Norðanfari - 01.07.1864, Qupperneq 2

2G
Um haíísinn vlð A'orðiirlaiid á
fj'rsta fjórðmigi 85). aldar og fl.
A hinum sí&aii árum hafa komi& fram í
ritum og ræ&um Islendinga ýinsar sundurleytar
skobanir iim þa&, a& hve miklti ieyti landbúna&-
iiitini, e&a jar&yrkjunni, kyrini a& geta fari&íram
iijer á landi. Hafa sutnir gjört sjer um þetta
miklar vonir, einkum þeir, sem eru eia veriö
hafa erlendis, og sje& livcrsu miki& jör&in getur
gefiö af sjer, þar sem bún er kostgæfilega
ræktuö, og loptslagiö jafriframt er ndgu milt.
Aptur hafa a&rir veriö mjög vonardautir í þessu
tiiliti, og eru í þeim llokki flestir alþý&urncnn,
sein kunnugastir eru ör&ugleikiinnm á því a&
rækta hjer jör&ina til hlýiar. }ta& liefir gengifc
í þessu máli, cins og svo mörgum ö&rum me&al
vor, a& Iivor þessara flokka hefir veri& fljótur
til a& breg&a hinum um heimsku og þekkingar-
skort, svo tí&um hefir slegifc í or&abni]ipingar
rnefc m'önnum útaf þessn efni, í stafc þess a&
menn leg&ist alvarlega á eitt, til a& rannsaka
hvað rjettast væri, eins og þetta mikla þ.j<5&—
armálefni vort á þó sannarlega skilifc; enda
hafa bá&ir flokkarnir sýnt í rnörgu, a& þeir
hafa byggt sko&anir sínar, a& meira e&a minna
leyti, á getgátum, í sta&inn fyrir rannsókn og
reynslu. Nú þegar menn eru fyrir alvöru
fainir a& hugsa til a& koma upp bændaskól-
um og fyrirmyndarbúum, og yíirvöld vor a&
hvetja til a& stofna aimerin búna&fjelög, er
orsök til a& gefa þessu máli rneiri gauni, en
gjört hefir verifc a& undanförnu.
Eins og öllum er kunmigt, er jar&arræktin
bundin vi& þa&, hvernig j a rö ve g u ri n n er
og loptslagifc; en á þessu tvennu er sá
munur, a& menn geta bætt jar&veginn me&
ýmsum rá&um, þar sem menn aptur á móti
ekki geta haft nein áhrif á loptslagifc, lieldur
ver&a a& taka þa& eins og þa& gefst. Hjer
er nú ekki svo mikill ágreiningur milli manna
um jar&veginn, því allir kannast vi& a& hann
sje ví&a gófcur, og geli tekifc á móti ræktun,
ef loptslagifc leyf&i, en þa& er einmitt um þa&,
sem menn greinir mest á. }>a& hefir opt verifc
fært til afc korn vaxi í Noregi jain nor&arlega
og nor&ar en Island, sem sönnun fyrir þyí,
a& þa& geti sprottifc hjer; en þctta lýsir þvf, a&
menn viia ekki a& loptslagiö er opt mjögmis-
jafnt á sömu breidd, e&a jafn nor&arlega e&ur
sunnariega á Imettinum. Hefti loptshitinn
Æetífc verifc hjer um bil jafn á sömu breidd, þá
hef&i hann t. a. m. verifc jafn í Björgvin í Nor-
ægi og .Iulianehaab á Græniandi, og þá heffci
aptur áit afc vera hjerum bil jafn au&veit a&
•rækta jör&ina á báfcum þessum stööum. En
mú er þa& kunnugt, a& hitinn er a& me&altali
;a!It árifc í Björgvin rúmlega 6J stig á hita-
mæli Reanmurs, en ekki einusinni J stig í
Julianeiiaab. A& sínu Ieyti bef&i eins eptir þeirri
reglu Nýfundnaland átt a& vera ve&ursælia en
England, mc& því þa& liggur sunnar og nær
mi&jarfcararlínu, og þó er fjárstætt a& svo sje,
því England er svo vc&ursælt a& þar má liafa
allskonar jar&arra kt, en á Nýfundnaiandi banna
har&indi og kuldi hana a& miklu leyti.
Menn hafa í flestum löndum um mörg
samfleytt ár, athugafc nákvæmlega hita og
kulda, ag annafc sem lýtur a& loptslagí og
ve&uráttufari; en hjer á landi hefir þessu lítifc
verifc sinnt, svo menn ern harla ófró&ir í þvf
efni Bókmenntafjelagifc hefir þó fengiö ve&ur-
bækur frá fáeinum mönnum á landinu en þær
hafa hvorki veriö haldnar nógu stö&ugt, nje
á nógu niörgmn e&a hentugum stö&um, svo
eigi ver&ur fullkomiega af þeim sjefc ve&uráttu-
far landsins og liinna einstöku lijera&a þess.
Flestar af þeim voru líka haldnar á því ára-
bili, þegar árfer&i& hjer á landi var eitthvert
hi& hczta; en á sí&iistu árum, sífcan árlerfci&
vesnafci hefir minna veiífc sinnt um ve&urbæk-
urnar. Ættu menn a& geta fengifc ljósa þekk-
ingu á þessu máli, þyrfti a& lialda ve&urbæk-
urnar í sem flcstum stö&um á landinu, bæ&i á
útkjálkum þess og uppsveitunum; hefi'i verið
bezt, a& anna&hvort einbver einstakur vísinda-
ma&ur, e&a bókipenntafjelagifc beffci geíifc út ln&
fyrsta form til siíkia ve&urbóka, og reglur
uin þa& hvernig þær skyldi semja, svo þær
gæti orfci& eins laga&ar lijá öllum, því forra
þa& sem fjtílagifc gaf út fyiir mörgum árum
er nú or&ifc mönnum ókunnugt. Ef vcl væri
þyrfti því cinhver að geta íengizt í hverjii
preslakalli e&a brepp á landinu, til a& atliuga
loptslagi& og skrifa upp ve&urbók, og þessu
yr&i aö tialda frarn urn mörg ár, en sí&an
þyrftu allar bækurnar a& safnast saman, svo
greinilcgt yfirlit yrfci sami& og menn gætu
koinizt a& raun uni bvar og hvernig hitalín-
urnar liggja yíir Iandi&. En þa& eru kalla&ar
h i t a I í n u r (isothermer) þegar linur eru ákvarfc-
a&ar og lagfcar yfir löndin, miili allra þeirra
stai'a, sem hafa jafnan me&alhita. Eru iínur
þessar ahnennt ýmislega bognar og hlykkjóttar,
eptir því sem ýmsar orsalur gjöra hitann
meiri e&a rninni á sömu breidd. þannig er
t. a. m. um hitalínuna, þar sem me&alárshit-
inn er 4 stig eptir Reaumur, að liún liggur
norfcur og austur eptir hafinii milli Islands og
Færeyja og kemur á iand í Noregi nálægt 63,
mælistigi nor&ur breiddar, gengur svo skáhallt
su&ur og austur yfir þvert landifc, og kemst í
Svíaríki su&ur fyrir 60. mælistig. þafcan gengur
hún sí&an yfir Eystrasalt tii Eystlands, og
svo su&ur og austur eptir Rússlandi unz hún
austur vib Uralfjöllin er kornin töluvert su&ur
fyrir 50. mælistig. Fylgi ma&iir henni apiur á
móti vcslur eptir, þá verfcur þa& Ijóst, a& hún
liggur yfir norfcurskaga Nýfundnalands, skauit
norfan vi& 50 inælistig, og svo hjer um bil
beint í vestur sunnanvert ylir Labrador, og
norfcan vi& Kanada. I mi&ju meginiandi Nor&ur-
Ameriku liggur hún á löngum vegi nálægt
49. mælistigi, en þegar kemur vestur í fjall-
gar&ana, sem liggja eptir endilöngum Vestur-
heimi vestanvert, beygist hitalínan hastarlega
nor&ur á vi&, svo a& vestur vi& haíib kyrra
er iiún komin norfcur á 60. maflistig nor&ur
breiddar. Af þessu má sjá a& Noregur hefir
mestan hita af öilum jafn nor&lægum löndum,
og a& Svíaríki og vesturgtrönd Ameriku ganga
honum næst; en þessa yfirbur&i á Noregur
án cfa mest a& þakka liinum heita liafsiraumi,
setn liggur þar a& landi súnnan og vestan frá
Mexikófióa, og sern kerindur er vi& upptök stn
og kallafcur flóastrainnu r (gólfstraumuij.
þessi sami hafstraumur bætir einnig vissulega
töiuvert loptslagifc á Isiatidi, því auk þess sem
iiann gjörir hatifc hlýrra austan vi& landifc, þá
liggur einnig kvísl úr honum vestur fyrirþab,
eptir því sem þeim segist frá, er gjör&ir voru
út til að rannsaka, hvert þa& væri vinnandi
vegur, a& ieggja rafsegulþráfc yfir Island, millí
Nor&urálfunnar og Vesturheiras1.
Aptur er önnur orsök, sem a& sínu leyti
spillir eins og kælir loptib lijá oss en þa& er
hafísinn, þessi inikli vogestur ísiands, sem
svo opt heimsækir þafc, eiiikum nor&urstrendur
þess, og spillir öllum atvinnuvegum lands-
majHia svo stórkostiega, bai&i á landi og sjó.
Fyrir eigi alliöngu lagíi Jón Hjaltalín land-
læknir í Reykjavík fáeinar spurningar fyrir
landsrnenn, uni þa&, hvernig ísinn hagar venju-
lega fer&um sínum hjer vib land, og liafa svör
þriggja nianna upp á spurningar þessar verifc
prentufc í bla&iim „íslendingi*. þab iief&i veriö
æskilegt, a& sem íle-tir heffi or&i& til ab skýra
þessum vísindamanni frá því, er þeir hafa
halt tœkifæri til a& atiiuga í þessu tilliti, og
a& liann hel&i sffan sanieinafc í riígiörfc bæfci
þa& og annafc, er hann befir safnafc um lopts-
lag og vc&uráttufar Islands. Ein af spurning-
um lierra Hjultal ns var um þa& hvafc opt haf-
ísinn lief&i rekifc a& landinu á þessari öld, og
vcit jcg ekki til a& neinn hafi svarafc þessu
til hlýtar. þess vegna hefi jeg reynt a& safna
saman um þa& efni ymsum skýrslum, sem
finnast í prentu&um ritum og í dagbóluim
sjera Olafs þorleifssonar er lengi var prcstur
a& Kvíabekk í Olafsfir&i og síöan a& HÖffa í
Höf&ahverfi; lieíir hann í þcssu skyni gó&fús-
Iega Ijefc nijer dagbækur sínar, er byrja me&
árinu 1813, og ná allt fram á þenna dag.
Skal jeg mí mc& fáum orfcum skýra frá því,
cr jeg finn getifc urn hafísinn vi& Nor&urland
á fyrsta fjór&ungi þessarar aldar, og gæti jeg
sí&ar vi& tækifæri getiö áranna, sem síban eru
li&in ef svo vildi verkast.
1801 er þess ekki getib a& hafís hafi rekifc
a& Norfcnrlandi, en inilsil liar&indi gcngu
þó ylir og var& fjárfellir rnikill.
1802 koin ísinn eptir mi&jan vetur, og lá vi&
lengi sumars, svo kaupför komust ekki
á hafnir fyrri en undir liaust.
1803 er ekki getifc um bafís,
1804 kom ísinn seint um veturinn og hjelzt
vi& fram eptir slætti; var grasvöxtur lít-
ill utn sumaiib og nýting á heyjuin hin
versta.
1805 kom engin ís.
1806 rals hafís a& Norfcurlandi en hef&i skamma
vi&dvöl.
1807 var mikifc ísa ár og hafþök fyrir norfc-
an, austan &g vestan, svo segir sjera
þórarinn í Múla f Tí&avísum sínurn þa& ár:
Isaþök um uppsabefc
olla stærstu föflum,
au&a vök gat engin sjefc
af þeim hæstu fjöllum.
Kom þá mikill og stórkosilegur borgar-
ís, svo segir þóratinn prestur:
Risu ví&is himinliátt
hálir jakaturnar.
þessi mikln hafþök fór eigi a& leysa frá
landinu fyrri en 16 viknr voru,af sumri,
var þá grasvöxtur í minnsta lagi, en
heyin ónýttust og ur&u suiii úti uin haustifc.
J) J>eir segjrt: Tho gnlf stream which sets round Gape
Reykjanes, and appears to keep up a continuous flow
around Faxe Bay to the uorthward, passing out by
Snæfellsnes, also appears to considerably aifect the clima-
tic condition of the west cvast.
Niðarlag á ritgiörð A Thiers um eignír.
(þý&ingar tilraun eptir P. M.).
Allmargir af löndutn vorum hafa heyrt
nefndan Adólph Thiers því afc hans er opt getifc
í Skírni, og enda vífcar í íslenzknm rituin um
hin sí&ustu 30 ár — en af því harin er svo
merkur ma&ur, þá vil jeg þó geta hans hjer
nokkufc gjör, svo a& mcnn viti betur deili á
lionum eptir en á&ur. Hann er fædduríMar-
seilleborg á Frakklandi 1797, og er sagt a&
fafcir hans hafi vcrifc járnsmi&ur og bláfátækur.
Sveinninn þótti sncmma líklegur til náms og
var settur til mennta. Árib 1820 var hann
orfcínn Advocat (málaflutningsma&ur); en hinn
arnfleygi hugur eyrfi ekki hversdagslegnm
störfum og almenninn. Thiers hjelt því til
Parísar, gaf sig af alefli vi& vísindum, einkum
heimspeki og sagnafræ&i og gjör&ist sí&an lit-
liöfundur. Varfc hann brátt frægnr af lærdómi
sínum og mælsku. Skömmu cptir stjórnar-
biltingun 1830 varfc hanti einn af rá&gjöfum
Lodvíks Filipps Frakka konungs, og num opt-
ast hafa setifc í rá&aneyti hans frani a& 1840.
Sífcan hefir hann geíifc sig mest vi& ritstörf-
um. Er þab nijög margt sem hann hefir rit-
a&, og þykir allt lýsa hinni mestu snild; en
lang frægastur er hann or&inn af hinutn tveimur
sagparitum, er eptir hann liggja: sögu stjórn-
arbiitingarinnar niiklu á Frakklandi í lObind-
um, og sögu konsúls- og keisaradæmisins í 20
bindum, þykir hvortvegga mcistaraveik. Ari&
1848 var& enn stjóinarbilting á Frakklandi,
sem menn vita. þá risu upp flokkar manna
þar í landi, sem menn hafa kallafc Cömmun-
ista sameignarmenn, og Socialista samfje-
lagsmenn; er þeiira getifc í Skírni. Móti
þeim rita&i Thiers bækling „um eignir", ng
sýnir þar me& sinni venjuiegu rnálsnild frani
á, hve skaf samleg sje kenning þcirra. Ritgjörfc
þessari skiptu Thiers í bækur, og liverri bók
í kapítula. I hinum sífcasta kapítula talar hann
uni hi& illa í heiminum. Segir hann a&
surnt af himi illa, sem er í þjó&fjelagr manna,
geii og eigí hver þjó&sljórn afc laga og bæta,
en Riimt,sje aptur me&skapa& mannlcgu efli,
og á því geti eiigin stjórn ráfcifc hætnr. llann
endar bók sína þannig:
„Vilja menn vita í bverjii bin helzta ógæfa
þessara tíma er innifalin? I því, a& menn
hafa svikifc þjó&ina og sagt henni ósatt til
um uppruna og e&li þeirra hörroiinga, sem
hún stynur undir. Allt þa&, sem afc þjó&inni
gengur, og sem allt eins, jafnvel engu sí&ur
sækir heim hinn Yolduga sem hinn vesafla,
sóttir, apturför, skortur, ósödd löiigun, tál-
di egin von, elli, dau&i — allt þeita andstreymi,
hafa menn sagt þjóðinni, heffi eigi þurft ytir
hana a& konia, hjá því liel'&i hún getafc sloppifc,
allt þetta sje komi& aö því, hvernig þjó&fje-
Iagifc sje lagab, þa& sje myndafc af ríkismönn-
unum og fyrir þá eina gjört, þeir liafi af var-
mennsku og einungis til a& sjá sjálfum sjer
borgib, svipt almenning þeim gæ&um sem hann
fari á mis vi&, og sern hann hyggur a& hann
a& ö&rum kosti gæti ná&. Ofan á alit þetta
aiulstreymi |)jófcaiiiinar bætist þá greinja og
og lieipt; hún myr&ir og lætur myr&ast og
margfaldar þannig eymd sína þ>á flýja hinir
ríku, sem voru fjarri því, a& vilja ógæfu þjófc-
arinnar, lieldur þvert á móti fúsir til a& fá
henni nokkufc a& staifa, þeir fela aufcæfi sín
og synja þjó&inni um atvinnu, cn þjó&in fellur
hungunnor&a fyrir hallardyrum hinna ríku, þar
sem alþý&an hugsar a& hverskonar nægtir búi
inni fyrir, en nú ern þeir iliinir og nú á þar
ótti og örvænting lieiina; því a& ekki eru þa&
fátæklingar einir, sem finna til þess er a& þreng-
ir, iieldur einnig hinir ríku, og nú hugsa þeir a&
eins um a& geta varist; því þó ríkisma&urinn sjo
alinn upp vi& annafc enn liinn fátæki, þá er hann
engu sífcur, ef eigi frennir, hugdjarfur og