Þjóðólfur - 02.09.1898, Blaðsíða 2

i6o
um og tvöföldum samhljóða. Þannig heyrist greini-
legur munur hjá fólki á orðmyndinní roks (af rok)
og rokks (af rokkur), hops (af hop), og hopps (af
hopp). Einnig sýnir undanfarandi raddhljóðurþar mis-
muninn, því hann er ávallt grenntari því fleiri sam-
hljóðar sem fara á eptir en því teigðari sem þeir
eru færri. Málið er þannig nú á dögum. Hvað
því þá aptur viðvíkur, að rita jafnan einfaldan sam-
hljóð á undan öðrum samhljóð í sömu samstöfu,
enda þótt uppruni segi að tvöfaldur samhljóður
skuli vera, þá styðst sú regla alls eigi viðframburð-
nn nema í fáeinum atriðum, en er aptur þvert á
móti honum í mörgum stafasamböndum. Hún ber
því framburðinn ranglega fyrir sig, og er raunar eigi
annað en upptugga úr réttritun dr. B. M. Olsens.
Það er alkunnugt, að á undan tannstöfunum a
og t er að fornu og nýju ávallt hafður einfaldur
samhljóður í framburðinum. Vér segjum t. a. m.
með einu n grant (af grannur) og vant (af vanur)
' og sömuleiðis holt (af hollur) og holt (af holur) með
einföldu l. Ennfremur grimd (af grimmur) og skemd
(af skemma) hvorttveggja með einu m. Þegar um ð
er að ræða þá gildir þessi einföldunarregla eigi í
framburðinum. í þeim héruðum Suðurlands (t. d.
Arness- og Rangarvalla sýslum), ermenn láta stafina:,,
miúkt f. og hnt g halda sínum rétta framburði,
einnig þótt bætt sé ð aptan í samstöfuna, þá heyr-
ist glöggur munur á, hvort samhljóðurinn er ein-
faldur eða tvöfaldur. Fólkið segir: hafði (af að
hafa) með mjúku f og pag-ði (af að þegja) með
einu linu g, en aptur hryggði (af að hryggja) með
tveimur hörðum g-um. Hér vestra og víðast hvar
annarsstaðar á landinu fá bæði / og g harðan fram-
burð á undan ð, og jafnframt eru þessir stafir á-
vallt tvöfaldaðir, þótt einfaldir eigi að vera eptir
upprunanum. Það eru sömu áhrif, sem l og n eru
annars vön að valda, svo munurinn á einföldum og
tvöföldum samhljóð fyrir framan ð verður þar eng-
inn. Fólkið segir: habbði (af hafa) með bb-hljóði
og paggði (af þegja) með hörðu tvöföldu ^öldungis
eins og í hryggði. Að fara nú, hvað þetta snertir,
að elta framburðinn í þeim héruðum, er eigi bera
fram eptir uppruna, væri víst ógerandi, en fráleitast
er þó að finna upp nýja reglu, sem hvergi á heima;
hér verður því sjálfsagt að fara eptir uppruna fram-
burðinum og því heldur sem hann er enn til. Sam-
takamennirnir tala réttilega um, að nauðsyn sé að
aðgreina ll og / á undan n vegna framburðarins, en
alveg sama er um gg og g á undan ð, af því að
lint g, er eigi táknað með sérstökum staf. Þegar
Rask innleiddi ð í íslenzkri latínuletursgerð þá sást
honum yfir í því að innleiða eigi sérstakan staf líka
fyrir lint g, því þess er full þörf allt eins, en í því
sambandi, sem hér ræðir um, getur einföldun og
tvöföldun á g sýnt, hvernig bera á fram.
Fyrir framan stafasamböndin sl, sk og st mun
framburðurinn helzt - vera sá að einfalda sérhvern
samhljóð. Menn segja almennt: kensla (f. kennsla),
Jinska (f. finnska), skemstur (f.. skemmstur) o. s. frv.
Þar eru áhrifin sömu sem d og t eru von að gera.
Að eins Þingeyingar munu geta fram borið: kennsla,
menntun með n?i, þó veit eg eigi, hvort það er
almennt.
Þótt nú samhijóður sé jafnan einfaldur á und-
an d og t, þá er hitt víst, að á undan linstöfunum
l og n er ávallt hafður tvöfaldur samhljóður í fram-
burði, enda þótt einfaldur eigi að vera eptirupprun-
anum. Það er þvert á móti hinni aðferðinni. Svo
sem þó enginn munur er gerður í þessu efni fyrir
framan d og t svo er heldur enginn munur gerður á
einföldum og tvöföldum staf fyrir framan / og n en
það er með öfugri reglu. Það er þetta merkilega
atriði, sem gersamlega vantar að taka fram í öllum
þeim málfræðisbókum, sem notaðar hafa verið við
kennslu í skólum landsins, þar sem þær eru að
segja mönnum, að framburður á einföldum og tvö-
földurn samhljóð verði hinn sami, ef annar samhljóð-
ur fer á eptir. Þessi tvöföldun á undan l og n er
víst allgömul í málinu, því í fornum handritum
finnast tíðum orðmyndir, sem benda á þetta t. a. m
vattn (f.vatn) mikklir (f.miklir). Þar að auki er ll og
nn mjög tíðkað á undan d, eptir því sem oss virðist
að ástæð ulausu t. d. elldr (f. eldr) og vinndr (f.
vindr) en þa ð er líklega annars eðlis. Það er málið
svo sem það er á vorum dögum, sem hér er eink-
um að ræða um, og þar viljum vér sameina framburð
og rithátt eptir uppfuna, sem bezt vér getum. Nú
segjum vér t. d, með tveimur t-um brottnir (af brot-
inn) öldungis eins og dottni? (af dottinn) ogfokknir
af fokinn) einsog sokknir (af sokkinn) hvorttveggja
með tvöföldu k, ennfremur hceppnir (af hæpinn) og
heppnir (af heppinn) bæði orðin með pp. Einnig
má nefna framburðinn: boggnir (af boginn) sem er
sama sem í hyggnir (af hygginn) gebbnir (af gefinn)
sem í ybbnir (af ybbinn). Þá er framburðurinn
nabbn (f. nafn) teikkn (f. teikn), bottn (f. botn) eigi
annað en tvöföldun á undan n-inu. Sama regla
gildir um 1. íslendingar segja: jökklar (af jökull-
eins og stökklar (af stökkull), meittlar (af meitill),
en enginn segir meit-lar, heldur er þar sama hljóð
sem í möttlar (af möttull), þar segir heldur enginn
möt-lar. Af trefill er sagt trebblar, af tígull er sagt
tígglar, af gamall gammlir o. s. ffv.. Einnig má
nefna framburðinn tabbla (f. tafla), hekkla (f. hekla
og guttl (f. gutl). Með þessari tvöföldun fylgir og
að //-hljóðið í ll verður ddl. Eina undantekningin
frá þessari reglu um tvöföldunina sýnist að vera
/ og ll á undan n, en það er þó alls eigi svo. Auð-
vitað er glöggur munur á orðunum t. d. falnir (af
falinn) og fallnir (af fallinn) en hann liggur í því
að í falnir er tvöfalt lina /-hljóðið alveg hið sama
sem í Palli, milla, tralla-. Að svo er geta menn
fundið með því að bera saman orðmyndir, eins og
t. d. selurinn, selnum; á fyrra staðnum er einfalt
en síðara tvöfalt lint /. Hér sýnir því / og .// eigi
hljóðafjöldann heldur mismunandi hljóð ólík í fram-
burðinum. Þannigsýnaeinniglint g og gg eigi einföld-
un og tvöföldun sama hljóðs, heldur tvö eðlisólík
hljóð.
Framburðarreglan í rithætti að þessu leyti verð-
ur þá þessi: „Allir samhljóðar eru einfaldaðir á und-
an d og i, þótt tvöfaldir eigi að vera eptir uppruna,
en aptur tvöfaldaðir á undan / og n, þótt einfaldir
eigi að vera eptir því sem uppruni segir til“.
Hér má nú hugsa sér fjórar ritháttarreglur, og
hvernig fer þá ef farið er að rita eptir framburðar-
reglunni? Af gömlum vana getur auðvitað gengið
allvel að rita t. d. mentun (f. menntun), alt (f. allt),
þó að á móti uppruna sé, en eptir henni á þá líka
að rita t. d. rottuun (f. rotnun), og lykklar (f. lyklar);
það yrði vissulega næsta óviðfeldið, en samkvæm
er reglrn þó sjálfri sér, þótt enginn hafi verið svo
djarfur að koma með hana, og hún sé eigi hóti
vorri, en sumt annað, sem upp á hefir stungið verið
í íslenzkri réttritun. Önnur reglan er sú, sem optast
er nú fylgt í útgáfum fornritanna og hún segir „að
hafa einfaldan samhljóð á undan tannstöfum,
hvað sem upprunanum líður, en að hafa tvöfaldan
eða einfaldan staf annars staðar, eptir því sem
uppruni bendir á“, rita t. d. pykt, þunt (afþykkur,
þunnur) en aptur drottnar (af drottinn) og brotnir (af
brotinn). Þessi regla hættir á miðri leið og er því
sjálfri sér ósamkvæm, svo sem sjá má af því sem
áður er sagt. Og eigi hefir Konráði Gíslasyni líkað
hún og því fundið upp sína góðu upprunareglu, er
flestir nú fara eptir. (Niðurl.)
Jóh. L. L. Jóhannsson.
Jeyes-fluid.
Af því eg er dálítið kunnugur böðun og
blöndun hinna ýmsu baðtegunda, sem hér eru
brúkaðar, þá vil eg leiðrétta það, sem stendur í
augl. frá A. Sigurðssyni viðvíkjandi baðlyfinu
Jeyes-jluid. Þar segir, að úr einu galloni megi
baða 80—ioo kindur. Þetta er auðvitað alveg
rétt, því það má baða úr eínu galloni iooo, ef
mjöðurinn er nógu þynntur. En af því að al-
menningur að líkindum tekur augl. þessa svo,
að eitt gallon nægi til að drepa sauða- og felli-
lús ásamt eggjum þeirra í 80—100 kindum, þá
vil eg leyfa mjer, að skýra frá því, að á síðast-
liðnu hausti, er mér með öðrum var falið á
hendur, að hafa umsjón með böðun sauðfjár í
Seltjamarneshreppi, að úr einu galloni var ekki
baðað fleiri en 45—50 kindur, til þess að vera
viss um að drepa sauða- og fellilús og þau ó-
þrif, er þeim fylgja. Til þess að drepa regluleg-
an kláðamaur, þarf baðið að minnsta kosti að
vera helmingi sterkara.
Að öðru leyti er óhætt að mæla fram með
Jeyes-fluid, sem ágætu baðlyfi, bara að eitt
gallon sé ekki þynnt meir en með 160—180
pottum vatns,, er þá nægir í 45—50 kindur, því
reynsla er fyrir því, að vel ullað fé að hausti- til
fer með kringum 4 potta af lög hver kind. Að
eitt gallon nægi í 80—100 fjár getur átt sér stað,
þar sem fé er með öllu lúsalaust og án allra hör-
undskvilla, en að gefa slíkt út hér, þar sem
fjárkláðinn vofir yfir nær engri átt. Vil eg þvf
ráðleggja öllum þeim, er brúka Jeyes-Jluid til
böðunar á næsta hausti, að blanda ekki daufara,
en eg hefi bent á, því ónýtt bað er eintómur
kostnaður, þar sem gott bað hlýtur að vera á-
bati og það þó um engan kláða sé að ræða.
Hólmi 23. ág. 1898.
Eggert Guðmundsson.
íjí ifí tfi
Hinn heiðraði höf. þessarar athugasemdar
hefur sjálfsagt rétt fyrir sér í því, að þynningin:
eitt gallon í 80—100 fjár, sé ofmikil, til að drepa
reglulegan kláðamaur, en utsölum. baðlyfsins
„Jeyes-Fluid" hr. Asgeir kaupmaður Sigurðsson
hefur skýrt oss frá, að þessi þynning sé einmitt
höfð við böðun fjár á Skotlandi, en þar við sé
að athuga, að Skotar þurfi ekki að baða til lækn-
ingar reglulegum fjárkláða heldur að eins óþrif-
um, og þessvegna muni að líkindum þessi fyr-
greinda þynning baðlyfsins vera hér ofmikil til
kláðalækninga. Kveðst hann hafa beðið dýra-
lækninn að gefa almenningi reglur fyrir hæfilegri
blöndun baðlyfsins, og þyrfti hann að birta þær
sem fyrst í blöðunum, því að þótt hann hafi áð-
ur eitthvað minnzt á þetta í sérstökum bækling,
þá er hætt við, að öllum þorra almennings sé
það ekki nógu vel kunnugt.
Ritstj.
Frá Útíöisdum er fremur fá tíðindi að
segja önnur en þau, að ófriðurinn milli Spán-
verja og Bandamannavar til lykta leiddur, er
sfðast fréttist. Friðarskilmálar tii bráðabirgða
voru undirskrifaðir í Washington 12. f. m. og
var Cambon sendiherra Frakka í Washington
fyrir Spánverja hönd. Svo verður síðar samið
nánar um einstök atriði skilmálanna af nefnd, er
þur til verður skipuð af Spánverjum og Banda-
mönnum, og heldur hún fundi sína í París. Enn
er eigi með öllu ljóst, hvernig skilmálum þessum
er varið, en að minnsta kosti sleppa Spánverjar
öllum yfirráðum á Kúbu, en Filippseyjum munu
þeir fá að halda, þó með vissum skilyrðum.
Mælt er, að Bandamenn muni eigi krefjast her-
kostnaðarskaðabóta af Spánverjum og þykirþeim
þar vel farast.
Viðsjár allmiklar eru milli Rússa og Eng-
lendinga austur í Kína. Hafa Rússar gerzt þar
mjög uppivöðslusamir og hnekkt Englendingum,
hvar sem þeir hafa getað, svo að nú er farið að
þykkna í Jóni Bola, er þykist ekki lengur geta
látið þennan yfirgang Rússans hlutlausan. Hef-
ur enska stjórnin skipað Miðjarðarhafsflotanum,
er liggur við Gíbraltar að halda austur til að
vera þar til taks, ef eitthvað kynni í að skerast,
en þó er ekki enn sem komið er nein vissa fyrir
því, að til ófriðar dragi að þessu sinni, en marg-
ir spáþó, að þess geti naumast verið mjög langt að
bíða, að Rússum og Englendingum lendi saman
austur þar og verður það enginn gamanleikur.
Tveir Ijósmyndarar frá Hamborg voru svo
bfræfnir að laumast á næturþeli inn um glugga
í höllinni Friedrichsruh nóttina eptir að Bismarck
lézt og tóku þar ljósmynd af Ifkinu. Flöfðu
þeir mútað líkverðinum til þess, og ætluðu sér
að græða fé á þessu, en" nú hefurHerbert greifi
sonur Bismarcks látið höfða mál á móti þeim
fyrir tiltækið og verður þeim eflaust dýrkeypt
förin. Ættmenn Bismarcks bönnuðu öllum óvið-
komaridi mönnum harðlega að nálgast líkið, og
leyfðu aðeins einum manni að taka ljósmynd af
því, en neituðu keisaranum um að láta Begas
hinn nafnkunna myndasmið taka dánargrímu
af því.
Norðmaðurinn Borckgrevink er lagður af
stað til suðurheimskautsins á skipi því, er nefnist
»Suðurkrossinn«. Er fyrirtæki þetta kostað ein-