Heimskringla - 19.02.1936, Side 4

4. SÍÐA.
HEIMSKRINGLA
WINNEPEGr, 19. FEBR. 1936
(StolnuB lStl)
Kemur út á hverjum miOvikudegi.
Eigendur:
THE VIKING PRESS LTD.
853 oa 855 Sargent Avenue, Winnipeg
Talsimie 86 537
Ver8 blaSslns er $3.00 árg»ngurinn borglat
fjTtrfram. Allar borganlr sendist:
THE VIKING PRESS LTD.
011 vlðskifta bréí blaðinu aðlútandi sendlst:
Manager THE VIKINO PRESS LTD.
SS3 Sargent Ave., Winnipeg
Ritstjóri STEFÁN EINARSSON
Utanáskrijt Hl ritstjórans:
EDITOR HEIMSKRINOLA
853 Sargent Ave., Winnipeg
"Heinutkringla" is publiahed
and printed by
THK VIKIVQ PRESS LTD.
863-855 Sargent Avenue, Winnipeg Maa.
Teiepbone: 86 587
WINNIPEG, 19. FEBR. 1936
ÞJÓÐRÆKNISÞINGIÐ
1 byrjun næstu viku, ibefst ársþing Þjóð-
ræknisfélagsins í Winnipeg. Verður það
eins og að undanförnu baldið í G. T. hús-
inu. Þingið verður sett kl. 9.30 á mánu-
dagsmorgun, svo mönnum veitir ekki af
að fara á fætur eftir gömlum vinnutíma,
ef þeir ætla sér að njóta þingsins frá
foyrjun — og það eiga allir íslendingar,
sem fjarlægðar vegna eiga kost á því, að
gera. Að hafa sér konu festa nýlega eða
akur keyptan, er ekki gild afsökun, eins
og allir vita.
Þingfundur stendur yfir fram á kvöld
á mánudag. En um það er menn bafa
staðið upp frá kvöldverði hefst samkoma
í G. T. húsinu. Standa “Fálkarnir”, sem
er félag ungra íslenzka íþróttamanna, að
henni. I>ar flytur séra Philip M. Péturs-
son ræðu. Skemti “Fálkarnir” ekki gest-
um sínum hættum við að vegsama nafn
þeirra.
Á þriðjudag verður þingfundur allan
daginn, en að kvöldinu er íslendingamót
“Fróns”, þjóðræknisdeildarinnar í Winni-
peg. En sú er jafnan mest veizla með
Vestur-íslendingum. Á skemtiskrá er þar
séra Jakob Jónsson með ræðu, auk ann-
ara, sem þaulvanir eru að skemta áheyr-
endum sínum, hver á sinn hátt. “Mótið”
má ekki gleymast að sækja.
Þriðja og síðasta dag þingsins fer fram
stjórnarnefndarkosning. Að kvöldinu sér
Þjóðræknisfélagið sjálft fyrir skemtun.
Hefir séra B. Theodore Sigurðsson veriö
ráðinn til að flytja ræðu það kvöld.
Nýlundu má það telja að allir sem nú
skemta með ræðum eru úr hópi yngri ís-
lendinga. Og tveir af þeim fæddir í þessu
landi. Er gott til þess að vita, ekki svo
mjög vegna þess, að þeir muni skemta
neitt betur, en gömlu seli'rnir hafa gert,
heldur hins, að framtíðin er þeirra og
þjóðræknismálið, sem önnur viðfangsefni
hennar.
Tvö eða þrjú síðustu ársþing Þjóð-
ræknisfélagsins hafa verið ágætlega sótt.
Fyrir Vestur-íslendinga er ekkert slíkt
tækifæri til að koma saman, endurnýja
foraan kunningsskap og rifja upp minn-
ingar frá “æfinnar liðnu dögum”, sem á
ársþingi Þjóðræknisfélagsins.
SÝNISHORN ISLENZKRA OG
ERLENDRA KVÆÐA Á fSLENZKU
“Canadian Overtones”, er nafn á
kvæðabók, sem Heimskringlu var nýlega
send. Höfundurinn er Watson Kirkcon-
nell, prófessor í klassiskum fræðum við
Wesley skólann í Winnipeg.
Kvæðin í bókinni eru ort af skáldum
ýmsra hinna fámennari þjóðflokka er
þetta land byggja: Islendinga, Svía, Norð-
manna, Ungverja, ítala, Grikkja og Uk-
ramumanna. Yrkir hver á sínu þjóðmáli,
en prófessor Kirkconnell hefir snúið
kvæðunum á enska tungu.
Af formála bókarinnar er augljóst að
fyrir höfundi vakir, að kynna þjóð þessa
lands hvað í brjóstum skáldanna býr, er
hór búa og á aðra tungu mæla en enska.
í bráðina getum vér ekki hugsað oss
neinn betri tilgang með nokkurri bók. Ef
þessar mörgu þjóðir, sem hér búa, eiga
nokkurn tíma að skilja hver aðra, verða
þær að kynnast bókmentum hverrar ann-
arar. Eins og það er nauðsynlegt að
þjóðir þessa lands taki höndum saman
um sín daglegu störf, eins er það sjálf-
sagt, að þær kynnist hugsjónum ná-
granna sinna eins og þær koma fram í
skáldskap þeirra og bókmentum.
Með bók sinni “Canadian Overtones”,
hefir prófessor Kirkconnell gert góða til-
raun með að bæta úr þessu. Við lesum
þar eftirtektaverð kvæði eftir menn af
ýmsum þjóðum, sem við höfum talsvert
umgengist, en sjáum þar að við höfum
aldrei kynst hugsjónalega eða í andleg-
um skilningi. Og meiri litbrigða í einni
kvæðabók höfum vér ekki áður orðið
varir. Eiga orð prófessors Kirkconnells
sér að því leyti að minsta kosti stað, er
hann segir, að skáldskapur útlendinganna
sé að jafnaði betri, en það sem ort sé á
ensku eða franska tungu í þessu landi.
Að sá skáldskapuT auðgi hugsjónalíf þess-
^irar þjóðar, fjölgi að minsta kosti lit-
böndunum í því, mun því ekki ofmælt.
Helming af bókinni helgar prófessor
Kirkconnell íslenzkum skáldum. Eigi það
svo að skiljast, að þar ráði fremur um að
úr drýgstu sé að moða, en hending ein,
mega íslenzku skáldin hér vel við það
una. Klettafjallaskáldið, Stephan G.
iStephansson, telur prófessor Kirkconnell
mesta skáld Canada. Aðeins tvö canadisk
skáld nefnir hann, er í námunda komist
við hann í því, að auðga ritmálið orðum
og orðsamböndum, en Stephan hafi fram
yfir þá grundvöll listræns gamals máls,
þess er fornsögurnar og eddurnar séu
ritaðar á, og þar skilji algerlega með
honum og þeim. Með þeim málssjóði og
málsháttunum íslenzku prýði hann og
hefji skáldskap sinn, þar sem slíks sé ekki
kostur hjá canadisku ensku skáldunum.
Sem dæmi af hugmyndaríki St. G. bendir
hann á hve snildarlega honum takist að
lýsa og draga upp ódauðlegar myndir úr
algengum atvikum og viðburðum.
í inngangi að kvæðabálki íslendinga,
telur höfundur upp alla þá, er yrkja á ís-
lenzku og í Canada búa. Bandaríkja- ís-
lendinga tekur hann ekki með í þessa
foók. Ekki eru sýnishorn eftir öll skáldin
í bókinni, en mörg. Hann gerir og grein
fyrir hverju skáldi á undan kvæðunum.
Ekki getur maður annað en látið að-
dáun sína í ljósi yfir því, að öll kvæðin
eru þýdd af prófessor Kirkconnell sjálf-
um úr frummálunum. Er það meiri
tungumála-kunnáttan. Þýöingarnar eru
og vel af hendi leystar og á lipru og
smekklegu máli, eins og alt, er höfundur-
inn ritar.
Prófessor Watson Kirkconnell á þakkir
íslendinga skilið, eigi síður en annara
fyrir “Canadian Overtones”.
Bókin kostar $1.00 og mun fást hjá
flestum bóksölum og höfundinum.
LAMA-PRESTAR í MONGOLIU
Eftirfarandi ritgerð er eftir mann, sem
Frans Auggust Larson heitir. Hann er
Skandinavi og hefir átt lengi heima í
Mongoliu, þar sem hann stundar kvik-
fjárrækt. Mongólía, eins og kunnugt er,
liggur á norðaustur hálendi Asíu milli
Kína og þessa hluta rússneska ríkisins,
sem er í Asíu. Stærð landsins er nærri
hálf önnur miljón fermílna og íbúatalan
rúmlega hálf þriðja miljón. íbúarnir lifa
á kvikfjárrækt og eru hirðingjar, það er
að segja færa sig til með hjarðir sínar.
Ritgerðin birtist í tímaritinu Atlantic
Monthly ekki alls fýrir löngu. G. Á.
I.
Það er kvöld. Eg sit í hvítu flókatjaldi
og rita þetta við kertaljós. Eg er gestur
í viðlegustað mongólskrar fjölskyldu, sem
eg hefi þekt í mörg ár. Tjaldið mitt er
næst í röðinni fyrir ofan ‘‘guðs”tjaldið,
og langa skriflborðið mitt titrar af hljóð-
öldunum frá drynjandi lama-trumbum,
og ofan við trumbuhljóminn heyri eg tón
lama-prestanna, sem endurtaka aftur og
aftur tibetanskar bænir. Minn gamli vin-
ur, Chactar, hefir verið veikur mánuðum
saman, og prestarnir hafa verið sóttir
til þess að biðja sérstaklega fyrir honum i'
heila viku. Chactar er sjálfur lama-
prestur, og það er bróðursonur hans líka
og bróðursonar sonur . . . frumgetningar
þriggja kynslóða í karllegg, þrír karlmenn
af fimm í ættinni. Þá er eftrr einn full-
orðinn karlmaður og þriggja ára gamall
drengur til að sinna veraldlegum störf-
um.
Alt of mikill hluti karlmanna í Mon
gólíu eru lama-prestar. Venjan krefst
þess, að hver frumgetinn sonur verði
prestur; og svo eins margir af síðari son-
um og unt er að verði það. Þetta eru
þungar álögur á hverja fjölskyldu, af því
að svo fáir eru eftir til að hirða hjarðirn-
ar. En því fleiri presta sem ein fjölskylda
leggur til, því meiri eru verðleikar henn-
ar. Samkvæmt trúarskoðunum, sem
liggja eins og jámfjötrar á þjóðinni, eru
heilsa, velmegun og öll farsæld undir því
komin, að margir synir hafi verið helgað-
ir þjónustu musterisins.
Til eru strangar reglur, sem banna
lama-prestum að giftast. Þær hafa átt
mikinn þátt í fólksfækkuninni í landinu,
enda þótt allir prestar lifi ekki eftir þeim.
Dempsi t. d., sem er prestur og skyldur
föður þessarar fjölskyldu, sem eg dvel nú
hjá, gifti sig fyrir fáum mánuðum með
mikilli viðhöfn. Dempsi hefir altaf verið
dálítið kvenhollur. Og þessi eiginleiki
hans hefir á liðnum árum komið honum
til þess að gefa hurt suma beztu hestana
í eigu fjölskyldunnar, og þar að auki
margar kýr, geitur og kindur ásamt tals-
verðu af flóka og öðrum smámunum. —
Fjölskyldunni leiddist þessi stöðugu útlát,
svo hún kom sér saman um, að það væri
Ibezt að Dempsi giftist. Konan hans er
allra laglegasta stúlka og virðist vera
greind og ráðsett, svo að það er líklegt,
að hún hafi góð áhrif á Dempsi.
Buddhatrúin barst fyrst til Mongólíu
með þeim hætti, að drotning Kublai Kahn
tók trúna fyrir fortölur prests eins frá
Tilbet. (Kublai Khan var uppi á þrettándu
öld og réði yfir afar víðlendu ríki, sem
náði yfir mestan hlut Asíu og nokkurn
hluta Evrópu. Þýð.) Mongólar skoða
Tibet sem sitt andlega föðurland og á
ferðum mínum uffl Mongólíu mæti eg
stöðugt pílagrímum, sem annaðhvort eru
að fara til Tibet eða að koma þaðan. —
Lama-trúin er einskonar sambland af
svartagaldri, náttúrutilbeiðslu og Buddha-
tirú. Hún er þjóðartrú í Mongólíu og
næstum allir þar játa hana. Landið er
fult af lama-musterum alt frá landamær-
um rússneska ríkisins til Kína. Og til þess
að halda þeim öllum við verður að leggja
þunga skatta á þjóðina. Það er ekki að-
eins bygging, viðhald og útbúnaður þess-
ara mustera (eða klaustra, því það eru
þau í raun og veru), sem er kostnaðar-
samt helduT er einn þriðji hluti allra karl-
manna í klaustrunum og verður að lifa
þar á kostnað leikmanna.
Lama-klaustrin eru einu trúarbragða-
stofnanirnar í landinu, að undanteknum
fáeinum kristniboðsstöðvum. í sumum
klaustrunum eru fleiri þúsund prestar, en
í öðrum innan við hundrað. Þeim til-
heyra líka prestar, sem eru nokkurn hluta
ársins á heimilum sínum úti um landið.
Piltbörn, sem eiga að verða prestar,
eru send í klaustrin áður en þau eru átta
ára. Eg hefi séð tveggja og þriggja
ájra gömul prestaefni í klaustrunum. —
Samkvæmt reglunum verða drengir, sem
eiga að verða prestar, að vera án allra
líkamslýta. Engin læknisskoðun fer
fram, þó að það sé svo kallað í reglu-
gerðinni. En drengur, sem er eitthvað
fatlaður, eða getur ekki talað skýrt, er
ekki álitinn hæfur fyrir prestastéttina.
í sum klaustur eru aðeins teknir dreng-
ir afl betri ættum; það er að segja, ætt-
um, sem hafa haft gott orð á sér í marga
liði.
Þegar drengur er tekinn í klaustur, er
hann fenginn til gæzlu einhverjum eldri
presti, sem á að líta eftir uppeldi hans,
mentun og siðferði. Sé hægt að koma
því við, er valinn til þess prestur, sem er
skyldur drengnum; en sé það ekki hægt,
er farið eftir því í valinu undir hvaða
stjörnumerki drengurinn er fæddur. —
Kennari drengsins fær gjafir frá foreldr-
um hans um leið og hann tekur við hon-
um; og fara þær eftir efnum og ástæðum
foreldranna.
Eftir nokkurn tíma leiðir kennarinn
lærisvein sinn firam fyrir alla pnesta
klaustursins, sem eru saman komnir á
fund, og foiður um upptöku fyrir hann í
prestastéttina. Drengurinn er nú byrj-
andi. Sé hann mjög Mtill, er honum feng-
in verndari, sem h'tur eftir mat handa
ihonum og öðrum líkamlegum nauðsynj-
um hans, og kennari,, sem kennir honum
iritningarnar. í staðinn fyrir það verður
hann að þjóna þeim eftir getu. Þegar
drengurinn er búinn að læra utan að
vissa tölu af bænum á tibetsku — bæn-
um, sem hann skilur alls ekki, því tibet-
skan er ekki móðurmál hans — er hann
látinn ganga undir próf. Ef hann getur
þulið vel og greiðlega það, sem hann á að
hafa lært, þá er hann færður upp. Hann
á nú að vera hæfur fyrir hina hærri
mentun.
Kennarinn ráðfærir sig nú við ábótann
viðvíkjandi mentun drengsins, og sendir
ihonum um leið þær verðmætar gjafir,
sem foreldrar drengsins geta látið af
hendi rakna. Sé a\t í góðu lagi, eru nöfn
drengsins og kennara hans rituð á hina
æðri nafnskrá, og út undan þeim eru set.t
þumalfingurmörk beggja en neðan við
þau aftur innsigli tveggja borgara, sem
eru ábyrgðarmenn þeirra.
Fram að þessu hefir lama-prestsefniö
gengið í venjulegum klæðum. En fyrir
innritunarathöfnina til hinnar
hærri mentunar cjr það klætt í
alt það skart, seim það hefir eifni
á að veita sér . . . hinar skraut-
legustu skikkjur leikmanna. En
þegar athöfninni er lokið er
prestsefnið fært úr þeim skrúða
og fært (í hinn látlausa presta-
ibúning og klútur Ihnýttur um
hálsinn á því. Þetta á að tákna
þáð, að prestsefnið afneiti öll-
um veraldlegum gæðum og sé
farið að lifa lífi trúarinnar. —
Margir komast aldrei lengra en
þetta, annaðhvort vegna þess
að þeir eru of fátækir eða of
heimskir til að læra fleiri bænir.
iSé nemandinn ríkur, foæta mút-
ur oft upp heimskuna.
Þegar prestsefnið hefir tekiö
upp prestábúninginn, má það
aldrei framar klæðast leikmanna
búningi. Prestabúningurinn er
vítt pils, ermalaus treyja, sjal
yfir herðarnar og húfa. Litur-
inn er annaðhvort rauður eða
gulur, eftir því hvaða flokki
klaustrið tilheyrir. Allir prestar
hera talnaband.
Næsta stig lærisveinsins er
það, að hann foiður ábótann um
leyfi til þess að taka þátt í
musterisþjónustunni, og með
þessari beiðni verða að fylgja
gjafir í samræmi við efnahag
hans. Sé þetta leyft, er valinn
hentugur dagur. — Snemma
morguns rakar annar prestur, af
honum hárið, alt nema dálítinn
topp„ sem er skilinn eftir á
hvirilinum. Þegar tíminn er
kominn, sem athöfnin á að
byrja, jgengur umsækjandinn,
ásamt kennara sínum, klæddur
í tötra beiningamanns, fram
fyrir presta klaustursins og ger-
ir þá yfirlýsingu, að hann velji
sér hið heilaga prestsemibætti
að æfistarfi af eigin hneigð.
Æðsti prestur klaustursins sker
nú af honum hátoppinn, sem
eftir er.
Nú er umsækjanda gefið ann-
að nafn og hann gengur undir
því upp frá þessu. Og athöfnin
endar með því að eftirfarandi
skilmáli er endurtekin: Eg leita
hælis í Buddha, f lögmálinu og
í prestsþjónustunni.
Næsta athöfn er nefnd gift-
ingarathöfn prestsins og kirkj-
unnar. Hinn ungi prestur geng-
ur inn í musterið með nokkrar
reykelsisstengur. Á undan hon-
um gengur munkur, sem er
nefndur “félagi brúðurinnar”.
Presturinn leggur reykelsið nið-
ur fyrir framan altarið og
kveikir í því. Síðan fellur hann
flatur á gólfið og vinnur heit,
að giftast aldrei nokkurri konu,
heldur að lifa í sameininguj við
trúna.
II.
Upp frá þessu nýtur prestl-
ingurinn margra sömu réttinda
og þeir, sem tekið hafa fulla
víxlu. Eftir þrjú eða fjögur ár
fær hann betri vistarveru í
klaustrinu, eftir því, hversu vel
honum gengur með námið, og
án tillits til þess, hvort hann
er ríkur eða fátækur. Hann
verður uú að læra utanbókar
hók eftir bók af foinum foeilögu
ritningum. Ef foann keppist ekki
við, hikar kennarinn ekki við,
að foeita fo'kamlegum refsingum;
því ef hann stenzt ekki prófin,
á kennarinn sjálfur á foættu, að
vera barinn af prestum, sem eru
æðri en foann.
Nemandinn tekur nú próf af
og til, tekur þátt í opinberum
kappræðum og lærir bækur
utanbókar eins lengi og foann
vill. Tólf ár Mða frá því að
pilturinn byrjar og þangað til
foann er orðinn fulllærður lama-
prestur. Og enginn getur náð
því stigi fyr en foann er tvítug-
ur; venjulega ná fáir því fyr en
þeir eru fertugir. Eftir það
getur hann farið að leggja stund
á foeimspeki og hina flóknari
tibetönsku taúfræði. — Sumir
nemendur leggja stund á að
kynna sér töfra og -yfirgefa
klaustrin með mentastigi, sem
gefur þeim leyfi, til að iðka þá
list opinberlega. Aðrir foneigj-
ast að læknisstörfum og læra
að hjálpa sjúklingum, sam-
ik,væmt foinum undarlegu og
töfrakendu aðferðum lama-
prestanna. Nokkrir ná veru-
legri þekkingu í því að nota lyf,
sem ibúin eru til ú|r jurtum.
Lækningarnar, fovort sem
þær eru með töfrum, bænum
eða plöntum, eru ábatasamasta
starf prestanna. Þegar sjúk-
dómar ganga, lætur fólk aleigu
, sn'na til þess að fá heilsuna aft-
ur. iSamvizkulausir prestar nota
sér þetta; stundum eftir að far-
sóttir hafa gengið eru allir góð-
ir hestar, úlfaldar, nautgripir og
sauðfé margra fjölskyldna orðin
eign annaðhvort næsta lama-
klausturs eða einstakra presta.
Yfir hverju klaustri er ábóti
og annar foátt settur preistur, og
er því tiúað að andar einfoverra
Buddlha-dýrlinga búi í fo'kömum
þeirra.
Þegar lama-prestur deyr, fer
dýrlings andinn, sem í honum
fojó, í líkama einhvers barns,
sem fæddist á sama augnabliki
og hann deyr. Og eftir dauða
hans fer prestanefnd á stað til
að leita að barninu, sem hann
hefir endurfæðst í. Nefndin fer
eftir leiðbeiningum stjörnuspá-
manna og fer í það foérað, gem
þeir benda foenni á. Þar leitar
hún að hverju nýfæddu foarni,
sem hefir fæðst meðan önnur
eins stórmerki og stjörnuhröp
voru á ferðinni, eða meðan
hjarðirnar voru venju framar
óþægar. Ef til vill finnast fjög-
ur eða fimm slík börn, og eru
nöfn þeirra allra skráð.
Svo þegar bömin eru fárra
mánaða gömul, kemur nefndin
aftur log leggur fyrir framan
þau ýmsa foluti, sem foinn dáni
prestur foefir átt. Ef fyrsta
ibarnið snýr sér frá þessum hlut-
um, fer nefndin til næsta foarns,
og svo áfram, þangað til foún
finnur barn, sem tekur við hlut-
unum fegins hendi. Það skoðar
nefndin sem áreiðanlegt merki
þess, að dýrlingsandinn kannist
við eigur sínar. Maður rekst
stöðugt á slíkar prestanefndir í
Mangólíu. Eg hefi talað við
margar þeirra; og aðferðir
þeirra hafa ekki breyzt foið
minsta síðan eg fyrst kom til
landsins.
Þegar manneskja deyr í Mon-
gólíu, er óðara sent til lama-
prestanna. Fyrst þylja þeir bæn-
ir fyrirsál hins framliðna, síðan
velur prestur, sem er vel að sér
1 töfrum, stað, þar sem Mkið er
lagt. Prestarnir mæla staðinn
út með mælivað og leggja Mkið
þar nakið, nema hvað hvítur
dúkur er breiddur ofan á það.
iSvo eru bænir þuldar yfir því
og það látið vera í þrjá daga.
Þessa þrjá daga lifa prestarn-
ir við veizlukost í tjaldi, sem
þeim er lagt til af ættingjum
hins framliðna; þar þylja þeir
aftur ibænir og hafa uim hönd
helgisiði fyrir sál hins fram-
liðna. Enginn kemur nálægt
staðnum, þar sem Mkið foefir
verið lagt, fyr en morgni hins
þriðja dags. Ef ernir og úlfar
hafa þá étið líkið,, eru Mongól-
arnir ánægðir og trúa því, að
sál hins framliðna sé komin til
foimna. Því fyr sem jarðneskar
leifar hins framliðna hverfa, því
betri maður á hann að hafa ver-
ið.
Þetta er hræðilegur siður, sem
gerði nágrennið í kringum Urga
óþolandi. Urga er eini þáttbýli
staðurinn í allri Mongólíu. En
hvar sem er, getur það komið
fyrir, að hundar dragi heim
fætur og handleggi af dauðu
fólki. Eg er búinn að vera
þrjátíu ár í Mongólíu, en það fer
altaf um mig hroMur, þegar eg
sé það.
Það eru til Mongólar, sem
ekki geta fengið af sér, að kasta
dánum ástvinum sínum fyrir
úlfa og hunda. Hjá fáeinum
fjölskyidum er það siður, að
brenina líkin og senda öskuna
til hvíldar á einhverjum helgum