Heimskringla - 10.06.1942, Blaðsíða 4

4. SlÐA
HEIMSKRINGLA
WINNIPEG, 10. JÚNI 1942
iírcintskringia
(StofnuB 1SS6)
Kemur út á hverjum miSvikudegi.
Eigendur:
THE VIKING PRESS LTD.
«53 og «55 Sargent Avenue, Winnipeg
Talsiml: S6 537
VerS blaSsins er $3.00 árgangurinn, borglst
fyrirfram. Allar borganir sendlst:
THE VTKING PRESS LTD.
ÖU viðskifta bréf blaðinu aðlútandl sendist:
Manager J. B. SKAPTASON
853 Sargent Ave., Winnipeg
Ritstjóri STEFAN EINARSSON
Uttanáskriít til ritstjórans:
EDITOR HEIMSKRINGLA
«53 Sargent Ave., Winnipeg
"Heimskringla" is publlshed
and printed by
THE VIKING PRESS LTD.
S53-855 Sargent Avenue, Winnipeg, Man.
Telephone: 86 537
WINNIPEG, 10. JÚNl 1942
UM STRÍÐIÐ Á RÚSSLANDI
Hlé nokkurt hefir verið á vígstöðvum
Rússlands um stundar sakir, einkum í
grend við Kharkov, þar sem harðast var
byrjað. Virðist það staðfesta fregnir
þær, að Timoshenko hershöfðingi Rússa
hafi aldrei ætlað sér að eyða öllu púðri
sinu á að taka þessa borg, heldur hafi
sóknin þar verið til þess gerð, að eyði-
leggja, eða, að minsta kosti að fresta
áformum Hitlers um sókn á þessu vori.
1 grein í The New Republic, eftir Max
Verner, sem álitinn er allra fregnrita
færastur að dæma um stríðið á Rúss-
landi eru mörg rök færð fyrir þessu.
Max Verner heldur fram, að her Hitl-
ers, mikið aukinn að mönnum og vopn-
um, standi nú reiðubúinn til að hefja
hina miklu sókn sína, er að öllum líkind-
um verði á vígvöllum suður eða suðvest-
ur Rússlands. Hann vonast hins bezta.
Hann heldur að rauði herinn hafi meiri
mannafla og meira af smærri og miðl-
ungsstórum vopnum. Á skriðdreka-
fjölda stríðsaðila verði nú heldur ekki
eins mikill munur og á síðast liðnu ári,
en Hitler tefli öllu því liði sem hann á
nokkurn kost á þarna fram og hann ótt-
ast, að fyrstu áhlaupin verði ægileg og
lítt stöðvandi. Þá skoðun segist hann
ekki geta hrakið úr huga sínum.
Hann bendir jafnframt á hitt, að þegar
sókn sú sé hafin, verði Hitler að halda
henni áfram, en til að vinna sigur hafi
hann nú ekki annan tíma en fram að
október mánuði. Ef her Rússa verður
ekki um það leyti brotinn á bak aftur, þá
er Hitler búinn að tapa stríðinu. Svo
mikið, segir Verner komið undir þessari
yfirvofandi sókn Hitlers að það sé þess
vert fyrir sambandsþjóðirnar, um hvað
mikla hættu sem því sé samfara, að
hefja sókn í vestrinu með því að senda
lið til Frakklands, Belgíu og Hollands.
Hann gerir ekki lítið úr flugárásum Sam-
bandsþjóðanna, en segir samt:
“Það er herinn, sem nú er kominn
saman á Bretlandseyjum, sem truflað
hefir áform Hitlers og vakið hefir hon-
um mestan béig. Sýnir þetta ekkert
betur en að Hitler hefir sent Rundstedt
til Frakklands. Það þarf meira en lítils
liðs við til að veita innrásarliði frá Bret-
landi viðnám. En þess liðs þarfnast
Hitler einnig eystra. Þegar hann hefir
á annað borð farið þar af stað, verður
hann að halda áfram. Og tíminn er
naumur. — Á Rússlandi þarf hann
með alls þess liðs sem hann á kost
á til síðasta mannsins, flugskipsins
og skriðdrekans. Flýtirinn sem hafa
verður á sókninni í Rússlandi, gerir
þetta óumflýjanlegt. En því betur sem
Hitler gengur fram í að smala öllu liði
sínu til Rússlands, þess auðveldari verð-
ur innrásin að vestan, sem nú er jafnvel
að dómi flestra ekki talin frágangssök,
og hvað sem öðru líður verður ekki kom-
ist hjá, eigi stríðið ekki að tapast vest-
lægu sambandsþjóðunum.
Því hefir verið haldið fram, að Japanir
mundu hefja árás á Rúsas eystra, ef
Bretar sæktu að Þjóðverjum i vestrinu
svo að standast mundi þar á kostnaður
og ábati. Þetta er með öllu gagnstætt
því, sem verða mun. Japanir ganga þá
fyrst úr skugga um að Hitler er ósigur-
inn vís, ef hann þarf einnig að fara að
verjast að vestan. Aðstoð ‘þeirra eystra,
mun ekki afstýra þvi. En verði ekkert
af sókn á landi að vestan, er miklu meiri
von fyrir að Japar stökkvi einnig á Rúss-
ann. Það lítur mjög mikið út fyrir, að sá
undirbúningur sé byrjaður með árásun-
um á Alaska og Midway-eyju í Kyrra-
hafinu. Að halda flota og flugliði
bandaríkjanna sem lengst frá Japan og
ströndum Síberíu, er þar eitt stóra atrið-
ið og gefur Japönum miera rúm til að
reiða til höggs á Rússa. Það virðist þvi
velta heilmikið á því, hvorir verði snar-
ari að búa sig, Japanir eða Bretlands-
eyjaher sambandsþjóðanna.
ÚR MINNISBÓK LÝÐRÆÐISINS
Þetta stríð fyrir lýðræði og frelsi, er
enginn ný bóla. Það er rauði þráðurinn
í vef sögunnar, eins og ótal sagðar og
skráðar yfirlýsingar, bæði einstakra
manna eða heilla þjóða bera vitni um.
Menn hefir öldum saman dreymt um
frelsi og mannréttindi. Eitt stríðið eftir
annað hefir verið um það háð, ef ekki
með eggjum stáls, þá í bitrum orðum.
Frelsisþráin hefir aldrei dáið í brjóstum
manna. Margra alda kúgun hefir ekki
getað upprætt hana af því að hún er
sjálft vaxtar- og framfara-lögmál
mannsins.
Bandaríkjamaðurinn er stoltari af
sjálfstæðis yfirlýsingu landsins (Declar-
ation of Independence) en nokkru öðru;
hann má og vel vera það. En það var
ekki fyrsta frelsissporið sem stigið hefir
verið. Skotarnir gerðu mjög áþekka
sjálfstæðislýsingu 600 árum áður, en
Thomas Jefferson í New York settist við
nótt eina í júní í úða rigningu að gera
uppkast að sjálfstæðis-yfirlýsingu
Bandaríkjanna.
Þingið á Skotlandi kom saman í Ab-
bey of Arbroath 6. apríl 1320 og lýsti
yfir stjórnarfarslegu frelsi og sjálfstæði
landsins. Það var í fyrsta sinni í þing-
sögu Evrópu, að fulltrúar þjóðarinnar
sátu eitt og sama þing og barónarnir.
Hér eru tvö sýnishorn af yfirlýsingu
Skotanna, er bera með sér hve lik þau
eru yfirlýsingu Bandarikjanna:
“Óréttinum, sem beitt er við oss af
konunginum og kúgaranum Edward,
verður ekki með orðum lýst; honum
munu engir trúa, nema þeir, sem sjónar-
vottar hafa að því verið. Hann hefir
eyðilagt land vort, brent hús, látið taka
menn, konur og börn af lifi . . . .”
.... “svo lengi sem nokkrir af oss
stöndum á tveimur fótum, skal aldrei
verða gefist upp, því við berjumst ekki
fyrir herfrægð, auði eða valdadýrð, held-
ur fyrir frelsinu, sem hverjum góðum og
réttsýnum manni er dýrara en Mfið
sjálft.”
Orð sem þessi gætu eins verið skrifuð
af Thomas Jefferson, eða Thomas Paine,
eða komið af vörum Patrick Henry, eða
Peraklesar, þegar Aþena var lýðveldi.
* * *
En jafnvel þó þetta minni á það sem
síðar gerðist hér vestan hafs, er hins að
gæta, að Bandaríkin sóttu frelsi sitt í
hendur brezka þingsins og gerðu upp-
kast að stjórnarskrá sinni mjög eftir
löggjafar-umbótum eða ætti maður að
segja, löggjafar-þróun, brezka ríkisins
sjálfs. Uppistaðan og ívaf stjórnarskrár
Bandarikjanna, vár sniðin eftir Magna
Carta, eftir Habeas Corpus Act (lögum
um að enginn væri dæmdur án sjálfs-
varnar) og eftir lögum Englands um Bill
of Rights (um stjórnarfarsleg réttindi
vissra þegna að minsta kosti), sem hvert
um sig er kafli í þróunarsögu almennra
mannréttinda og kröfur meira almenns
frelsis í valdsmálum þjóðarinnar.
Magna Carta, fyrsta stóra frelsisspor-
ið, var undirrituð 15. júní 1215 á Runny-
mede-sléttunni; með henni þröngvuðu
barónarnir John konungi, sem um er tal-
að sem kúgara, til að láta af hendi við
sig nokkur réttindi. Hér var ekki um
lýðræði að tala í þeirri merkingu, sem
nú er lögð í það orð; en þó má það heita
í þá átt horfa. Það var í fyrsta sinni,
sem menn sýndu þá dirfsku, að krefjast
nokkurrar skerðingar á sjálfu konungs-
valdinu.
Lýðræðisstjórnir hafa átt við mikla
erfiðleika að stríða frá þýí fyrsta að þær
mynduðust. Það var til í hinu forna
Grikklandi, “fimta herdeild”, Quislingar
eða föðurlandssvikarar, alveg eins og nú
og löngu áður en Spánverjar fundu upp
orðið “Fifth Columnists”. Æðsti maður-
inn í herstjórnarráði Aþenu, benti með-
stjórnendum sínum á þessu líka menn
áður en orustan á Maraþonsvöllum hófst
490 f. Kr.
“Ef við ekki hefjum nú þegar strið,”
sagði Miltiades, “þá verða vissir land-
ráðamenn innan þjóðfélagsins á undan
oss að kljúfa Aþeninga og bdrgin verður
með svikum seld í hendur Medíumönn-
um. En ef við berjumst áður en rotnun
sú á sér stað innan Aþenu, er það trú
mín, að við getum unnið sigur í orustu
svo frémi, að guðirnir verði sanngjarnir
og reynist ekki öðrum aðiia hliðstæðir
fremur en hinum.”
Frá þessu orðtaki Miltiadesar, er mál-
tæki Shakespeares komið um að “eitt-
hvað sé rotið í Danmörku”, — þó um
Aþenu væri notað meira en tuttugu öld-
um áður.
* * *
Þegar frá stofnun stjórnarráðshússins
í Philadelphia voru liðin 50 ár, en það
var með Jögum 1701, ráðgert að reisa
það, var þess minst og meðal annars með
því, að í það var sett turnklukka, sem
nefnd hefir verið Liberty Bell. Á henni
voru skráð þessi spámannlegu orð:
“Lýsið yfir og boðið frelsi í landinu
fyrir alla íbúa þess.”
Klukkan var gerð í London. Það var
koma William Penn, sem nefndin í Phila-
delphia er um gerð klukkunnar sá, hafði
í huga, er hún skráði þessi orð á hana.
Og hve viðeigandi áritunin var, verður
Ijóst er vér lesum í Leviticus (þriðju bók
Moses) 25:10, en þar stendur:
“Friðþægingardaginn skulu þið láta
lúður gjalla um gervalt land yðar og
helga þannig fimtugasta árið og boða
frelsi í landinu fyrir alla íbúa þess.”
Það virðist eitthvað meira en tilviljun
ein, er því réði að orð þessi voru á klukk-
una skráð, fjórðung úr öld áður en sjálf-
stæðisyfirlýsingin var gerð 4. júlí 1876.
Frelsisþráin hefir verið vel vakandi í
hugum manna um þær mundir.
Stofnendur stjórnarfarslegs frelsis í
Bandaríkjunum, höfðu erft eitthvað af
hugsjónadraumum aldanna um frelsi,
sem af þessu sem öðru má sjá. Með
stjórnarskrá þeirra 1887, hefir ef.til vill
verið komið nær sönnu lýðræðisskipu-
lagi, en heimurinn hafði til þess tíma
þekt; mun og svo enn álitið af mörgum,
þó síðari árin virðist ýmislegt hafa úr
skorðum gengið svo að það verði nú
trauðla með réttu sagt. Á hitt má samt
benda, að það eru ýmsir viðaukar, sem
gerðir hafa verið síðar við stjórnar-
skrána, sem því virðast valda, af því að
þeir voru ekki í samræmi við hina upp-
runalegu stjórnarskrá. Hefir oftast nær
á þetta verið bent af frjálslyndari mönn-
um, er slíkar breytingar hafa fram kom-
ið, svo í því mun einhver hæfa vera.
Vald dómara nú í löggjafarmálum, má
eflaust benda á þessu til sönnunar. Að
veita það, var á sínum tíma talið stjórn-
arskrárbrot, enda hefir það reynst illa
síðari árin.
Hér er aðeins minst á frelsis-baráttuna
innan hins enskumælandi heims af því
að hún er oss þar bæði kunnust og þar
hefir þess utan meira og jafnara kveðið
að slíkum átökum, en hjá nokkrum hinna
stórþjóðanna. Það er auðvitað bæði
hægt að benda á stóru frelsissporin í
Frakklandi og Rússlandi, er sýna sömu
veiðleitnina, en þess gerist hér ekki þörf.
Vitundin um frelsi hefir ekki hjá öðrum
þjóðum verið að jafnaði betur vakandi,
gegnum aldimar og sögurnar, en hjá hin-
um enskumælandi þjóðum; ihún má þar
heita ein óslitin þróun, en ekki stundar-
fróun.
Og nú hafa forlögin, en ekki nein til-
viljun, hagað því svo, að þessar frjáls-
sinnuðu þjóðir allar heyja sameiginlega
eitt hið ægilegasta stríð í þágu almennra
mannréttinda og frelsis í heiminum. —
Frelsishugsjónin, þetta mesta þróunar-
skilyrði hvers einstaklings og hverrar
þjóðfélagsheildar, á því vonandi eftir að
lifa og dafna og mannkynið enn að verða
sælt, í táradalnum þrátt fyrir alt. Þó
mörgum kunni að finnast það á þessum
tímum fjarstæða, eru samt sem áður
skilyrðin til þess ekki fjarri meðan frels-
is og mannréttindaástin býr í brjóstum
eins stórs hluta mannkynsins og raun er
á. Þó loft sé nú lævi blandað þessa
stundina og ský einræðisins hafi sjáldan
dregið fyrir sól, sem nú, af völdum Hitl-
ers, sem eflaust verður getið í sögunni,
sem eins hins versta einræðis-illmennis,
fants og fífls, sem uppi hefir verið, er
ekkert að óttast, meðan hann hefir ekki
nema nazistaflokk sinn sér að baki, Japa
og Itali, eða um 200 miljón manna af
öllu mannkyninu, en 1800 miljónir fylgja
lýðræðisstefnunni. Þó of snemt sé enn-
þá, að vera um of bjartsýnn á útkomu
þessa yfirstandandi stríðs, heldur hann
aldrei, hvennig sem því lýkur, mannkyn-
inu til lengdar í ófrelsisviðjunum. Hinir
fáu gátu það, meðan lýðræðishugsjónin
var ekki eins glögt mörkuð og ákveðin i
hugum almennings og nú. Á
þessum tímum er það ekki
hægt. Vísindin tengja mann-
kynið út um allan heim nú of-
vel saman til þess. Það er því
orðagirnd, meiri iþrótta- og
skemtanafíkn foreldranna, ó-
heppleg íbúðaskilyrði í hinum
geystistóru leiguhúsum borg-
anna, þar sem hver ibúð rúmar
ekki að vera neitt of bjartsýnn, [ ekki nema fámenna f jölskyldu.
að vænta þess, að hinn betri Höfundur tæpir að lokum á
málstaður beri enn sigur úr því, að stríðið geti orðið til þess
býtum, eins og þróunarsaga að draga úr barneignum fólks,
lýðræðisins sýnir að hann hefir
ávalt gert.
UM MANNFÆÐINGAR
því að margar mæður hugsi
sem svo: Til hvers er að eiga
tvö börn, þegar þeirra bíða
ægilegar loftárásir og viðlíka
hörmungar.
. Það er víst engin hætta á því,
Þjóðin þarfnast miklu að mannkynið gangi til þurðar.
meiri mannfjölgunar. Þetta Hinu þarf enginn að furða sig
hefir að undanförnu verið við- á, þó að skynsamt fólk kinoki
kvæðið hjá forráðamönnum sér við að auka kyn sitt eins
H
ér fæðast alt of fá börn.
stórveldanna í Evrópu. Nýlega
birtist grein um þetta mikil-
væga dagsins mál i merku
ensku útvarpsblaði, og til þess
að veita lesendum Samtíðar-
innar glögga hugmynd um,
hverja skoðun brezk yfirvöld
hafa á því, birtum vér greinina
hér í lausiegri þýðingu, örlítið
samandregna.
“Ættum við að eignast fleiri
börn? Auðvitað er hér um
mikið alvörumál að ræða fyrir
Breta. Það verður a. m. k. orð-
ið alvörumál eftir einn eða tvo
mannsaldra. Með hverju ári,
sem líður, komumst við að raun
um, að barnsfæðingum fækkar
frá því, sem var árið áður. Ef
þessu heldur áfram, mun skjótt
koma á daginn, að íbúum Bret-
lands hefir fækkað um eina eða
tvær miljónir. En vér lítum
svo á, að því fleiri heilsugóðir
og nú er umhorfs í veröldinni,
meðan þeir menn fara með
pólitísk völd, sem virða manns-
lífin og velferð manna ekki
meira en raun ber vitni.
—Samtíðin.
DÁN ARFREGN
John Jones Johnson, bónði
við Árborg, Man., andaðist að
heimili sínu þar, þann 28. maí,
eftir stutta legu en þvingandi
vanheilsu er varað hafði árum
saman. Hann var fæddur 26.
sept. 1881, i Minneota, Minn.,
og ólst þar upp, en einnig í
'Duluth, Minn., en á þessum
stöðvum og í Norður Dakota,
áttu foreldrar hans dvöl, og
síðast, um langa hríð við Ár-
borg, Man.
Jón var sonur hjónanna Ei-
ríks og Vilborgar Johnson. Var
ungir Bretar sem séu í heimin- Eiríkur ættaður úr Suður
um, því betur muni oss vegna.
Aðalatriðið er þetta: Hvað er
orðið af öllum ungbörnunum?
Hvers vegna minka fjölskyld-
urnar svo ört nú á dögum? Afi
minn átti tíu systkin, móðir
mín níu, en eg er einkabarna
Múlasýslu af Djúpavogi, fædd-
ur í Borgarfirði, og ætt hans
margmenn. Þar rótföst um
langa hríð, kennir margra snilli
og fjörmanna í þeirri ætt. Er
Ríkarður Jónsson listamaður,
hinn orðiagði af þeirri ætt. Vil-
foreldra minna. Nú er eg orð- borg móðir Jóns var Stefáns-
inn 35 ára gamall, og eg er enn! dóttir frá Stakkahlíð í Loð-
ókvæntur. Þið sjáið, að hverju
stefnir. — Fjölskyldurnar
smækka. Hvað veldur slíku?
Hér eru kaflar úr nokkrum
bréfum, sem munu ef til vill
varpa 1 jósi á þetta mál. Ungur
maður skrifar: “Hin afvega-
leidda unga stúlka nú á dögum
er of mikið gefin fyrir skemt-
anir, til þess að hún nenni að
standa í barneignum. Hún vill
mundaifirði Gunnarssonar, var
Stefán bróðir séra Sigurðar
Gunnarssonar á Hallormsstað,
en Gunnar Gunnarsson skáld
af þeirri ætt. Kona Stefáns en
móðir Vilborgar móður Jóns
var Þorbjörg Þórðardóttir frá
Kjarna, við Eyjafjörð; er margt
ágætra kvenna og manna af
þeirri ætt; meðal núlifandi
fólks má nefna ólaf prófessor
heldur eiga sér iítinn bíl en; Lárusson frá Selárdal og syst-
lítið barn. Og hún vill heldur kini hans, séra Friðrik Frið-
fara í bíó en sitja við vöggu! riksson svo fáir einir séu nefnd-
barnsins síns. Margir foreldr- ir.
ar segja iíka, að venjulegar í-
búðir í stórborgum séu ekki
miðaðar við margmennar fjöl-
skyldur. Verkamaður í enskri
Vilborg og Einíkur hófu bú-
skap sinn á Rangá í Hróars-
tungu í Norður-Múlasýslu, en
fluttu til Vesturheims 1878, og
stórborg getur hvorki hýst settust að í Minneota-bygð, síð-
stóran barnahóp né séð honum' ar í Dluth, Dakota og Árborg,
farborða
hátt.” —
á sómasamlegan sem að var vikið. Vilborg dó á
Nýgft kona skrifar: | gamlárskvöld 1930, en Eiríkur
“Við hjónin ætlum að eiga eitt! á hvítasunnudagsmorgun 1937.
Börn þeirra, en systkini Jóns
eru: Sigurður Níels. railway en-
samlega upp og veita iþvi þá gineer) d. 1939, kv. skozkri
beztu mentun, sem unt er að konu> Isabel Crispo að nafni.
barn. Við treystum okkur til i
að ala þetta eina barn sóma-|
afla því hér í landi. Slíkt gæt
um við ekki veitt tveim eða
fleirum börnum. Við viljum í
barneignunum ekki ganga
lengra en efni okkar leyfa.” —
Ein af þessum sönnu fyrir-
Edward Lárus. bóndi við Ár-
borg, Man., kv. Andreau
Tryggvadóttur Ingjaldssonar,
og konu hans Hólmfríðar And-
résdóttur. Stefán, d. 1904, 15
ára. Eiríka. gift Halldóri Hall-
myndarmæðrum skrifar: “Við dórssyni> d. á jólanótt 1895, þá
hjónin hvorki reykjum né
brögðum áfengi, og við eyðum
18 ára. Bergljót, er ávait var
með foreldrum sínum, Árborg,
ekki tómstundum okkar í kvik- Man Kristín Margrét. kona
myndahúsum. Eg á þrjá heilsu-, Bjarnþórs j. Lífmann, fyrver-
góða syni og vildi gjarnan eiga I di sveitarstjóra í Bifröst
_- .. ec’ L. A 4- ff . ... .
þrjá í vðbót.” — Önnur móðir
skrifar: “Eg hefi eignast fimm
börn. Þau eru öll vel gefin og
heilsugóð. Eg hefði ekki
treyst mér til að ala stærri
barnahóp næglega vel upp.”
Vér gætum tilfært miklu
fleiri ummæli úr bréfum, sem
oss hafa borist. En hvað, sem
þeim líður, vantar Bretland
fleiri börn til þess að viðhalda
þjóðstofni sínum. Vér lítum
svo á, að yfirleitt sé alt að fær-
ast í það horf, að fjölskyldurn-
ar minki”, segir höfundur
greinarnnar að iokum. Hann
álítur, að orsökin til barna-
sveit. Þorbjörg. gift Karli tré-
smið Vopna, Árborg, Man.
Jón var löngum heima með
foreldrum sínum og ungur að
aldri var han heimili sínu og
foreldrum mikil hjálp, stundaði
hann og bú þeirra í landnámi
þeirra í grend við Árborg með
gaumgæfni og festu. Þann 23.
marz, 1907, kvæntist hann
Hildi Sigfúsdóttur Jónssonar,
og konu hans Guðrúnar Hildi-
brandsdóttur, en misti hana frá
börnum þeirra ungum, 31. okt.
1914.
Börn þeirra eru: Sigrún, ó-
gift; og Stefán, bóndi við Ár-
fækkunarinnar sé meiri met- borg, kv. Margaret Boundy.