Morgunblaðið - 20.01.1996, Side 4

Morgunblaðið - 20.01.1996, Side 4
4 C LAUGARDAGUR 20. JANÚAR 1996 MORGUNBLAÐIÐ Hraðfari inn í nýja öld? GÆSLUMENN vatnsins. Málverk eftir Odd Nerdrum. ANDVARI og Skímir eiga það sameiginlegt að vera gömul tímarit með til- hneigingu til endurnýjun- ar, einkum þó Skírnir. Andvari var stofnaður 1874, Skírnir 1827 og telst elsta tímarit á Norðurlöndum. Ritstjóri Andvara er Gunnar Stef- ánsson. Jón Karl Helgason og Rób- ert H. Haraldsson ritstýra Skími. Andvari kemur út einu sinni á ári, Skírnir tvisvar, vor- og haust- hefti. Bæði ritin em efnismikil. And- vari 1995 er 168 síður, Skímir 530. Oft eru það sömu höfundarnir sem skrifa í Andvara og Skírni og má reyndar segja það sama um Tímarit Máls og menningar. Öll þessi rit skarast á einn eða annan hátt. í hugleiðingu Frá ritstjóra í And- vara skrifar Gunnar Stefánsson m.a um þjóðernis- og alþjóðahyggju í til- efni afmælis þjóðskálda og lýðveldis. Sú hugsun sækir á ritstjórann „hvort við séum nú að lifa einhver djúptæk menningarsöguleg rof, þegar við stefnum hraðfari inn í nýja öld“. Formælendur nýju aldarinnar eru talsmenn alþjóðasamstarfs. Einstaklingurinn í brennidepli Ritstjórar Skírnis segja einstak- linginn í brennidepli í haustheftinu. Saga þjóðarinnar hefur undanfarnar tvær aldir mótast af baráttu ein- staklingsins fyrir auknu frelsi og mannréttindum að mati þeirra. Aftur á móti hafa fræðimenn samtímans „flestir sagt skilið við hetjudýrkun fyrri tíma og leggja nú meðal ann- ars áherslu á höfundskap og fagur- fræðilega þætti fornrita okkar“. Rofin sem ný öld hlýtur að hafa í för með sér að einhveiju leyti munu ekki koma eins hastarlega við lesend- ur Andvara og Skímis verði stefnan áfram sú sama. Andvari sinnir mjög liðnum tíma, til dæmis með því að birta skrásetningu Jónasar Hall- grímssonar, Ferðir að Kröflu- og Fremrinámum, í þýðingu og með inn- gangi Hauks Hannessonar. Minn- ingabrot eftir Jón Þorláksson, Rán eða ræktun eftir Gils Guðmundsson og Ástvinur Guðs. Páls saga byskups Andvari og Skírnir þrjóskast við að deyja þrátt fifrir háan aldur, Að mati Jóhanns Hjáhnarssonar er engin ástæða fyrir þessi tímarit að leggja upp laupana, ýmis- legt hjá þeim er í end- urnýjunarátt. Aftur á móti er ólíklegt að ritin tvö muni stuðla að menningarsögu- legum rofum. í ljósi hefðar eftir Ármann Jakobsson geta líka flokkast undir þetta. Um Skírni gildir að fljótlegra er að telja upp það sem að nútímanum snýr en hitt sem lætur sig fortíðina varða sérstaklega. Með nýjum rit- stjórum er þó ljóst að Skímir vill sinna nútímanum, samanber Skím- ismál, Greinar um bækur og fleira. Upphafsritgerðin Tilurð höfundarins eftir Þröst Helgason, hlýtur þó að vekja mesta athygli því að í henni er íesandinn leiddur inn í umræðu sem snýst um nýjustu kenningar í bókmenntafræði. Fæðing og dauði höfundarins Þröstur styðst við sögusýn Frakk- ans Michels Foucault um að nútíma- maðurinn hafi orðið til á nítjándu öld og telur fæðingu höfundarins tengda þeirri þróun: „Áður litu menn á ritun texta sem endurgerð eða túlkun á eldri textum, heilagri ritn- ingu eða fornum sögum og kvæð- um.“ Eftir að höfundurinn er fæddur verður hann alvaldur, textinn lýtur honum. Annar Frakki, Roland Barthes, boðaði hvarf höfundarins úr bók- menntunum, skrif þar sem sjálfs- myndin er horfin. Höfundurinn var dauður samkvæmt Barthes. Fouc- ault benti hins vegar á að lesandinn gæti ekki verið án höfundarins. Þröstur setur umræðuna í íslenskt samhengi þar sem Magnús Stephen- sen og Benedikt Gröndal eru meðal áhrifavalda. Sá síðarnefndi skrifaði hvað mest samtímamanna sinna um skáldskap og fagurfræði og lagði áherslu á „tilfinningar, frumleika og ímyndunarafl höfundarins“. Þröstur Helgason prófar líka skáldskaparfræði sín í Andvara þar sem hann fjallar um Engla alheims- ins eftir Einar Má Guðmundsson. Vitið í óvitinu nefnist sú umfjöllun, enda dæmast Englarnir „saga manns í tveimur heimum" og sagan er byltingarkennd sem slík án þess að það verði skýrt nánar hér. Arfurinn Af þjóðlegu tagi í Skírni má nefna Hvað er sannleikur? eftir Kristínu Geirsdóttur. Kristín hefur ýmislegt að segja um vantrú fræðimanna á sannleiks- og heimildagildi íslend- ingasagna. Gaman er að lesa ahuga- semdir Kristínar sem fædd er 1908 og að mestu óskólagengin. Fomöldin með sögum sínum er henni ekki framandi heldur hluti daglega lífs- ins. Niðjar Óðins, hetjur og skáld nefnist ritgerð eftir Árna Bergmann í Skími. Hann segir frá íslandi og norrænum arfi í rússneskum bók- menntum, óskalandinu þar sem skáldskapurinn situr í öndvegi. Hermt er frá því að ísland hafi stundum orðið Rússum útópía á dög- um kalda stríðsins. Klassískar menntir eiga sinn full- trúa í Skírni í þýðingu Eyjólfs Kjal- ars Emilssonar á Um fegurðina eftir Plótínos. Sama má segja um And- váraþýðingu Hannesar Péturssonar á ljóðum eftir Friedrich Hölderlin. Reyndar hefur Hölderlin höfðað til módemista eins og Hannes tekur fram: Æ ég, hvar finn ég mér, þegar fallinn er á vetur, blómin, og hvar sólskinið og svala forsælu jarðar? Múrveggir þruma þöglir og kaldir, í gjósti gnurra veðurhanar. Skáldskap er sinnt með prýðileg- um hætti í báðum ritunum. Auk þess sem nefnt hefur verið þýðir Baldur Óskarsson ljóð eftir tvö spænsk skáld, Antonio Machado og Juan Ramón Jiménez, í Andvara og Linda Vilhjálmsdóttir er Skáld Skírnis að þessu sinni. Hungrið í hæfileika Fólk heillast af ótrúlegum tónlistarhæfíleikum bamastj amanna, hæfíleikum sem eru ótvíræðir. En eiga þessi böm einhveija möguleika á því að þroskast sem persónur og tónlistarmenn? BARNASTJÖRNUR í sígildri tónlist eru langt í frá liðin tíð. Einbeitingin skín úr andliti barna og unglinga sem leika eins og fullorðið fólk og lifa lífi hinna fullorðnu án þess að njóta þess sem bamæskan og unglingsárin bjóða upp á, að því er segir í grein í The Daily Telegraph. Fyrr á öldinni voru barnastjörnumar yngri, en rétt eins og nú átti fyrir þeim fæstum að liggja að verða frægt tónlistarfólk á fullorð- insámm. Dæmi er tekið af fjómm barnungum stjömum frá Pétursborg sem urðu frægar í heimsstyijöldinni fyrri og jafnan vom kallaðar Mischa-Jascha-Toscha-Sascha-gengið. Tveir þeirra, Mischa Elman og Jascha Heifetz, urðu þekktir tónlistarmenn á fullorðinsárum. Tosc- ha Seidel átti við geðræn vandamál að stríða og Sascha Jacobsen lék í sinfóníuhljómsveit og mátti þola að vera sífellt borinn saman við Heifetz. Sannleikurinn virðist vera sá að fyrir hveija barnastjömu sem kemur fram á sjónar- sviðið er önnur, yngri, þrautseigari og jafnvel hæfíleikaríkari. Öllu fórnað Brosið á andliti ungu stjarnanna gefa ranga mynd af öllum þeim fórnum sem búa að baki. Sarah Chang, 14 ára, er á útgáfusamningi hjá EMI og virðist vera á sífelldum tónleik'a- ferðalögum um heiminn. Hún er í fiðlunámi í Julliard-skólanum en þar stunda flestar fiðlu- stjörnurnar nám. Sarah hefur sagt frá því í viðtölum að hún fái og sendi skólaverkefnin með símbréfi. Þegar bekkjarfélagar hennar eru í partíum og að kynnast hinu kyninu situr hún á milli rauðeygra kaupsýslumanna í flug- vél sem ber hana heimsálfa á milli. Sarah er dóttir kóreskra foreldra en fædd í Fíladelfíu. Hún hóf fiðlunám fjögurra ára og áður en árið var liðið hafði hún komið fram með allnokkrum sinfóníuhljómsveitum. Þegar \ hún var átta ára flutti hún fiðlukonsert Pagan- inis með Fílharmóníunni í New York, með tveggja daga fyrirvara. Eftir það varð ekki aftur snúið. Saga hinnar 13 ára Helenar Huang er svip- uð. Hún er fædd í Japan en er af kínversku foreldri. Hún var fimm ára þegar hún náði upp í lyklaborðið á píanói og átta ára þegar hún kom í fyrsta sinn fram með Fíladelfíu-sin- fóníunni. Kurt Masur, stjómandi hljómsveitar- innar, kom henni í samband við útgefendur sína og hún leikur nú inn á geisladiska á milli þess sem hún þeytist um heiminn. Þrátt fyrir að Helen segist eiga mörg áhugamál að tónlistinni frátalinni þarf hún að æfa sig fjóra tíma á dag og þá er ekki eftir mikill tími fyr- ir vinina. Han-na Chang er 14 ára sellósnillingur, fædd í Kóreu en býr nú ásamt foreldrum sín- um í New York þar sem hún stundar nám í Julliard-skólanum. Hún sækir einnig einka- tíma til Mstislav Rostropovitsj, sem sá til þess að hún hefur nú þegar komið fram með Sinfón- íuhljómsveit Lundúna og segir að hún megi alls ekki leika á meira en fjórum tónleikum í mánuði. Hætt er við því að unglingsár Han-na verði býsna ólík því sem jafnaldrar hennar þekkja. David Garrett, einn örfárra barnastjarna sem ekki eru af asískum uppruna, var 11 ára þegar hann var orðinn fiðluleikari að atvinnu. Hann er nú 15 ára og er á útgáfusamningi hjá Deutsche Grammophone, leikur inn á geisladiska með Berlínarfílharmóníunni undir stjórn Claudio Abbado. David er þýsk- banda- rískur og segist aðallega koma fram í skólafr- íum. Það sem hefur breyst þegar barnastjörnur eru annars vegar er að þær leika á hljóðfæri VERÐUR Helen Huang, 13 ára píanó- leikari, jafngóður og þroskaður tónlist- armaður og Mischa Elman varð fyrr á öldinni? eins og fullorðnir. „Þegar ég hlusta á þessa krakka get ég ekki annað en dáðst að tækn- inni,“ segir fiðlusnillingurinn Yitzhak Perl- man. Sjálfur spratt hann fram á sjónarsviðið þegar hann var 10 ára. „Ég var ekki svona góður hljóðfæraleikari,“ segir hann. „Ég var vissulega hæfileikaríkur en það var ekkert óeðlilegt við það. Það fór ekkert á milli mála að ég var barn ... Þegar ég loka augunum og hlusta á þessa ungu snillinga hljómar leik- ur þeirra eins og hjá fullorðnum tónlistar- mönnum. Það hefur sína kosti og galla.“ Kostirnir eru útgáfusamningar, aðdáun tón- listarunnenda og meiri auður en venjulegar fjölskyldur getur dreymt um. Gallarnir eru t.d. hætta á því að persónuleiki tónlistarsnill- inganna ungu þroskist ekki sem skyldi á við- kvæmasta skeiðinu, unglingsárunum. „Hun- grið í hæfileikana er svo mikið að um leið og menn sýna vott af þeim eru þeir gripnir," segir Perlman. „Það er enginn tími til að slaka á, enginn tími til að þroskast. Svo er það undir fólki sjálfu komið að komast af. Fyrir hvern og einn sem hefur þetta af eru fímm eða sex sem gera það ekki.“ Hvar eru þau nú? Man einhver eftir gríska unglingnum Dmitri Sgouros sem lék Rachmaninov-konsert með Berlínarfílharmóníunni á plötu hjá EMI árið 1981? Stór orð voru höfð um Dmitri, sem sagður var „kraftaverk Guðs“, en síðast þegar fréttist af honum lék hann á tónleikum í hei- malandinu. Hvað með Jin Li, 12 ára gamla kínverska strákinn sem lék fiðlukonsert Bachs inn á plötu með Yehudi Menuhin árið 1982? Hann virðist hafa gufað upp. Og ísraelsku Weltman-syst- umar, Ifat og Maya, sem Klaus Tennstedt og Daniel Barenboim leiddu fram á sjónarsviðið. Önnur þeirra leikur í lítilli sinfóníuhljómsveit, hin gekk í herinn. Líklega voru þau heppin. Erfiðast virðast þau börn eiga, sem halda áfram að koma frám. Jascha Heifetz, sem var einn mesti fiðlusnill- ingur þessarar aldar, var fómarlamb ráðríks föður, sem sló hann miskunnarlaust fyrir minnstu mistök jafnvel eftir að Heifetz komst á fullorðinsár. Helsta gagnrýnin á leik hans var sú að hann skorti dýpt og hann var sagð- ur andlega seinþroska. Segir í Daily Telegraph að fjöldi dæma sé um frábært tónlistarfólk á þrítugsaldri sem hafi aldrei lesið skáldsögu eða átt í ástarsambandi. Fólk sem líti á um- boðsmennina sem sína einu vini. Foreldrum barnastjarna til varnar má segja að hæfileikar á sviði tónlistar og stærðfræði koma oft fram mjög snemma og það er skylda foreldra að hlú að þeim. Hver kynslóð elur aðeins af sér einn Heifetz, Horowits eða Kiss- in. Að mati blaðamanns The Daily Telegraph er gallinn við marga asísku, ungu snillingana sá að ekki er síður um gífurlega þjálfun og þrýsting Suzuki-aðferðarinnar en hæfileika að ræða, auk þess sem honum finnst frama- girni ráðamanna í Julliard-skólanum fyrir hönd nemendanna keyra úr hófi fram. Segir hann leik þessara unglinga einkennast af tæknilegri fullkomnum en dýptina og hæfileik- ann til sjálfstæðrar túlkunar vanti. Leik sumra ungu snillinganna megi jafnvel líkja við það að hlusta á spiladós. Hvort þessir ungu tónlistarmenn nái því að þroskast sem listamenn fari eftir því hversu mikinn tíma þeir fái til að taka út andlegan þroska. Þéttskipuð tónleikadagskrá þeirra bendi því miður ekki til þess að svo verði. Hinn harði tónlistarheimur muni líklega vinda þá þar til ekkert meira er að hafa og henda þeim þá frá sér. Það verði alltaf einhveijir til að taka við.

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.