Lögrétta - 22.04.1914, Blaðsíða 1

Aígreidslu- og innheimtum.:
(’ORARINN B. ÞORLÁKSSON.
Vreltnsundi 1.
Talilmi 319.
Rltstjorl
PORSTEINN GÍSLASON
Pingboltntrætl 1T.
Taliimi 17*.
JK 33.
Reylijavílí 33. apríl 1914.
IX. árg.
Frá Eidsvold í Noregi.
Eins 05 kunnugt er, halda Norðmenn í vor mikla þjóðhátíð til
minningar um að stjórnarskrá þeirra og fullkomið þjóðarsjálfstæði er þá
100 ára. Stjórnarskrá þeirra er frá 17. maí 1814. En þingið, sem stjórn-
arskrána samdi, kom saman á Eidsvold í aprílbyrjun 1814. Eidsvold er skamt
í norður frá Kristjaníu. Þar eru skógar miklir, sögunarmyllur, járnvinsla o. fl.
1814 var Carsten Anker eigandi Eidsvolds; hann var stórríkur maður og
ættgöfugur. Hann ljeði Eidsvoldsþinginu húsaskjól, og er sýnt hjer á
myndinni húsið, sem það var háð í, en framan við það sjest hjer á mynd-
inni grafreitur C. Ankers. Húsið er nú eign norska ríkisins og var mikið
gert við það 1901. Carsten Anker fjekk sæti f stjórn Noregs 1814. Hann
var fæddur 1747 en andaðist 1824,
Lái>us Fjoldstod,
TflrFjettarmAlafsBralumaOup.
Lækjargata 2.
Helma kl. 11-12 og 4—7.
Bœkur,
ínnlendar og erlendar, pappír og allskyns
ritföng kaupa allir 1
Bókaversl. Sigfúsar Eymundssonar.
?vaí er i vænðum?
Síðustu ályktarorð Isafoldar á
laugardaginn var út af kosningunum
eru þessi:
„Er það spá vor, að svo muni
reynast, að hvorki muni þau mál
ná fram að ganga á þingi í sumar,
sem Sjálfstæðismönnum er áhuga-
mál að falli — nje þau mál eyðast,
sem þeim er sárt um, að fram nái
að ganga”.
Þó að þessi klausa sje ekki sem
fimlegast orðuð — mönnum er ekki
„sárt um“, að það ná fram að ganga,
sem menn vilja, að gangi fram —
þá er auðsætt, hvað í orðunum á
að vera fólgið. Blaðið býst við því,
að flokkur þess ráði öllu á næsta
þingi — og telur hann þá sjálfsagt
hafa nægan þingstyrk til þess að taka
ad sjer stjórn landsins.
Um þennan spádóm blaðsins skal
ekkert sagt að þessu sinni. Frjettir
eru ekki komnar úr öllum kjördæm-
unum. Og um suma þingmenn,
sem menn vita, að eru kosnir, er ó-
víst, hvar þeir muni skipa sjer á
þingi.
Ekki verður heldur að svo komnu
neitt um það sagt, hvernig á því
stendur, að kosningarnar hafa farið
eins og þær hafa farið, að svo
miklu leyti sem kunnugt er. Til
þess vantar ýmis konar vitneskju,
meðal annars um það, hvað þing-
mannaefnin hafa sagt, og hverju þau
hafa lofað í kjördæmunum.
Hitt er bersýnilegt, að Sjálfstæð-
isflokkurinn verður, með tilstyrk
þeirra, sem utan hans kunna að
verða, en fylgja honum að málum
að meira eða minna leyti, allöflugur
á þessu næsta þingi — svo öflugur,
að það er ekki nema eðlilegt, að
menn fari að verða forvitnir eftir
því, hvað sje í vændum, ef hann
skyldi mega sín svo mikils, sem ísa-
fold spáir.
Æila þeir þá að að ónýta stjórn-
skrármálið?
Eftir því, sem þeir hafa talað í
sumum blöðunum síðustu vikurnar
— síðan er þeir fundu upp á sín-
um allra-nýjasta hjegóma til þess að
rífast um, — virðist það mál vera í
meira en lítillí hættu statt, ef þeir
ráða lögum og lofum.
Standa þeir við þau stóryrði ?
Banna þeir ráðherranum, hver
sem hann þá verður, að skrifa und-
ir þann konungsúrskurð um flutning
íslandsmála í ríkisráðinu, sem boð-
aður hefur veriðf
Taki þeir þá stefnu, þá er málið
auðvitað ónýtt að sinni, og alt stjórn-
arskrárþref undanfarinna þinga ger-
samlega gagnslaust.
Þá ættu þeir fögrum sigri að
hrósa I
Eða setja þeir rfkisráðsákvæðið
aftur inn í stjórnarskrána f
Það fyndist þeim sjálfsagt Ifka
mikill sigur — eftir alt, sem þeir
eru búnir að segja um það atriði!
Eða renna þeir öllu niður og aug-
lýsa þegjandi, að alt þeirra uppþot
út af konungsúrskurðinum, sem boð-
aður hefur verið, hafi ekki verið
neitt annað en það, sem það var —
kosningabrellaf
Það þætti þeim Hklegast líka mik-
iH 9^ frasgur sigurl
Ónýta þeir /ánamálið ?
Eftir því sem sumir þeirra hafa
talað, sem framsögu hafa haft fyrir
sjálfstæðismenn í blöðunum, virðast
dáindis góðar líkur til þess.
Ög væri það ekki líka von og vel
til fundið, að íslenskir „sjálfstæðis-
menn" biðu eftir danskri löggjöj um
rikisfána, í stað þess að fara að
þjóta svona f það að nota tækifærið
til þess að íslensk þjóð geti eignast
fána sjálff
Tækist þeim nú að ónýta bæði
stjórnarskrármálið og fánamálið fyrir
þjóðinni á sama þinginu, þá væri
óneitanlega vel að verið, og þá yrði
þeim ekki örðugt um svar, ef þeir
væru spurðir að því, t. d. við kosn-
ingarnar að vori, hver árangur hefði
orðið af því, að þjóðin hefði sent þá
á þing f meiri hluta.
Það er svo sem engin undur, þó
að menn sjeu forvitnir um, hvað nú
sje í vændum.
Og ekki dregur það úr forvitninni,
að þeir tala svo, sem þeir muni telja
sig færa um að taka við landstjórn-
inni.
Hver verður ráðherrann þeirra?
Hingað til hafa þeir svarað þeirti
spurningu af nokkuru mikillæti, þeg-
ar hún hefur verið fyrir þá lögð.
Þeim hefur auðsjáanlega fundist, að
þjóðinni kæmi það ekki mikið við—
ef hún yrði að eins svo lánsöm að
£á einhvern úr þeirra flokki.
En svo eru aðrir, sem líta annan
veg á það mál. Þeim finst ekki
standa alveg á sama um það — þó
að „sjálfstæðismaður" taki við stjórn-
inni — hvort t. d. þjóðinni á að
stjórna kappsamur framfaramaður eða
staður afturhaldsmaður, rjettlátur eða
ranglátur maður, lipurt prúðmenni,
sem hvarvetna kemur fram þjóðinni
til sóma, eða vandræðalegur hjer-
villingur, sem aldrei veit hvað hann
á að gera, o. s, frv., o. s. frv.
Og með sjálfstæðismönnum er sagt,
að um svo auðugan og sundurleitan
ráðherraefna-garð sje að gresja.
Skalla-Grimur.
Eimskipal)elagið. Fjelags-
stjórnin hjet í vetur verðlaunum fyrir
best gerða hlutabrjefsteikningu, sem
henni bærist. Nú hefur hún dæmt
um þær, sem komið hafa, og þótti
teikning Stefáns Eiríkssonar trjeskera
best, enda kvað hún vera mjög
falleg. Málararnir, Þórarinn og Ás-
grfmur, sendu hvorugur teikningu;
mun hafa þótt verðlaunin of lítil, og
Ifka annrfki við annað bannað.
Einnig hefur fjelagsstjórnin ákveð-
ið gerð á flaggi handa fjelaginu.
Það er blátt Þórsmerki á hvítum
feldi. Þá uppástungu átti Samúel
Eggertsson skrautritari. Gerð Þórs-
merkisins má sjá í Þjóðsögum Jóns
Árnasonar. Þó er í flaggmerkinu
nokkuð vikið frá þeirri gerð, sem
þar er sýnd. En Þórsmerki er ekki
sama sem Þórshamar.
Knud Berlín og Danir.
Skrif próf. K. Berlíns á seinni
tímum hafa bersýnilega vakið mikla
eftirtekt á íslandi og hafa lítt dreg-
ið úr tortrygni sumra íslendinga
til okkar Dana.
Það er vorkunn, þó Islendingar
hugsi sem svo: Þessi K. B. er pró
fessor í rikisrjettarfrœði við háskóla
Kaupmannahafnar og skrifar fjölda
greina í eitt Kaupmannahafnarblaðið
og ýms tfmarit. Staðhæfingum hans
hefur lítt verið mótmælt í Danmörku;
heldur hafa ýmsir kunnir Danir
(Harald Nielsen, Vald. Rördam o.
fl.) fallist á skoðanir hans. Hann
hlýtur að vera mikils metinn maður
í Danmörku og einskonar leiðtogi
Dana gagnvart íslendingum.
En þetta er misskilningur. Það
eru ekki allir prófessorar miklir
menn. Það hefur að vfsu tekist K.
Berlín að fá suma menn hjer á sitt
mál, en þeir eru nú varla sjerlega
margir, þótt þeir sjeu nokkuð há-
værir. Og til eru þeir menn hjer,
sem hafa verulegan skilning á íslensk-
um málum og þekkja sögu íslands alt
eins vel og K. Berlín, og þessir
menn hafa litlar mætur á sagnfræði
K. B., leggja lítið upp úr orðum
hans. Þeir hafa að vísu lítt reynt
að rengja staðhæfingar hans. En
fyrst er nú það, að ekki hafa öll
dönsk blöð eins mikið rúm handa
íslenskum málum og blað það,
sem K. B. skrifar f, og í öðru lagi
þarf mikils tíma við og mikillar þol-
inmæði til þess að fara f ritdeilur
við annan eins mann og K. B., er
vill alt af fá ályktunarorðið. Það
er vorkunn, þótt flestir dragi sig í
hlje.
Allur þorri hinnar dönsku þjóðar
hefur mjög svo ófullkominn skilning
á fslenskum málum, en fæstir hafa
samt tekið sjer K. B. að leiðtoga f
málum þeim. Flestum hjer leiðist
skrif hans, og þeir lesa þau ekki.
Enda er danska þjóðin f heild sinni
frjálslynd þjóð og ann íslendingum
alls frelsis, ætlar alls ekki að ganga
á rjett íslendinga. Þetta þori jeg
að fullyrða. Og eins er um flesta
hina frjálslyndu stjórnmálamenn og
þá einkum hina núverandi stjórn
Dana. Hún þekkir vel óskir og
vonir íslendinga og skilur þær, og
hún þarf ekki leiðbeininga K. B. við.
Hún ber heiður og velferð íslend-
inga fyrir brjósti og ætlar alls ekki
að sletta sjer fram í sjermál Islands
eða að gera íslendinga afskifta á
nokkurn hátt, eins og sumir íslend-
ingar halda. Það, sem er sagt um
það, er eintómur misskilningur. Jeg
er alveg sannfærður um, að danska
stjórnin vill gefa íslendingum það^
sem þeirra er, og leitist við að búa
til modus vivendi milli þjóðanna, er
báðir aðilar mættu vel við una.
Holger Wiehe.
„ísland.
Das Land und das Volk4*,
(Landið og þjóðin)
heitir ný bók eftirpróf. PaulHerrmann,
prentuð á k ostnað B. G. Teubners
í Leipzig, 1914. Bókin er 113 sfður,
með 9 myndum, og kostar 1 m. 25
pf. — Próf. Herrmann hefur þrisvar
komið hingað til lands (1904, 1908
og 1911) og samið stórt rit um ís-
land („Island in V ergangenheit und
Gegenwart". Leipzig 1907, 1910).
En þessi litla bók er ekki útdráttur
úr því, heldur nývirki, samanþjöpp-
uð lýsing á landinu og þjóðinni að
fornu og nýju, og segist höfundurinn
óska þess, að bókin megi vekja al-
menna athygli á þessari hugþekku
germönsku þjóð (íslendingum) og
afla henni vinsælda.
Þjóðverjar hafa skrifað fjölda
bóka um ísland að undanförnu.
Er það hálfskrítið að heyra þá (t.
d. próf. Herrmann) bregða okkur um
það, að við sjeum allir í bókum og
vanrækjum vinnuna. Þeim ferst það
víst manna síst. Árið 1911 komu út
10914 bækur á Englandi; árið 1910
komu út 13470 bækur f Ameríku,
en það sama ár voru gefnar út
31281 bækur á Þýskalandi. 1910
voru bókahöfundar 9000 í Ame-
rfku, 8000 á Stóra Bretlandi, en
31000 á Þýskalandi1), svo að það
er engin furða þó að eitthvað drjúpi
á okkur úr þeim þýsku pennum.
En þess ber að geta sem gert er.
Þessi nýju þýsku rit hata rjett öll
verið einkar hlýleg í okkar garð,
og sum fram úr hófi. Þau hafa líka
flutt mikinn og margvíslegan sann-
an fróðleik um landið og þjóðina,
svo að við megum vera þessum
þýsku „íslandsvinum" þakklátir fyrir
skrifin.
En það er eins og það eigi þó
aldrei af okkur að ganga, eins og
dómur á landinu, að útlendingar
geti aldrei borið því rjett söguna
Það var farið að skrökva upp á
landið áður en íslenska þjóðin kom
til. Árið 825 skrifar írskur munkur
bók, þar sem hann minnist á Thule
og ber til baka níðsögur um það!
Og svona hefur þetta gengið fram
á þennan dag, oflof og oflast á víxl,
og oftar á verri veginn.
Ef satt skal segja er mjer ver við
oflofið en lastmælin.
En það er ekkert vit í því að láta
afskiftalaust alt, sem um landið er
ritað og þjóðina. Ranghermin geta
bagað okkur á margan hátt, og það
er okkar þjóðarskylda að bera af
okkur bæði oflof og óverðskulduð
lastmæli. Og sje um fræðirit að
1 Daily Mail Yearbook 1914, bls. 178.
ræða, eins og þetta, þá er það líka
kurteisisskylda við höfundirin að
benda honum á misfellurnar.
í þessari bók próf Herrmanns eru
margir góðir kaflar, og sumstaðar
ágætlega að orði komist, en þar eru
líka mörg ranghermi og ýmsar of-
sjónir og missýningar, svo margt, að
hjer verða ekki nefnd nema nokkur
dæmi:
1. Á bls. 49 hefur hann hausavíxl
á „boðskap konungs til íslendinga
I0/i 1902" og stjórnarskrár-/rum-
varpinu, sem lagt var fyrir alþingi
1902.
2. Á bls. 53 er sagt að „konung-
urinn einn fari með utanríkismál Is-
lands". Það er ekki rjett. Utanríkis-
ráðherra Dana fer með þau fyrir
okkar hönd.
3. Á sömu síðu er sagt að danski
forsætisráðherrann skrifi undir út-
nefningu íslandsráðherra með kon-
ungi. Það er rangt — afnumið. ís-
landsráðherra skrifar sjálfur undir
útnefningu sína eða eftirmanns síns
með konungi.
4. Um lunderni og menningu ís-
lendinga segir hann alveg það sama
og margir hafa áður sagt, að við
sjqum mjög gáfuð þjóð og undra
vel mentuð, en sjeum líka allir á
kafi í bókmentum okkar og hug-
smíðum („theoríum"), en hins vegar
hirðulausir um öll atvinnubrögð,
þreklausir og úthaldslausir og von-
lausir (bls. 56—60). Þessum stóra-
dóm lúta svo allar lýsingar hans á
högum þjóðarinnar.
Hann nefnir að vfsu fiestar þær
miklu framfarir, sem þjóðin hefur
tekið undanfarna áratugi, en metur
þær ekki að verðleikum margar
hverjar, og skynjar ekki að hugar-
far þjóðarinnar hefur stórbreytst síð-
an hún varð sjálfri sjer ráðandi
(1874), þrek hennar, þor og dugur vax-
ið um allan helming. Hann veit ekki,
aðþað er nú viðkvæðið hjer á landi, að
menn eigi að hafa allan hugann á at-
vinnuvegum sínum, að bæta þá, veit
ekki, að okkar meðfædda mentunarfýkn
sækir nú meir og meir í allskonar
gagnfræði, svelgir f sig nútíðarfræð-
in á japanska vísu, svo að sam-
viskan er þegar vöknuð og farin að
hvisla að okkur, að við megum
gæta að því, að glata ekki okkar
eigin ættarmenningu.
Það er auðsjeð að höfundurinn
hefur ekkert veður af þessum stakka-
skiftum þjóðarinnar — og það er
höfuðgallinn á bókinni hans.
5. Á bls. 65 hefur honum sjest
yfir yfirsetukvennalögin 1912, fer
eftir gömlu lögunum, og er með
þá vitleysu, að yfirsetukonur í kaup-
stöðum hafi 600 kr. í laun. Berkla-
iögin 1903 nefnir hann ekki þar
sem hann minnist á heilsuhælið
(bls. 67). Og sjúkrasamlögin, sem nú
eru að komast á fót (Lög nr. 39.
19n), nefnir hann hvergi; þá fram-
för kunna þó Þjóðverjar manna best
að meta.
6. Hann nefnir ellistyrktarsjóðina,
en honum hefur sjest yfir nýju lögin,
lög um almennan ellistyrk 9/7 1909.
Gjaldið er nú kr. 1,50 á hvern karlm.
(18—60 ára) og 75 aur. á konur
(18—60 ára) og 50 aura tillag úr
landssjóði fyrir hvern gjaldanda.
7. Hann segir, bls. 68, að þurfa-
menn sjeu hjer fram úr lagi margir
og fátækraframfærið þyngsta byrðin,
sem hvíli á þjóðinni! Þetta er hrein
og bein fjarstæða. Þessi byrði er
ljettari hjer en víðast f öðrum löndum.
Hann segir ai fátækraútgjöldin
1909—’io hafi verið 156969 kr.
Ekki er það rjett; þau voru að frá-
dregnum endurgoldnum sveitarstyrk
I34S79 eða 2 kr. 20 aur. á mann
— það er að segja í sveitum. Kaup-
stöðunum gleymir hann alveg. í
Þeim voru þessi útgjöld 2 kr. 88
aur. á hvern bæjarbúa árið 1910.