Lögberg-Heimskringla - 10.09.1977, Page 5

LOGBERG-HEIMSKRINGLA, LAUGARDAGINN 10. SEPTEMBER 1977
5
an um að tvennt væri nauð-
synlegt, til að viðhalda þessu
dýrmæta erfðafje. Annað
var að Islendingar mynduðu
nýlendu útaf fyrir sig en hitt
að lijer í Ameríku væri gef-
ið út túnarit á íslensku. —
Þetta tvennt stendur í svo
nánu sambandi hvað við ann
að, að varla var hugsandi að
annað gæti án hins þrifist”.
Auk ávarpsins voru lög
Prentfélagsins birt í fyrsta
blaðinu. Prentsmiðjan var
sett að Lundi við Islendinga-
fljót, þar sem síðar heitir
Riverton. Liggur sú byggð
nyrst í nýlendunni, og mimu
ýmsir hafa kosið að stöðvar
prentsmiðju og blaðs hefðu
verið að Gimli nær syðst í
nýlendunni, þar sem þá var
þegar einskonar miðsöð að
rísa upp. En vafalítið hefir
hér mestu ráðið, að bæði Sig
tryggur og Jóhann Briem
voru búsettir við Islendinga-
fljót.
Enginn ritstjóri er til-
nefndur að 8 fyrstu blöðum
Framfara, en fullvíst er, að
Sigtryggur var ritstjóri
þeirra, enda ritaði hann löng
um mikið í blaðið. Með 9.
tölublaði tekur Halldór
Briem, frændi Jóhanns við
■ritstjórninni og hafði hana á
hendi eftir það. Halldór var
guðfræðingur að mennt, og
hafði haft á hendi prests-
þjónustu um skeið meðal
Vestur-lslendinga. Hann var
seinna kennari við Möðru-
vallaskóla og fyrstu ár hans
á Akureyri en síðar lengi
bókavörður í Landsbóka-
safni.
Frágangur blaðsins má góð
ur kallast, eftir því sem þá
gerðist og stendur fyllilega
jafnfætis blöðunum heima á
Islandi, enda þótt leturskort
ur hindraði nokkuð, en papp
ír var lélegur, og hefir það
ef til vill átt þátt i því, hve
sjaldgæft blaðið er nú, varla
meira en 4—5 heil eintök. —
Upplagið var lítið, og kaup-
endatala var mest um 600,
þar af langmestur hlutinn í
Ameríku.
Neyðin meðal Islendinga í
Canada, og svo mætti lengi
telja. Þá er annáll eða tíð-
indi frá nýlendunni í flest-
um blöðum. Er þar rakin
saga landnámsmanna frá
degi til dags að kalla má. —
Einnig eru fréttabréf úr öðr
um nýlendum Islendinga
hvarvetna í Vesturheimi, all
ar götur suður til Brazilíu.
Þá gleymir blaðið ekki að
geta um hitt og annað, sem
gerðist heima á gamla
Fróni, almennar fréttir eru
frá Canada, Bandaríkjunum
og Norðurálfu. Viða er að
finna leiðbeiningar og holl
ráð til landnemanna um hitt
og annað, er gæti komið
þeim að liði í lífsbaráttunni.
Fjallað er um ýmis málefni
Islendinga austan hafs, grein
ar um bókmenntir, kvæði,
sögur, marglitt smælki og
auglýsingar, sumar hinar
Inga Goodrich og Gordon Glslason, g-jaldkeri, og vlnstra megin sést
húsfreyjan, Marjorle, sem bar fundarmönnum kaffl og meölætl. — Paö
hefur árelöanlega ekkl farlS svona vel um frumherjana, er þelr héldu
fundi sfna fyrir 100 árum, enda mlkiB vatn runnlö tll sjávar frá þelm
tíma.
Af Framfara komu út
tveir árgangar. Fyrri árgang
urinn, 10. september 1877 til
7. september 1878, var 37
blöð ásamt titilblaði og efnis
yfirliti, hvert blað 4 síður,
eða alls 146 blaðsíður. Síð-
asta blað árgangsins kallast
aukablað við nr. 36. Annar
árgangur hófst 5. október
1878, og kom síðasta blað
hans út 30. janúar 1880. —
Hann varð alls 38 blöð einn-
ig með efnisskrá og titilblaði
eða 152 blaðsíður. Þannig
eru báðir árgangarnir sam-
tals 298 blaðsíður. Framfari
kom að jafnaði út þrisvar í
mánuði. — Prentarar voru
tveir Jónas Jónasson bróðir
Sigtryggs og Bergvin Jóns-
son.
Auk hinna 75 tölublaöa
Framfara gaf svo Sigtrygg-
ur Jónasson út eitt blað 10.
apríl 1880. Bar það sama
nafn og var prentað á sama
stað. Ekki taldi Sigtryggur
það þó heyra til hinum eigin
leea Framfara, þvi að hann
fari var liættur að koma út,
og kallaði þetta blað, sem
var jafngildi af 1 númeri af
“Frf” sama nafni en setti
enga tölu á blaðið. — Þetta
blað telst því i rauninni alls
ekki með “Frf” proper”.
En hvert var nú efni þess-
ara sjötíu og fimm tölublaða
Framfara? Það leikur ekki á
tveim tungum, að það er
býsna fjölbreytt, þegar hin-
ar fátæklegu aðstæður, sem
það bjó við eru hafðar í
huga, en ljóst er, að sífellt
var keppt að því að koma
sem mestu efni fyrir í
hverju blaði. Fyrst ber að
nefna margar mjög merkileg
ar greinar, flestar eftir rit-
stjórana, um framfara- og
menningarmál nýlendunnar.
við Winnipegvatn. Þar má
geta t.d.: Þegar Nýja Island
“gerðist sjálfstætt ríki. —
Búnaðarskýrslur Nýja-ls-
lands. — Hvað næst liggur.
— Vatnaleiðin kringum Is-
lendingabyggð. — Islenskt
þjóðemi og Nýja-ísland. —
Hér sltja þetr ( hunsrum
Amason og Binar Arnason.
segir svo i bréfi til Eggerts
Jóhannssonar í Winnipeg 20.
des. 1889, sem svar við fyr-
irspurn.
„Framfari hætti þegar 2.
árg. var á enda, og ekkert
kom út af hinum þriðja. Jeg
gaf sjálfur út á minn kostn-
að eitt blað eptir að Fram-
Ágrip af sögu Norðvestur
landsins, en svo hét, sá hluti
Canada, sem nýlendan
heyrði til. — Leiðbeiningar
fyi'ir Vesturfara. — Eru Is-
lendingar bornir til ævar-
andi hungurs og harm-
kvæla? — Ýmislegt um
II m 4-1 , , I „ l\T t r, I rt 1 rt m rtft
nessar myndir voru teknar nýlega á fundt útfráfustjómar Lögbergs-
Heimskrlng-Iu. Fundurlnn var haldinn hjá formannl stjórnarinnar á
WIIIow Island við Glmli, og mun þaö vera f fyrsta skiptl f mörg ár,
sem stjómarfundur er haldlnn í Nýja Islandl, hafl þaö þá nokkum tíma
veriö gert tU þmi
hægri er Iiljm Amason.
skemmtilegustu. — Mest af
þessu er á íslensku, en þó er
í flestum tölublöðum efnis-
ágrip þess á ensku og land-
nemar hvattir til að læra
tungumál þarlendra manna
og semja sig að siðum þeirra
og háttum.
Ótalinn er þó þáttur sem
fyllir mikið rúm, en það eru
deilumál sem upp komu með
al Vestur-lslendinga og sér-
staklega snerta trú- og
kirkjumál, en harðar deilur
um þau efni komu snemma
upp og voru háðar of ofur-
kappi á báða bóga. Ollu þær
miklum flokkadráttum og
klofningi meðal manna, og
gréri þar seint um heilt. —
Deilugreinar þessar fylla
mikið rúm i blaðinu, svo að
stundum voru þær meira en
helmingur af lesmáli þess,
þótt með smáu letri væru
settar. Teljá sumir að greið-
ur aðgangur deiluaðila að
prentuðu blaði hafi jafnvel
aukið á biturleikann og
flokkadrættina.
Þegar öllu er á botninn
hvolft er efni blaðsins hið
merkasta, bæði i sér sjálfu
og sem heimild um sögu og
hugsunarhátt manna þar
vestra. Við lestur þess verð-
ur hver og einn drjúgum
fróðari um, hvað gerðist í
fyrstu nýlendu Islendinga i
Vesturheimi, baráttu fólks-
ins fyrir lífi sinu og tilveru,
þrautseigju þess og dugnaði.
Væri skarð fyrir skildi um
þekkingu okkar á frumsögu
landnámsins, ef Framfara
hefði ekki notið við. Það er
á enga lund ofmælt er Þor-
steinn Þ. Þorsteinsson segir
svo i Sögu Islendinga í Vest-
urheimi III bindi: — “Þótt
Framfara sé í sumu áfátt, er
hann þó að ýmsu leyti með
kjarnbeztu blöðum, sem út
liafa komið á íslensku, og
mun æ merkilegri þykja eftir
því sem lengra líður. — Er
hann eitt þarfasta og merk-
asta happaverk íslenskrar
þjóðrækni, er landar hafa
unnið vestan hafs, sem aldr-
ei verður of vel metið.” —
Þessum dómi verður trauðla
hnekkt.
En Framfari varð skamm-
lífur. Margt bar til að svo
varð. Kaupendatala var lág,
og áskriftargjöld greiddust
seint, sumt aldrei, meira að
segja sjálf, hlutafjárloforðin
efndust illa, og sum voru
aldrei goldin að fullu. Þeir
sem lagt höfðu fram fé til
stofnunar og reksturs blaðs-
ins töpuðu á því og mest
þeir, sem höfðinglegast
höfðu af mörkum lagt, og
voru það einkum stjórnar-
menn Prentíélagsins. — Það
var því engin furða þó að
þeir gæfust upp. Guðlaugur
Magnússon vestur-íslenskur
fræðimaður, sem skráð hef-
ur upphaf landnámssögu Is-
lendinga í Nýja-Islandi, sem
birtis í Almanaki Olafs. S.
Thorgeirssonar 1899, kemst
svo að orði um endalok
Framfara:
„Deilur og flokkadrættir í
Nýja-íslajidi út af nýlendu-
málum, trúmálum og nærri
öllu mögulegu, steypfcu blað-
inu eins og byggðinni að
mestu leyti, en svo voru Is-
lendingar líka of íámennir
til að halda uppi blaði. Þann-
ig leið hið fyrsta íslenska
blað, sem stofnað var hjerna
megin hafsins undir lok.”
Það er raunar ekki i fyrsta
sinn, sem flokkadrættir með
al íslendinga hafa orðið nyt-
semdarmálum að fjörtjóni.
— En þó að saga Framfara
yrði ekki löng, vann hann
og útgefendur hans stór-
merkilegt menningarstarf á
mörgum sviðum. Þorsteinn
Þ. Þorsteinsson segir “að
blaðið sé sómi minningu
þeirra rnanna, er það stofn-
uðu og máske óbrotgjarnasti
bautasteinn landnámsins.” —
Þau orð mega vel geymast.
En mestan hróður á Fram-
fari þó fyrir það, að hann
bjargaði frá glötun frum-
þáttum úr sögu íslensku
landnemanna í Canada, og í
þau spor mun seint fenna.
Akureyri,
10. sept. 1977