Heimskringla - 02.09.1931, Page 2

2. ELAÐSÍÐA
HEIMSKRINLA
WNINIPEG 2. SEPT. 1931
'peimskrmgla
StofnuO 18S8)
Kemur út á hverjum miBvikudegi.
Eigendur:
THE VIKING PRESS. LTD.
íSJ og 855 Sargent Avenue, Winnipeg
Talsími: 88537
VerS blaðsins er $3.00 árgangurinn borgiit
fyrirfram. AUar borganir sendist
THE yiKING PRESS LTD.
Ráðsmaður. TH. PETURSSON
Utanáskrift til blaOsine:
Manager THE VIKING PRESS LTD.,
853 Sargent Ave.. Winniveg
Ritstjóri STEFAN EINARSSON
Utanáskrift til ritstfórans:
EDITOR HE1Y.SKR1NGLA
853 Sargent A je„ Winnipeg.
"Helmskringla" is publlshed by
f.nd printed by
The Viking Press Ltd.
153-855 S’trgent Avenue. Winnipeg, Man.
Telephone: 89 994
WNINIPEG 2. SEPT. 1931
VINNULAUN OG STÓRFRAMLEIÐSLA
Dr. Frank J. Warne heitir mjög viður-
kendur hagfræðingur í Washington.
Hefir hann, sem fleiri látið til sín heyra
viðvíkjandi fjárkreppunni, sem nú ríkir
í heiminum. Telur hann hana stafa af
ofmikilli framleiðslu, eins og fleiri eða
flestir gera. En lækninguna við því
meini, segir Dr. Warne þá, að hækka
vinnulaun yfirleitt.
Rök fyrir þessari skoðun sinni færir
Dr. Warne á þá leið, að stórframleiðsla
sé nú einu sinni hafin, bæði í frumiðn-
aði svo sem jarðrækt og námavinslu, og
annars flokks iðnaði eða verksmiðju-
framleiðslu. Og slík framleiðsla segir
hann að haldi áfram. Það verði hér eftir
ekki tekin upp seinni eða óhagkvæmari
aðferð við framleiðslu. Bóndinn hætti
ekki að rækta jörðina með áhöldum þeim,
sem margfaldað hafi framleiðsluna. Og
iðnaðarhúsin breyti sízt um til þess að
hægja á sinni framleiðslu. Og afleiðing
af því verði ofmikil framleiðsla, eða
meiri framleiðsla, en markaður virðist
vera fyrir.
En eigi að síður álítur Dr. Warne, að
framleiðsla sé ekki ennþá ofmikil. Hann
segir markað skorta vegna þess að kaup
geta manna sé svo-, lítil. Að vísu segir
hann, að takmarka verði úr þessu fram-
leiðslu ýmsra vörutegunda, en þær séu
þó fáar og alt sé vel viðráðanlegt enn
þá í því efni. En kaupgetan verði að
batna hjá vinnulýðnum. Og það sé að-
eins hægt með því að hækka vinnulaun
hans.
Um sjötíu og fimm af hverjum hundr-
að manns af öllu mannkyninu- telur hann
lifi alt of fátæklegu lífi. Og það stafi
af of lágum vinnulaunum. Telur hann
að lífið sé dregið fram á einum þriðja
af því, sem mundi gert vera, ef kaup'-
geta væri meiri. En það yki markað
um tvo þriðju við það sem nú er. t
Bandaríkjunum, þar sem vinnulaun eru
hærri en víðast hvar annar staðar, segir
hann jafnvel vinnulýðinn kaupa ódýr-
ustu fæðu sér til viðurværis. Hann geti
naumast haft eins tilbreytilega fæðu og
nauðsynlegt sé heilsunnar vegna. Með
meiri kaupgetu, yrði úr þessu bætt. En
aðallega myndi þó markaður vörunnar
aukast fyrir það, að þá færi verkamaður-
inn að kaupa sér og fjölskyldu sinni
miklu meiri fatnað, skó og þessháttar
en hann nú gerir. Þá mundi hver mað-
ur í fjölskyldunni kaupa sér tvennan
eða þrennan fatnað á ári í stað þess
sem nú láti margur sér klæðnað sinn
endast í tvö ár eða meira. Heimilis
þægindin, sem verkamaðurinn neyti sér
nú um, mundi hann þá einnig veita sér
fjölskyldunni allri til ósegjanlegrar á-
nægju og gleði. Alt þetta segir Dr.
Wayne, að yki svo markað nú, að naum-
ast yrði um ofmikla framleiðslu að ræða,
eða nokkra söiukreppu.
Auðvitað hafa margir bent Dr. Warne
á það, að vinnulaun séu eins há nú og
þau geti verið og ætti að hækka þau
yrði varan einnig að hækka í verði og
með því væri þá ekkert grætt. Það
stæðist þá á kostnaður og ábati fyrir
verkamanninn, kaupgeta hans væri sii
sama eftir sem áður.
En þessu svarar Dr. Warne með því,
að benda á að vinnulaun séu aldrei
hærri en tuttugu og sex af hundraði, af
öllum framleiðslu kostnaði, og stundum
miklu minni. Við húsabyggingu telur
hann vinnulaun einna hæst. vegna verka
manna-samtakanna, en samt fari þau
ekki fram úr þessu. Við stóriðnað verk-
smiðjanna og námurekstrisins séu vinnu-
laun ekki líkt því eins há. Alt beri því
með sér, að hærri vinnulaun hafi miklu
minni áhrif á verðlag vörunnar, en al-
ment sé látið. Stórgróðinn sem sam-
fara sé stærstu iðnaðar-greinum sé einn-
ig sönnun þess, að hann þyldi ekki ein-
ungis að vinnulaun hækkuðu, heldur
jafnframt, að vöruverð lækkaði.
1 augum Dr. Warne, er alt komið undir
tilganginum með framleiðslunni og út-
býtingu hennar. Eins lengi og hag-
fræðingar líti á, að tilgangur hennar sé
sá, að auðga aðeins fáa, verði henni
ávalt sú hætta samfara, sem nú sé raun
á orðin. En það geri nú ekki nema hinir
eldri hagfræðingar. Hin nýja stefna í
hagfræði lúti aðeins að því, að meta
framleiðslu og viðskifti eftir áhrifum
þess fyrir heildina. Sjálfur kveðst hann
hvorki vera jafnaðarmaður né auðs-
hyggjumaður, enda skifti það litlu máli.
En þekking sín á hagfræði segi sér, að
nægilega mikill auður sé til í heiminum
til þess að öllum geti liðið vel. Og að
því lúti öll auðframleiðsla. í það horfið
verði að koma henni. Og það álítur
hann auðveldast með lögákveðinni launa
hækkun og lögákveðnu söluverði hverr-
ar vöru, án allrar annarar stjórnskipu-
legrar breytingar. Hann kveður hvorki
kommunisma, né neinn annan “isma”
til þess nauðsynlegan. heldur aðeins
heilbrigða hagfræðislega þekkingu. Er
hann sannfærður um, að það verði spor-
ið, sem Bandaríkin stíga og ef til vill
fleiri eða flestar vestlægu þjóðirnar til
þess, að bæta úr núverandi ástandi eða
því þjóðfélagsskipulagi sem sé orsök
þess.
Þessar skoðanir Dr. Warne hafa vakið
nokkra athygli í Bandaríkjunum og er
talsvert um þær rætt um þessar mund-
ir í tímaritum syðra. Að vísu hafa hag-
fræðingar áður látið það uppi, að það sé
hagfræðisleg villa, að lækka vinnulaun á
neyðar- og erfiðleika tlmum, vegna þess,
að það aðeins auki nfeyðina og krepp-
una. En þeirri skoðun hefir sjaldan ver-
ið»haldið eins ákveðið fram og Dr. Warne
gerir.
Og hvað sem sanngildi skoðunarinnar
líður, þótti “Hkr”. verí að benda á hana,
ekki sízt vegna þess, að nú er hér verið
að breyta mjög í gagnstæða átt við
það sem hún stefnir. Fylkisstjórn Mani-
toba og fleiri stjórnir eru að lækka
vinnulaun þjóna sinna. Og margar
stofnanir hafa einnig gripið til þess ráðs.
Betur væri að það væri ekki lokaráð og
fremur til þess að gera vont verra, en að
bæta ástandið.
Vér spurðum tvo íslenzka verkamanna-
sinna, sem öllum hnútum hagfræðinnar
og þjóðfélagsfræðinnar þykjast öðrum
kunnugri, að því, hvort að þeir áliti
vinnulaunalækkun heppilega úrlausn
kreppunnar hér, og svöruðu báðir því.
að þéir vildu bæði sjá vöruverð og vinnu-
laun lækka. Erum vér hræddir
um að Dr. Warne hafi meira til
síns máls, er hann ‘segir, að auk
þess sem launalækkun hefði það
í för með sér, að verkamaðurinn hefði
svo mikið minna í sig og á, væri hún al-
varlegur hnekkir viðreisn landsins.
TÖFIN
Það leynir sér ekki, að það er ein-
hverstaðar snurða á þræðinum með að
hefjast handa á þessum störfum, sem á-
kveðið hefir verið að láta vinna til þess
að útvega mönnum í þessu fylki atvinnu.
Hverníg á þeirri snurðu stendur vita
menn ekki. Én hitt er víst, að krafa
forsætisráðherra J. Brackens um að sam-
bandsstjórnin greiði áttatíu af hundraði
af kostnaðinum, getur naumast orðið,
til að efla samvinnu um þetta mál. Sam-
bandsstjórnin býðst til að greiða fimtíu
af hundraði af kostnaðinum. — í þessu
Tylki, eins og í öðrum fylkjum landsins,
og virðist það bæði sanngjarnt og sæmi-
legt mega heita.
Vestur-fylkin hin eru byrjuð á þess-
um störfum. Árangurinn af því er sá,
að þar hafa nú þegar um tuttugu og
fjögur þúsund manns fengið atvinnu yfir
ágúst mánuð. Eftir hverju hér er verið
að bíða er með öllu bæði óskiljanlegt og
ófyrirgefanlegt.
Önnur ósanngirni af hálfu forsætis-
ráðherra Manitoba er, að krefjast þess
af sveitunum, að þær greiði eins mikið
af þessum kostnaði og fylkið, þegar á
það er litið. hve mikið Bracken hefir
sölsað undir fylkið af réttmætum tekj-
um sveitanna.
En hvað sem þessu líður, eru atvinnu-
þurfandi menn hér svo lengi búnir að
híma eftir þessari vinnu, að þeir ættu
ekki lengur að vera dregnir á henni.
BJÖRGVIN
Á ólgusjó lífsins, við reipdrátt og rán,
Þú rérir á lítilli byttu.
Alt nestið í skutnum var list þín og lán
Og lögin, sem eyktirnar styttu.
Þótt værirðu oftsinnis villur og einn
Á víðsýnis-hafinu breiða,
Þú horfðir í áttina, hugstór og beinn,
Unz hæfðirðu takmarkið þreyða.
En takmarkið aðeins varð trappa á leið
í tilgangi lífs þíns og anda;
Því framundan blöstu við háfjöllin heið.
Sem heilla yfir mannauða sanda.
Og berfættur lagðirðu á leiðina þá
Með listina’ í malpoka smáum.
Af tindinum hæsta nú horfir þú á
Þá höfn, sem var róin af fáum.
Þótt stöndum við eftir við áfanga þann,
við óskum þér gengis og frama.
Hver drengur, sem, heill, sinni ættjörðu
ann,
Skal aldrei það samhreimi lama.
Því hvert, sem að listin þig leiðir á braut-
Þú lifir í minning og sinni;
Og dýrasta arfinn, sem andi vor naut,
Við eigum í “Bæninni” þinni.
Að skilnaði, vinur, við kveðjum þig klökk,
Og Konuna’ og Margrétu þína.
Við biðjum að ljósið af lifandi þökk
Um líf þitt og veg megi skína.
Sá heiður að eiga þig allan, um skeið,
Var ofraun á mannúðar-strengi
—Við gleymdum því, ágjörn, að ættjörðin
beið
Með útbreiddan faðminn svo lengi.
—P. B.
ENDURMINNINGAR
Eftir Fr. Guðmundsson.
Enduminningar mínar um fyrstu við-
kynningu af kennurum skólans þenna
vetur og piltum frá ymsum landshorn-
um, eru lítilsvirði og sleppi eg öllu slíku,
nema hvað það kann í einstöku atriðum
að falla inn í frásögn mína seinna.
Skólastjóri var Jón A. Hjaltalín, sá er
verið hafði 11 ár Jiókavörður við tóáskóla
í Edinburg á Englandi. Þrátt fyrir vel
launaða stöðu á Englandi, þráði hann
alltaf að sitja nær og samferðast meira
högum ættjarðarinnar. enda leiddi fram-
tíðin það í ljós að .hann var fús til þátt-
töku í landinu ej’tir að heim kom, þar
sem hann varð hvortveggja skólastjóri
og þingmaður og mun þó hafa verið
hátt á sextugs aldri þegar hann kom
heim. Jón A. Hjaltalín var ekki svipmik-
ill en sléttfríður, fínlegur og prúðmann-
legur í allri framgöngu. Hann var meðal-
maður á vöxt og svaraði sér vel á alla
vegu, en óskarpur í öllum hreifingum,
ekki eins og óákveðinn heldur sem ekkert
lægi á. Hann var ekki alltaf einhuga
og óskiftur. Hann var sannfærður um
að hann mundi ekki villast þó hann hefði
ekki veginn í huganum. Hann geispað!
stundum og dottaði í tímum og játaði
allri vitleysu sem að honum var beint,
en vaknaði þá allt í einu og glotti bróð-
urlega, var þá mjög skemtilegur, og ^tók
milt á yfirsjónum annara.
Annar kennari var dr. Þorvaldur Thor-
oddsen. Hann var meir en meðalmaður
á hæð og tilsvaranlega þrekinn, liðlegur
og röskur í öllum hreifingum, líklega
ekki kallaður fríður maður og ekkerr
heildarorð á eg yfir andlitsfall hans.
mundi kannske hafa verið kallaður
krubbuleitur, eða greppileitur, en augu
hans voru að minsta kosti falleg með
góðmannlegum gletnisblæ af og til þeg-
ar hann var misskilinn eða honum fanst
menn rengja sig. Dr. Þorvaldur var allt-
af og alstaðar kennari, í tímanum, út á
ganginum. utanvið skólahúsið, á ferð, og
heima hvar sem hann var fundinn eða
hitt ur. Þriðji kennari var Þórður lækn-
ir Thoroddsen bróðir Dr. Þorvalds. Þórð-
ur var liðlega vaxinn lakur meðalmað-
ur á allan vöxt og fríðari sýnum en
Þorvaldur, hann var og viðfeldið lipur-
menni en ekki í eins miklu afhaldi hjá
öllum eins og bróðir hans. Þessi vetur
var í mörgum nærliggjandi sveitum kall-
aður matar rifrildis, eða matarmálavetur-
inn á Möðruvöllum. Skólastjónin hafði
samið við mann þann er Jón hét Guð-
mundsson bóndi á Silfrastöðum í Skaga-
firði að flytja sig að Möðruvöllum og
vera því búinn að selja skólapiltum fæði
eins mörgum árlega og á þyrfti
að halda. Það hafði og samist
svo að fæðið skildi kosta eina
krónu á dag. Húsnæði og rúm
höfðu piltar í skólanum, en
þvott allann átti matsölumað-
ur að annast, í þessu sama
verði.
Þessa peninga áttu piltar að
borga helminginn fyrirfram um
leið og þeir komu á skólann,
og hinn helminginn á miðjum
vetri er alment var svo álitið
að fæðið væri svo dýrt að það
mætti vera sérstaklega gott
og til þess mun nú hafa verið
ætlast, og ekki síst í tilliti til
þess hvað mikið arðvænlegra
það er, sérstaklega það sem
vinnuna áhrærir, að hafa sem
flesta í fæði. Eg vil geta
þess hér til skýríngar, að þenna
sama vetur seldi faðir minn
séra Pétri Jónssyni fæði og
húsnæði fyrir eina krónu á dag.
en það var altaf Viðhlaifnar
matur og sérstök viðhafnar
þjónusta á prestinum. Það var
hinsvegar almenn regla á norð
urlandi á þeim árum, ef nætur-
greiði var seldur á annaðborð
að prísa hann þá 80 aura- Ekki
höfðum við verið lengi á Möðru
völlum þegar heilmikil óánægja
var orðin með fæðið. Sumir
fengu valla nóg, öðrum þótti
maturinn vondur, skemdur og
ógeðslega framreiddur, og þús-
und sögur voru sagðar aftur á
bak og áfram um sakargiftir
brytans. en svo var matsölu-
maðurinn oftast kallaður meðal
skólapilta. Lengi vel hélt es
að mér kæmi þetta ekkert við.
Sjálfur hafði eg ekki tekið eft-
ir neinni ástæðu til að kvarta
yfir matnum, kannaðist við það
.neð sjálfum mér að ekkert til-
hald var í matargerðinni, en
hanh hreinn og bragðgóður, og
eg hefði æfinlega fengið lyst
mma við borðið. Eg hugsaði
málið vandlega með sjálfum
mér, og eg man að eg komst
að þeirri niðurstöðu, að matar-
hæfi á heimili foreldra minna
væri aíment hrósað og fyrst eg
hefði þá eins góðu vanist eins
og nokkur annar, og hafði eg
hér ekkert út á að setja þó
maturinn væri ekki kryddaður
bá skildi eg engann þátt eiga
í þessu uppistandi, og með því
sem alltaf var verið að hakla
matarmálafundi og mynda
°amtök í uppreisnarhug, þá á-
lygtaði eg að eg skyldi nú koma
á einn slíkann fund og yfir-
lýsa þessari ágætu niðurstöðu
minni, öðrum mörgum til fyrir-
myndar.
Svo höfðu málaferla fors-
prakkarnir fund í stofu einni
á heimili brytans. Það var
seint á degi og allir krókar
dimmir og draugslegir í gamla
bænum. Eg fór á fundinn á-
sanit með einhverjum öðrum
pilti. í myrkrinu varð eg var
við það að einhverjir voni að
laumast á tánum báðar síður
við okkur, og var ekki ólíkt
því að staðið væri á hléri. inni
í stofunni var ljós og fult af
skólapiltum. Eg beið eftir
hentugu tækifæri og tók þá til
máls og var þá svo vitur og
sanngjarn og mælskur að ee
sjálfur dáðist að ræðu minni,
og datt ekki annað í hug en
að eg yrði hyltur sem annar
Njáll og borinn á stóli yfir í
skólann þegar eg hefði lokið
máli mínu. En það fór dálítið
öðruvísi. Allir vildu tala í einu,
og allir áttu sama erindi að
skamma mig. Mér var bríxlað
um að eg væri lyktarlaus og
bragðlaus og bölvuð höfðingja-
sleikja. Auðvitað sagði eg ekki
meira á þessum fundi. Nú sá
eg í fyrsta sinni á æfinni að
heimurinn hafði það til að vera
bölvaður, og eg átti allt í einu
marga óvini. en loksins var
fundurinn búinn, og eg fór
fyrstur af ölum heim í skól-
ann. Eg r^yndi sem eg gat að.
stilla tilfinningar mínar þegar
eg var nú kominn á friðhelgann
stað. Eg fann að mitt hóg-
í fullan aldarfjóðung hafa
Dodds nýrna pillur verið hin
viðurkenndu meðul við bak-
verk, gigt og blöðru sjúkdóm-
um, og hinna mörgu kvilla, er
stafa frá veikluðupi nýrum. —
Þær eru til sölu í öllum lyfja-
búðum á 50c askjan eða 6
öskjur fyrir $2.50. Panta má
þær beint frá Dodds Medicine
Company, Ltd.. Toronto, Ont.r
og senda andvirðið þangað.
væra friðarmál hafði orðið til
að kveikja í öllu. Þegar piltar
fundu að það var gjörð tilraun
til að rökstyðja uppreisnina á
ranga hlið eða að minsta kostf
á ástæðulausa, þá hömuðust
þeir að hrúga fram óhrekjandí
sönnunum, sem alt sýndi hvað
fráleitt var að taka málstað
brytans. Það hafði uppplýst á
fundinum að okkur var gefið
hrossakjöt af gömlum og meidd
um hestum, að brytinn keyptí
skrokka af öllum kindum sem
drápust í nágrenninu hvað sem
að þeim hafði gengið, og að
hann hafði keypt mikið af fiski
sem af einhverri ástæðu varð
ekki slægður eða hirtur fyr en
hann var orðinn morkinn, en
þá tekinn og saltaður og seldur
fyrir lítið sem ekkert verð. Og
öllum sem eitthvað höfðu sagt,
fanst þetta nægilega sannað
nema mérf Hlaut eg ekki að
vera rangsýnn? En þegar eg
leið allar verstu þjáningar með
þessum erfiðu yfirvegunum, þá
kemur til mín sendimaður frá
bryta, hann biður mig að gera
svo vel að finna sig. Eg gekk
yfir um með sendisveini brytans
og var mér þar mjög vel tekiö
og sat eg þar í veizlu fram
eftir öllu og hjónin voru svo
dæmalaust góð við mig, að eg
sannfærðist smám saman um
það, að þau vissu allt, sem
fram hafði farið á fundinum um
kvöldið. Og svo kom að því
að þau fóru að sveigja orð að
því að eg legði þeim liðsyrði í '
framtíðinni, og eg heyrði á •
öllu sem þau sögðu að þau ætl-
uðu sér ekkert undan að láta,
og síteruðu alltftf í skólastjór-
ann. að honum líkaði allt vel
af þeirra hendi og ætlaði að
standa með þeim hvað sem á
gengi. Þau buðu mér að koma
«1 sín á hverju kveldi og njóta
allra þeirra gæða sem þau gætu
í té látið. Eg talaði máli pilta
við þau fann ekki beint að
neinu því eg vissi ekki í hjarta
mínu útá hvað átti að setja
en eg þrástagaðist á því að
fæðið þyrfti að vera fullkomið
fyrir svona mikla þorgun, og eg
passaði að lofa þeim engri að-
stoð. Enginn var þarna inni
í hjónastofunni hjá okkur nema
ósköp falleg og góðleg gjaf-
vaxta mær sem bar á borð
fyrir okkur og sat hjá okkur
þess á milli eins mikið og hún
mátti, en það var altalað að
hún væri trúlofuð einum skóla
piltinum og eg þorði ekkert að
líta hýrt til hennar svo þægilegt
sem það var. Svo stóð eg upp
og sagðist verða að fara, en
hjónin báðu mig að muna það
að koma á hverju kveldi. Þeg-
ar eg kom heim í skólann þá
var allt á reiðiskjálfi. Það var
verið að sortera menn eftir afli
og hughreysti í sendinefnd til
að leita mig uppi, talið sjálf-
sagt að mér hefði verið komið
fyrir kattarnef, af því eg hefði
talað svo djarft máli pilta, og
hömuðust óvinir mJnir að