi leiðtogi stjórnar-
andstöðunnar, Bjarni
Benediktsson, tók til
máls í umræðum um
þessa tillögu og mælti
sterklega með henni.
Bjarni var prófessor við
Háskólann þegar ákveð-
ið var að ráðast í ný-
bygginguna og kvaðst
Gylfi Þ. Gíslason
við þetta tækifæri hafa verið mótfall-
inn stofnun sérstaks Háskólabóka-
safns.
Athugun leiddi hins vegar fljótlega
í ljós að söfnin höfðu bæði vaxið svo
mikið að ekki var aðstaða til að sam-
eina þau, hvorki í húsakynnum Lands-
bókasafns né Háskólabókasafns.
Ljóst var því að lausn fengist ekki
nema með tilkomu nýrrar byggingar
og fór málið brátt í þann farveg að
kanna möguleika á nýrri byggingu.
Úrslitatilraun
Þegar menn gerðu sér smám sam-
an ljóst að reisa þyrfti nýtt hús, skildu
þeir einnig að það yrði að vera mjög
stórt í sniðum og dýrt að sama skapi.
Það er engin ný saga að þegar reisa
þarf nýjar og stórar byggingar, reyn-
ist fjárveitingarvaldið tregt í taumi.
Smávægilegar ijárveitingar fengust
næstu árin en engan veginn nægileg-
ar til að standa undir framkvæmdum
og varð því dráttur á málinu. Hug-
myndin um byggingu Þjóðarbókhlöðu
hlaut mjög góðan hljómgrunn, svo
góðan að þegar farið var að huga að
1100 ára afmæli íslandsbyggðar árið
1974, kom fram sú tillaga að ýta á
eftir byggingu safnsins með því að
tengja hana afmælinu. Segja má að
þessi tenging hafi verið nokkurs kon-
ar úrslitatilraun til þess að ýta þessu
mikla máli úr vör, sem menn voru
sammála um í orði. Ríkisstjórnin flutti
ályktun þar að lútandi vorið 1970 og
leiðtogar stjórnarandstöðunnar, sem
þá voru aðrir en fyrr, studdu hana
að nýju. Fjárveitingar voru hins vegar
svo naumar að ekki tókst að hefja
bygginguna á þjóðhátíðarárinu og
dróst fram í ársbyijun 1979 þegar
Vilhjálmur Hjálmarsson tók fyrstu
skóflustunguna. Enn voru miklar fjár-
hagsþrengingar en alger umskipti
urðu varðandi fjármálin á mennta-
málaráðherraárum Sverris Her-
mannssonar 1985-1987. Hann fékk
Dyr umheimsins
Gylfi kveðst líta svo á
að með tilkomu þess
safns sem Þjóðarbók-
hlaðan geymir, opnist
íslendingum nýjar dyr
að umheiminum, jafn-
framt því að safnið
standi vörð um þá þekk-
ingu og þjóðmenningu
sem hér hefur þróast.
„Bygging Þjóðarbók-
hlöðu er þjóðarnauðsyn,
einkum vegna þess að
við lifum nú í nýju þjóð-
félagi, gerólfku því sem
kynslóðirnar á undan
okkur bjuggu við. Við lifum í þjóðfé-
lagi tæknivæðingar og fjölmiðla, þar
sem vísindarannsóknir og tæknifram-
farir eru háðar sem bestum skilyrðum
þess að hafa náið samband við um-
heiminn. Það er því aðeins hægt að
íslendingar eigi fullkomið, tæknivætl
vísindabókasafn og því hlutverki ei
hinni nýju Þjóðarbókhlöðu ætlað ai
gegna. Þess vegna má segja að bygg
ing hennar og að gera hana sem bes
úr garði, er beinlínis ein af forsendun
þess að við Islendingar getum orðic
þátttakendur í þeim tækniframförum
og þeim nýja heimi sem verið hefur
að skapast á undanförnum áratugum.
Með þessu er ég samt ekki að segja
að hin nýja Þjóðarbókhlaða eigi ein-
göngu að vera vísindabókasafn. Þvert
á móti ber okkur skylda til að minn-
ast þess að íslendingar eru það sem
þeir eru, eða sjálfstæð þjóð, ekki af
því að þeir búa í tækniþjóðfélagi held-
ur menningarþjóðfélagi. Höfuðein-
kenni íslendinga og íslensks þjóðfé-
lags er að hafa frá upphafi verið
menningarheild. í raun og veru er
einsdæmi að íslendingar skuli enn
tala sömu tungu og þeir töluðu fyrir
1100 árum og geti enn lesið 700-800
ára gamlar bækur. fslendingar eiga
sjálfstæði sitt og fullveldi einmitt
þessu að þakka, að þeir eru gamalt
menningarþjóðfélag með eigin tungu
og sérstætt þjóðerni. Nátengt þessu
er að íslensk menning hefur ávallt
verið alþýðumenning, en ekki yfir-
stéttarmenning. Þess vegna er það
líka skylda þjóðarbókasafns að efla
og treysta þessa gömlu þjóðmenningu
og stuðla að því að íslensk menning
verði áfram alþýðumenning með hlið-
stæðum hætti og verið hefur í meira
en þúsund ár. Hlutverk safnsins er
því annars vegar að starfa í þágu
vísindanna og gera íslendingum kleift
að taka þátt í hinu nýja þjóðfélagi
sem er að skapast, en hins vegar að
stuðla að því að við missum ekki
þá hugmynd að leggja á viðbótareign-
arskatt sem tryggði byggingunni
nægilegt fé þegar tímar liðu, þannig
að Þjóðarbókhlaðan stendur í mikilli
þakkarskuld við þetta frumkvæði
Sverris meðan hann gegndi ráðherra-
dómi. En síðan urðu rniklar deilur í
Stjórnarráðinu um hvort rétt og jafn-
vel Iöglegt væri að tekjutengja til-
teknar framkvæmdir með skatt-
heimtu eins og hugmynd Sverris fól
í sér. Ágreiningurinn varð þess vald-
andi að tafir urðu á að tekjur af skatt-
inum væru notaðar til byggingarinn-
ar, en frá upphafi ráðherratíðar Ólafs
G. Einarssonar hefur hann beitt sér
fyrir því að það fé sem ætlað var
Þjóðarbókhlöðu, kæmist til skila. Þess
vegna er byggingin risin og fullbúin
í dag. Því miður hefur byggingar-
tíminn orðið of langur, en nú þegar
húsið er komið upp, jafn fullkomið
og það raunverulega er, hef ég til-
hneigingu til að gleyma því sem mið-
ur fór í sögu þess.“
tengsl við þúsund ára gamla menn-
ingu okkar sem er undirstaða þess
að við erum sjálfstæð og fullvalda
menningarþjóð."
Gylfi segir sérstaka gleði bærast
með sér á vígsludegi Þjóðarbókhlöðu,
yfir þvi hversu vel hefur tekist til,
nú þegar hún kemst loksins á laggirn-
ar. Byggingin sé ekki aðhins einstak-
lega glæsileg, heldur einnig mjög
hagnýt. Hún sé þaulhugsuð og þjóni
nútímahlutverki sínu með miklum
glæsibrag. „Bókasafn á aldrei nægi-
lega margar bækur og öðlast í raun
aldrei fullkomnun. En samt er
ánægjulegt að hafa veitt því athygli
að stúdentum er þetta einkar ljóst.
Hið mikla átak sem þeir hafa efnt til
er til sérstakrar fyrirmyndar og gleði-
legt að vera vitni að því hversu árang-
ursríkt það hefur þegar orðið. Þetta
undirstrikar að stúdentar skilja vel
hversu mikið er í húfi fyrir gæði þeirra
náms að hér sé fyrir hendi fullkomið,
tæknivætt bókasafn.“