Lögberg - 11.09.1952, Qupperneq 4

4
LÖGBERG, FIMTUDAGINN, 11. SEPTEMBER, 1952
Lögberg
GefiÖ út hvern fimtudag af
THE COLUMBIA PRESS LIMITED
695 SARGENT AVENUE, WINNIPEG, MANITOBA
Utanáskrift rltstjúrans:
EDITOR LÖGBERG,- 695 SARGENT AVENUE, WINNIPEG, MAN.
PHONE 21804
Ritstjóri: EINAR P. JÓNSSON
Verð $5.00 um árið — Borgist fyrirfram
The "Lögberg” is printed and published by The Columbia Press Ltd.
695 Sargent Avenue, Winnipeg, Manitoba, Canada
Authorized as Second Class Mail, Post Office Department, Ottawa
Merkum áfanga náð
Lögberg skýrði frá því í fyrri viku, að nú væri að
því komið að íslenzka kensludeildin við Manitobahá-
skólann tæki til starfa; vitaskuld kom fregnin engum
þeim á óvart, er með framvindu málsins hafa fylgst,
en engu að síður mun hún hafa vakið almennan fögnuð
meðal íslenzka kynstofnsins, því milli draums og stað-
reyndar, er tíðum breitt djúp staðfest.
Draumur landnemans um traust og varanlegt
varnarvígi íslenzkri tungu og bókmenningu til lang-
lífis í þessari álfu, er nú orðinn að ómótmælanlegum
veruleik, sem víst má telja að með tíð og tíma verði
ættstofni okkar beggja vegna hins breiða hafs til marg-
háttaðrar blessunar, og auki jafnframt að nokkru á
menningu þeirra þjóða, sem við búum með, og hefir þá
ekki verið til einskis barist.
Róm var ekki bygð á einam degi og það verður
heldur ekki deildin okkar við Manitobaháskólann; hér
er um gróðrarstöð að ræða, er skapa á skilyrði fyrir
því, að íslenzkur ungvlður fái í menningarlegum skiln-
ingi þroskast upp í laufþrungin tré, er frá ári til árs
stækki limríkt landnám sitt.
Að nokkurar kröfur verði gerðar til hinnar nýju
kensludeildar, verður eigi dregið í efa; allar slíkar kröf-
ur verða þó að grundvallast á réttsýni og bróðurhug
með það markmið eitt fyrir augum, að verða eins sam-
huga um stuðning okkar við deildina og við urðum um
fjársöfnunina varðandi stofnun hennar, og mun þá vel
fara.
Við íslendingar eigum góðan hauk í horni þar, sem
Dr. Gillson, forseti háskólans á í hlut; mann, sem kynst
hefir persónulega íslenzkum fornbókmentum og dáð
þær að verðugu; afskipti hans af kenslustólsmálinu
hafa jafnan verið hin drengilegustu og blásið því byr
í segl; forustu slíks ágætismanns er gott að hlíta.
í tilkynningunni um námskeiðin í íslenzku við
Manitobaháskólann komst Dr. Gillson svo að orði:
„Þessi kensla í hinu lifandi íslenzka máli, er höfuð-
verkefni kensludeildarinnar. Hún táknar upphaf að
starfsemi innan vébanda háskólans, sem vér óskum
að með tíma megi fá þann vöxt og viðgang, sem vonir
manna standa til.“ Þessi orð getum við öll gert að
okkar eigin orðum.
Um hinn nýja formann hinnar íslenzku kenslu-
deildar, prófessor Finnboga Guðmundsson, er óþarft
að fjölyrða; öllum eru þegar kunnir góðir hæfileikar
hans og áhugi; hann hefir dvalið meðal okkar árlangt,
heimsótt meginþorra íslenzkra bygðarlaga í álfunni,
og hvarvetna sakir prúðmensku sinnar og háttvísi, ver-
ið aufúsugestur; góðspár íslenzka mannfélagsins verða
honum samfara inn í hans virðulega, en vandasama
embætti.
Það er hlutverk presta að vitna í Biblíuna án þess
að innviðagildi hennar rýrni við það eða raskist á
nokkurn hátt; svo er jafnan um þau orð, sem sígild eru;
við leikmennirnir vitnum í kvæði, sem okkur þykir vænt
um, við gerum þetta ef til vill oft, enda er góð vísa
sjaldan of oft kveðin; ég hefi hvað ofan í annað vitnað
í vísu þá, sem hér fer á eftir og þykir hún æ því fegurri,
sem ég les hana oftar; hún mætti vel kallast ástaróður
til íslenzks máls og þar af leiðandi á hún brýnt erindi
til þeirra allra, er vilja glöggva sig sem best á því hvað
það í rauninni tákni, að eiga að móðurmáli jafn göfuga
og tigna tungu og íslenzkuna; dg þetta á heldur aldrei
betur við en nú, er stórir hlutir eru að gerast í lífssögu
okkar, svo sem stofnun kensludeildarinnar óneitanlega
ber vitni um:
Og feðratungan tignarfríð —
hver taug mín vill því máli unna;
þess vængur hefst um hvolfin víð,
þess hljómtak snertir neðstu grunna;
það ortu guðir lífs við lag,
ég lifi í því minn ævidag
og dey við auðs þess djúpu brunna.
Mikið skuldar íslenzka þjóðin Einari Benedikts-
syni fyrir þetta óumræðilega fagra stef, og mikið
skuldar hún þeim öllum, er sannað hafa í verki trúnað
sinn við íslenzka tungu og báru til þess gæfu, að unna
henni hugástum og fóru ekki með það í felur.
Athygli skal að því leidd, að á forsíðu þessa blaðs
birtist í enskri þýðingu áminst tilkynning um tilhögun
íslenzkukenslunnar þeim til glöggvunar, er eigi njóta
sín á íslenzku máli.
Ætlaði heim 1909, en fékk þá
sem entist í 37 ár
Rabbað við GÍSLA JÓNSSON, rilsljóra Tímarils
Þjóðræknisfélags íslendinga í Vesturheimi
„smápöntun",
Undanfarna mánuði hefir dvalið hér góður gestur úr hópi
Vestur-íslendínga, Gísli Jónsson, ritstjóri frá Winnipeg.
Hann hefir dvalið vestan hafs um nær hálfrar aldar skeið,
var einn úr fjölmennum hópi harðfengra vesturfara, sem
lögðu leið sína til Kanada árið 1903.
Gísli Jónsson er 76 ára gamall,
en þess verður þó ekki vart, að
aldurinn sé þetta hár, hvorki í
fasi né tali. Hann er léttur í víð-
ræðum, athugull, kíminn og
skemmtilegur í bezta lagi. Hann
er bróðir Einars Páls Jónssonar,
ritstjóra Lögbergs í Winnipeg,
fæddur að Háreksstöðum á
Jökuldalsheiði í Norður-Múla-
sýslu.
Vísir hitti Gísla að máli og
rabbaði við hann stundarkorn,
því að ekki er seinna vænna,
með því að hann er á förum
aftur vestur um haf. Hann fer
að þessu sinni með flugvél, eða
með talsvert nýtízkulegri hætti,
en þegar hann hvarf héðan af
landi burt fyrir 49 árum.
Hann var prentari að iðn,
stundaði fyrst prentverk við
„Stefni“, blað Björns Jónssonar
á Oddeyri, og þegar vestur kom,
hélt hann því starfi áfram, fyrst
fyrir sjálfan sig, og hafði þá ekki
mikið umleikis fyrstu 5—6 árin.
Það var eins konar „bedroom-
shop“, eins og það var nefnt, en
það táknar, að Gísli var með
pressuna, leturkassann og aðrar
tilfæringar í faginu í lítilli kytru,
sem hann bjp í.
Ætlaði að snúa heim afiur
„Árið, sem ég fór vestur,
munu þeir hafa verið nálægt
þúsundi, sem leið sína lögðu
vestur um haf,“ segir Gísli.
„Margt af þessu fólki, eða flest,
voru dugnaðarmenn, en þá var
þröngt í búi hér heima fyrir,
og menn fýsti að leita gæfunnar
hér vestra. Við vorum á 6.
hundrað íslendingar, sem fórum
vestur um haf frá Englandi með
hafskipi frá C. P. R.-félaginu, og
langflestir fóru til íslendinga-
byggðanna í Winnipeg og ná-
grenninu.
Gísli Jónsson
Óbyrlega blés í fyrstu, að því
er Gísli segir, og var hann kom-
inn á fremsta hlunn með að snúa
heim aftur árið 1909. Þá kom
fyrir smáatvik, sem varð þýð-
ingarmikið í lífi hans. Hann
hafði haft ýmis smáverkefni
með höndum fyrir líftrygginga-
félagið Great West Life Insur-
ance Company, og var auk þess
tryggður hjá því. Þangað labbaði
Gísli skömmu áður en hann
hugðist fara heim, og sagði við
mann þar, hvort hann hefði ekki
„myndarlega pöntun“ handa sér,
áður en hann færi alfarinn.
„Jú — það var „smá-pöntun“
handa honum, en hún entist
Gísla til ársins 1946, eða í 37 ár,
því honum var falið að standa
fyrir rekstri eigin prentsmiðju
félagsins, sem komið var á fót.
Voru lengst af 10 manns í þjón-
ustu Gísla í fyrirtæki þessu, sem
gerði ekki annað en prenta ýmis-
legt fyrir líftryggingarfélagið.
Gísli gerist ritstjóri
Árið 1940 tók Gísli við rit-
Ný Ijóðabók
Davíð Björnsson: RÓSVIÐIR . Ljóðmæli . The Columbia
Press Limited, 1952
Það er nú orðið all-langt síðan, að ritstjóra Lög-
bergs barst þessi fyrsta ljóðabók Davíðs Björnssonar
að gjöf með vinsamlegri áritun frá höfundínum; hennar
hefði að vísu átt að vera getið nokkru fyr, en ef satt
skal segja, hafa erilsamir tímar ritstjórans, öðru frem-
ur, valdið drættinum.
Kaup íslenzkra bóka hafa, illu heilli, farið tilfinnan-
lega þverrandi hin síðari ár hér vestan hafs, og mun
þetta þó ná einna mest til ljóðabóka; þær sýnast ekki
eiga upp á pallborðið hjá almenningi eins og hugsunar-
hætti hans nú er komið; þetta er því ömurlegra sem
vitað er að íslenzkt ljóðform er eiQ sú glæsilegasta
íþrótt, sem um getur í sögu mannsandans.
Eftir að hafa kynt mér eins vandlega og framast
var unt Rósviði Davíðs, gat ég hugsað mér að höfundi
þeirra hefði verið farið líkt og Páli Ólafssyni, er hann
lét svo um mælt:
„Ég yrki mér til hugarhægðar,
en hvorki mér til lofs né frægðar.“
Áminst ljóðmæli bera þess glögg merki, að höfundi
hefir verið í því mikil hugarhægð að fella þau í stuðla;
kemur þetta glegst í ljós í kvæðunum, sem helguð eru
konu hans, því undirtónn þeirra er mildur og laðandi;
bókin hefst á mjúkstrengjuðu kvæði, „Til þín,“ og er
þetta fyrsta erindið:
„Mig brestur orð og algengt mál
að yrkja ljóð til þín.
Þú hefir borið söng í sál
og sólskin inn til mín.“
EkM er hér um stórbrotin kvæði að ræða, ekkert,
er minni á „arnsúg í flugnum.“ Engu að síður ómar í
mörgum kvæðanna ljóðrænn strengur, sem engum
verður eftirsjá í að kynnast; ljóðin mótast af mannrækt
og ómengaðri ást til íslands.
Frágangur bókarinnar er um alt hinn vandaðasti
og nær það jafnt til pappírs, prentunar og bands.
Rósviðir kosta í fallegu bandi $4.50 og fást hjá
höfundinum í Björnsson’s Book Store, 702 Sargent
Avenue, Winnipeg, Manitoba.
stjórn Tímarits Þjóðræknisfé-
lags íslendinga í Vesturheimi af
Rögnvaldi Péturssyni, sem lézt
það ár, og hefir það starf með
höndum enn í dag, en þetta rit
er aðal-tímarit íslendinga vestra,
bókmenntalegs eðlis. Er þetta
hið merkasta rit, sem unnið hef-
ir íslenzkri menningu hið mesta
gagn vestan hafs, eins og alkunna
er. Sama ár og Gísli lét af störf-
um í prentsmiðju líftrygginga-
félagsins, 1946, missti hann
konu sína, sem einnig var ís-
lendingur og fædd hér heima,
Guðrúnu Helgu Finnsdóttur frá
Geirólfsstöðum í Skriðdal. Var
hún hin mikilhæfasta kona, rit-
höfundur og fyrirlesari. Lagði
hún einkum fyrir sig smásagna-
gerð og liggja eftir hana þrjár
bækur.
Þau hjón eiga fjögur börn á
lífi: Helga Johnson, prófessor í
jarðfræði við Rutger University
í New Jersey í Bandaríkjunum,
og þrjár dætur. Bergþóra heitir
ein þeirra, gift Robson mála-
færslumanni í Montreal, önnur
er Gyða, gift Hurst yfirverk-
fræðingi Winnipeg-borgar, en
hin þriðja er Ragna, gift St.
John, lyfjafræðingi og bæjar-
ráðsmanni í Winnipeg.
Gísli hefir komið heim einu
sinni síðan hann fór héðan 1903,
en það var árið 1927, með Brúar-
fossi, sem þá var nýsmíðaður.
Þeir voru skólabræður í Möðru-
vallaskóla veturinn 1896, Páll
heitinn Steingrímsson, ritstjóri
Vísis, og Gísli. Sagði Gísli svo
frá að hann hefði komið upp á
skrifstofu Vísis, eftir 31 árs fjar-
veru frá landinu, að hitta Pál.
Baldur heitinn Sveinsson, sem
Gísli hafði hitt vestra, var þá
blaðamaður við Vísi. Baldur
tjáði Páli, að kominn væri Eng-
lendingur, sem vildi tala við
hann. Páll anzaði: „Þú talar við
hann fyrir mig, þú ert lipurri í
enskunni en ég.“ Baldur svaraði:
„Nei, hann vill tala við þig.“
Síðan gekk Gísli inn, en Páll
einblíndi á hann stundarkorn,
þar til hann áttaði sig á, að þarna
var kominn skólabróðir hans,
sem hann hafði ekki séð í þrjá
áratugi.
Talið berst að því, að margir
Vestur-íslendingar nái háum
aldri, enda hraustleikafólk. Þá
segir Gísli frá Guðmundi nokkr-
um í Norður-Dakota. Hann var
orðinn 105 ára gamall, en varð
fyrir þeirri sorg að missa son
sinn. Þá mælti gamli maðurinn:
„Ekki verður sagt, að aldurinn
hafi orðið drengnum að meini,“
en „drengurinn" var kominn yfir
áttrætt.
Margt er breyii hér heima
Gísla finnst margt hafa breytzt
hér, ótrúlega margt, á þessari
hálfu öld, sem liðin er, frá því
hann fluttist vestur. „Hér hefir
meira verið gert, en nokkurn gat
grunað. Þetta er gífurlegt átak
fyrir ekki fjölmennari þjóð. Mest
þykir mér þó um vert, að verzl-
un og iðnaður skuli nú vera í
höndum íslendinga. Þá þykir
mér stórmikið til nýræktar og
skóggræðslu koma. Sérstaklega
var ég hrifinn af því, sem ég sá
á Hallormsstað, og mikill er
munurinn þar nú og árið 1927,
er ég kom þangað snögga ferð.“
Gísli Jónsson er góður og gegn
fulltrúi íslendinga og íslenzkrar
menningar í hinu víðáttumikla
landi vestan hafs. Hann er einn
þeirra, sem heldur merkinu hátt
á loft, nýtur vinsælda og virð-
ingar í hinu nýja heimalandi
sínu, en gleymir þó ekki æsku-
stöðvunum á Fróni.
Héðan fylgja Gísla beztu óskir
og kveðjur til landa okkar vest-
an hafs, bæði þeirra, sem helzt
er að finna við Sargent-götu, og
annars staðar, þar sem íslenzka
menn er fyrir að hitta í Winni-
peg og breiðum byggðum
Kanada. Thorolf Smiih
—VISIR, 3. sept.
Frétfrir frá íslandi
Framhald af bls. 1
verksmiðjunnar í Gufunesi. —
Framlag þetta er óafturkræft.
☆
Héruð öll frá Hvalfjarðarbotni
að Ytri-Rangá hafa verið sauð-
laus eftir niðurskurð frá því í
fyrrahaust og verða í haust flutt
rösklega 24.000 líflömb á þetta
svæði, flest úr Þingeyjarsýslu.
Þá hefir verið ákveðið að lóga
í haust öllu sauðfé á svæðinu frá
Ytri-Rangá austur að Mýrdals-
sandi og lýkur þar framkvæmd
áætlunar um skipulögð fjárskipti
vegna mæðiveikinnar, en byrjað
var í Þingeyjarsýslu haustið
1944. Hefir þá verið skipt um
fjárstofn á meira en helmingi
landsins, eða frá Jökulsá á Fjöll-
um vestur og suður um land að
Mýrdalssandi að Vestfjarða-
kjálkanum undanteknum. Segja
má að fjárskiptin hafi lánast
mjög vel til þessa og standa von-
ir til þess að mæðiveikinni verði
útrýmt með þessum hætti. — Á
Austurlandi eru aðrir sauðfjár-
sjúkdómar, aðallega garnaveiki,
sem gert hefir mikinn usla, og er
nú helzt treyst á bóluefni til út-
rýmingar henni. Bóluefni þetta
er framleitt í Tilraunastöðinni á
Keldum.
^ ☆
Reiknaður hefir verið út verð-
lagsgrundvöllur landbúnaðar-
afurða, sem taka á gildi 1. sept-
ember og hækkar hann um
12,3%, aðallega vegna hækkunar
á kaupi.
☆
Á árinu 1951 voru grafnir með
43 skurðgröfum skurðir, sem
samtals eru 490 kílómetrar á
lengd og að rúmtaki tæpar tvær
milljónir teningsmetra. Kostn-
aður á teningsmetra varð að
meðaltali 2 krónur og 73 aurar.
Langsamlega flestir þessara
skurða voru gj^fnir vegna tún-
ræktar og rúmlega tveir þriðju
þeirra með skurðgröfum véla-
sjóðs.
☆
Ákveðið hefir verið að koma
á fót heildarspjaldskrá yfir alla
íslendinga og eru vélar til þess
komnar fyrir nokkru til lands-
ins og verða reknar sem sjálf-
stætt fyrirtæki, en í upphafi
verða Hagstofa íslands og Raf-
magnsveita Reykjavíkur aðal-
notendurnir. Hagstofan annast
vinnu við heildarspjaldskrána,
sem verður byggð á manntalinu
1950, en aðrir þátttakendur í
kostnaði við verkið verða fjár-
málaráðuneytið, vegna skatta-
álagninga og skattinnheimtu,
Reykjavíkurbær, Trygginga-
stofnun ríkisins og Berklavarnir
ríkisins. Sú deild Alþjóðaheil-
brigðisstofnunarinnar, sem fæst
sérstaklega við berklarannsókn-
ir, hefir ákveðið að verja á þessu
ári allt að 8000 dollurum til
heildarspjaldskrárinnar, þar sem
allar berklarannsóknir yrðu
færðar frá ári til árs. Fjárhags-
aðstoð þessi er innt af hendi
þrátt fyrir það, að Alþjóðaheil-
brigðismálastofnunin beinir nú
aðallega aðstoð sinni til þeirra
þjóða, sem skemmra eru á veg
komnar í baráttu sinni við
berklaveikina, en íslendingar
eru. Ákvörðun stofnunarinnar
um aðstoð þessa mun eingöngu
tekin með tiljiti til hinna víð-
tæku berklarannsókna, sem hér
hafa verið gerðar á undanförn-
um árum, hins óvenjulega ár-
angurs sem náðst hefir, og auk
þess sérstakra ástæðna, sem hér
eru fyrir hendi til rannsókna og
athugana á ýmsum þeim vanda-
málum, sem Alþjóðaheilbrigðis-
málastofnunin fæst nú við að
leysa á þessu sviði.
☆
Aðalfundur Prestafélags Suð-
urlands er haldinn í Grindavík
1 dag og á morgun og í sambandi
við hann messuðu prestar úr
félaginu í ýmsum kirkjum á
Suðurnesjum í dag. Aðalmál
Framhald á bls. 5