Lögrétta - 18.11.1914, Side 3

LÖGRJETTA
203
Myndin sýnir kastalann Belfort, sem talinn er sterkasta landamæra-
vígi Frakklands. Hann er rjett viö landamæri Þýskalands og Sviss og
ætlunarverk hans er, aö verja her inngöngu i Frakkland milli Júra-
fjalla og Vogesafjalla. 1' bænum Belfort voru íbúar, þegar ófriSurinn
hófst, um 30 þús., en allir voru þeir látnir yfirgefa bæinn, nema her-
litS kastalanna. í þýsk-franska stríðinu síðasta sátu ÞjóSverjar um Bel-
fort frá 3. nóv. 1870 til 16. febr. 1871, en þá var kastalinn gefinn upp.
Nú er þa8 haft eftir svissneskum blöðum, aö Þjóöverjar sjeu aS útbúa
umsát um kastalann. Belfort er 365 metra yfir hafi og kastalavígin eru
grafin í fjallahlíöarnar. Kringum Belfort eru margir og miklir skurðir
grafnir og ljetta þeir vörnina, en í umhverfi bæjarins eru einstök vígi,
er nú hafa öll veriS útbúin sem best má veröa. ÞaS hefur verið sagt, að
hr. A. Courmont, sem kennari hefur veriö í frönsku hjer viS háskól-
ann, sje í varnarhernum viS Belfort.
YfirhershöfSingi ÞjóSverja, von
Moltke, hefur orSiS aS láta af her-
stjórninni um stundarsakir vegna
veikinda, en viS henni hefur tekiS i
hans staS von Falkenhayn hermála-
ráSherra, og er þaS mynd hans, sem
hjer er sýnd. ÞaS er sagt, aS lifrar-
veiki gangi aS v. Moltke og búist viS
aS honum muni batna áSur langt um
líSur.
G-rasbýli .
ÞaS var sagt af ýmsum meSan þing
stóS yfir síSastl. sumar, aS merkasta
þingmannafrumvarpiS, sem þar hefSi
komiS fram, væri frumvarp Jóhanns
Eyjólfssonar um stofnun grasbýla.
ÞaS var ekki útrætt á þinginu, en
máliS afgreitt þar meS svohljóSandi
þingsályktunartillögu:
„NeSri deild alþingis ályktar aS
skora á landsstjórnina aS hlutast til
um aS safnaS sje skýrslum um smá-
býli á landinu, þau er ekki teljast
jarSir eSa hjáleigur. Og ef tiltæki-
legt þykir, aS því búnu, aS leggja
fyrir alþingi frumvarp til laga um
grasbýli, er aS mestu leyti stySjist
viS ræktaS land.“
Tillagan var frá nefnd, sem í voru
Jón Magnússon, P. Jónsson, Jóh. Eyj-
ólfsson, G. Hannesson, H. Snorrason,
J. Jónsson og Sig. SigurSsson.
Frumvarp Jóh. Eyjólfssonar er
svohljóSandi:
1. gr. Grasbýli má stofna á íslandi
samkvæmt lögum þessum, og veitist
landsstjórninni heimild til aS lána úr
landssjóSi til aS stofnsetja alt aS 10
slík býli á ári, samkvæmt þvi, er seg-
ir í 10. gr. Ef fleiri menn á ári sækja
um þessi lán til landsstjórnarinnar,
skal fara eftir fyrirmælum þeim og
reglum, sem sagt er i 9. gr.
2. gr. SkilyrSi fyrir þvi aS gras-,
býli verSi stofnsett og fái grasbýlis-
rjett og njóti styrks samkvæmt lög-
um þessum, er
a. aS nógu stórt land fáist til gras-
býlis samkvæmt 3. gr.;
b. aS landiS sje eftir áliti virSing-
armanna sæmilega falliS til tún-
ræktunar og garSyrkju, og skulu
virSingarmenn aS aflokinni
skoSun gefa nákvæma skýrslu
um landiS ,um kosti þess og ó-
kosti, hve langt þaS liggi frá
góSum akvegi og úr hvaSa landi
þaS eigi aS byggjast og í hvaSa
hreppi;
c. aS grasbýlisstofnandi eigi ekki
minni eigindóm aS frádregnum
skuldum en 2000 kr. samkvæmt
mati virSingarmanna;
d. aS sýslunefnd taki ábyrgð á láni
því, er veitt er til grasbýlis, alt
aS einum fimta á móti landssj.
3. gr. Ekki má stofna grasbýli meS
minna landi en 10 hekturum. Ef sam-
komulag fæst viS jarSeiganda um aS
grasbýli sje stofnaS í landi hans,
skal þá þegar ákveSa stærS landsins,
og glögg merki um þaS, og ef land
þetta fær svo löglegan grasbýlisrjett,
þá getur jarSeigandi krafist þess, aS
grasbýlisbóndi girSi land þetta strax
á fyrsta ári, meS góSri og fjárheldri
girSingu, samkvæmt gildandi girS-
mgarlögum. Grasbýlisbóndi er einn
skyldur aS gera slíka girSingu og
halda henni viS.
4. gr. Þegar grasbýlisstofnandi og
jarSeigandi hafa komiS sjer saman
um stofnun grasbýlis, og virSingar-
menn eru búnir aS meta og skoSa
landiS, samkvæmt 6. gr., þá gera þeir
um þaS skriflegan samning, eftir
formi, er stjórnarráSiS semur og sem
sniSiS er samkvæmt lögum þessum.
Slík eySublöS sjeu altaf fyrirliggj-
andi hjá sýslumönnum. Þó er þessi
samningur því aS eins gildur, aS hann
fái samþykki og staSfestingu stjórn-
arráSsins, og skal honum þá þing-
lýst á næsta manntalsþingi.
5. gr. AS undanteknum ákvæSum
7. gr., skal grasbýli eSa grasbýlis-
rjettur æfinlega vera keyptur og seld-
ur meS erfSafesturjetti, og tilheyrir
landiS jörSinni, sem þaS er bygt úr,
en grasbýlisbóndi greiSir árlega leigu
sem er fastákveSin í samningsbrjef-
inu. Ef landiS hefur engin sjerstök
gæSi eSa hlunnindi, skal leigan vera
75 aurar fyrir hvern hektara af ó-
ræktuSu og arSlausu landi, en kr.
1,50 fyrir hvern hektara af þvi landi,
sem eitthvaS má nota til heyskapar,
og sömuleiSis fyrir hvern hektara
jafnóSum og hann kemst í rækt hvort
heldur í tún, akra eSa flæSiengi, þar
til 3 hektarar eru ræktaSir, en fyrir
þaS sem ræktaS verSur þar fram yf-
ir, skal greiSa 3 kr. fyrir hvern hekt-
ara. VirSingarmenn meta til leigu hiS
óyrkta land í samfjelagi viS jarSeig-
anda og grasbýlistofnanda. Framan
greindan leigumála má þó hækka og
lækka eftir atvikum, ef hlutaSeig-
endur koma sjer saman um þaS og
stjórnarráSiS samþykkir.
6. gr. Þegar sá, sem grasbýli vill
stofna og sá, sem land vill til þess
leggja, hafa komiS sjer saman um
aS stofna slíkt býli, án þess þó aS
hafa gert samning um þaS, þá til-
kynna þeir þaS sýslumanni, og kveS-
ur hann þá til tvo óvilhalla valin-
kunna og áreiSanlega menn, til aS
vera virSingarmenn.
VerksviS þeirra er:
a. aS mæla land þaS, er til gras-
býlis skal leggja, og ákveSa
stærS þess, og setja glögg og
greinileg merki um þaS, sam-
kvæmt 3. gr.
b. aS skoSa landiS vel og nákvæm-
lega, og gera um þaS ítarlega
skýrslu, samkvæmt 2. gr.;
c. aS meta landiS til leigu, samkv.
5- ;
d. aS rannsalca efnahag grasbýlis-
stofnanda og virSa eignir hans,
samkv. 2. gr.
Skýrslur þessar senda virSingar-
menn aS afloknu starfi sínu tafar-
laust til sýslumanns. Hver virSingar-
maSur fær 5 krónur í þóknun fyrir
starf sitt, og ber grasbýlisstofnanda
aS greiSa gjaldiS.
7. gr. Ef grasbýlisstofnandi getur
fengiS keypt og kaupir land undir
grasbýli til fullkominnar eignar, er
hefur stærS og kosti samkvæmt því
er lög þessi áskilja, þá hefur þaS aS
öllu leyti sama rjett og lönd þau, er
leigS eru á erfSafestu; sama er og,
ef hann kaupir til fullrar eignar land
þaS, er hann í byrjun tók á erfSa-
festu, þá heldur þaS aS fullu rjetti
sínum sem grasbýli.
8. gr. Nú hefur einhver látiS mæla
sjer út grasbýli, og vill fá löglegan
grasbýlisrjett, skal hann þá senda
stjórnarráSinu umsókn ásamt skýrslu
virSingarmanna, og önnur tilheyrandi
skjöl, fyrir októbermánaSarlok.
9. gr. Fyrir 31. desember skal svo
stjórnarráSiS hafa ákveSiS, hverjar
af umsóknunum beri aS taka til
greina, og tilkynna þaS svo hlutaSeig-
andi umsækjendum meS fyrstu póst-
ferS eftir nýjár. Ef ekki hafa komiS
fram meira en 10 umsóknir eSa
minna, skal veita þeim öllum rjett til
grasbýlisstofnunar og lán samkvæmt
lögum þessum, svo framt aS öll skjöl
og skilríki sanni; aS öllu sje full-
nægt, sem lög þessi heimta. En ef
fleiri umsóknir koma„ svo aS sum-
um verSi veittur þessi rjettur, en öSr-
um verSi frá aS vísa, þá skal aSal-
lega lagt til grundvallar fyrir veit-
ingunni, þaS sem hjer segir:
a. aS grasbýliS sje sem best falliS
til ræktunar, bæSi fyrir tún og
matjurtagarSa, og aS þaS sje
sem allra stærst;
b. aS þaS liggi sem næst kaupstaS,
sem hefur góSa verslun;
c. aS þaS liggi sem næst góSum
akvegi;
d. ef ekki er mikill skilyrSamunur
aS öSru leyti, skal stjórnarráSiS
hafa þaS hugfast, aS setja býlin
þar niSur aS öSru jöfnu, sem
grasbýlisbóndanum eru trygS
sem best og þægilegust versl-
unarviSskifti fyrir afurSir sínar.
ÞaS skal lagt til grundvallar aS
verslunarvaran verSi aSallega
kúamjólk og garSaávöxtur, og
svo hænuegg.
10. gr. Hver grasbýlisbóndi, sem
grasbýlisrjett hefur fengiS, getur
fengiS lán úr landssjóSi:
a. Til húsabygginga alt aS 1000
krónur, þó aldrei nema þaS
hálfa af virSingarverSi húsanna;
b. Til girSinga um tún, engi, akra
eSa beitilönd alt aS tveim þriSju
kostnaSar í löggiltri girSing;
c. Til ræktunar, hvort heldur er
til túnræktunar eSa garSræktun-
ar, alt aS 300 kr. fyrir hvern hkt.;
d. Til flóSgarSa alt aS tveim þriSju
af því, sem verkiS kostar eftir
mati virSingarmanna.
LániS veitist jafnóSum og búiS er
aS vinna, en ekkert fyrir fram. Ef
grasbýliS er 10 hektarar má veita
lán til þess, ef fyrir því er unniS,
alt aS 3000 krónur, ef þaS er 15
hektarar alt aS 4000 kr., og ef land-
iS er 20 hektarar, eSa stærra, má
veita því lán alt aS 5000 krónur.
Ekkert grasbýli, hversu stórt sem
þaS er, getur fengiS stærra lán en
5000 krónur.
11. gr. Grasbýlisbóndi getur hve-
nær sem hann vill látiS mæla jarSa-
bætur sínar, og fengiS skýrslu um
þær. Skýrslu þá sendir hann svo
stjórnarráSinu, og getur hann þá þeg-
ar fengiS lán þaS, sem hann er bú-
inn áS vinna fyrir. Þegar 10 ár eru
liSin frá því aS grasbýliS var stofn-
aS, skipar sýslumaSur tvo óvilhalla
og áreiSanlega menn, til aS mæla og
skoSa allar þær jarSabætur, er unn-
ar hafa veriS á býlinu frá byrjun.
Ef þá ’mælist svo, aS jarSabæturnar
eru meiri en hann hefur fengiS lán
fyrir, þá getur hann þegar fengiS þaS,
sem til vantar, samkvæmt þvi sem lög
þessi heimila. En ef svo mælist, aS
jarSabæturnar eru minni en hann hef-
100
inum; hann var auSsjáanlega í bardaga og
skipaSi fyrir. Stundum talaSi hann nokkur
orS hátt, og virtist þá sem hann hefSi
sigrast á ensku skonnortunni og væri aS
svala hefnd sinni. Jeg skalf, er jeg heyrSi
ógnanir hans og gleSihláturinn, er hann
rak upp meS köflum. Jeg reis upp og
starSi á hann, þar sem hann svaf; hendur
hans voru á sífeldu iSi; hann krepti hnef-
ana og brosti. GuS hjálpi mjer! Hvílíka
grimd boSaSi þetta bros, ef hann ynni sig-
ur. Jeg kraup niSur og baSst fyrir, aS
hann kæmi eklci fram grimd sinni. Þegar
jeg reis upp, heyrSi jeg hávaSa og manna-
mál uppi á þiljunum og einn af skipverj-
umkoma ofan.
„Hvert heldur hún!“ æpti Vincent og
spratt upp, eins og hann vissi um erindi
skipverjans. — „Tvær leiSarsteinsáttir á
kulborSa,“ svaraSi svertinginn. „Jeg hygg
hún hafi framskautiS á hljeborSa.“ —
„HvaS er klukkan?" — „Hún er einn fjórSi
náttvarSar; þaS kemur dagur innan stund-
ar.“ — „ÞaS er gott, en hversu langt er
hún undan?“ — „Hjer um bil 4 mílur.“
Vincent tók ofan sverS sitt og girti sig
meS sverSól sinni; síSan stakk hann
skammbyssunum í belti sjer, er hann hafSi
aSgætt kveikjupúSriS. Jeg þóttist sofa, en
er hann ætlaSi út, sneri hann sjer viS og
mælti: „Hann sefur, vesalings drengurinn;
hví skyldi jeg vekja hann! Fallbyssurnar
munu vekja hann nógu snemma." SíSan fór
liann upp á þiljur.
Jeg var aS hugsa um, hvaS jeg ætti aS
gera. AS vera á þiljum uppi var naumast
óhætt fyrir mig, hvítan mann, og hvaS
hafSi jeg þar aS gera? Hví skyldi jeg
ganga á móti skotum landsmanna minna,
eSa eiga þaS á hættu, aS svertingjar myrtu
mig í bræSi sinni. Jeg rjeS því af aS vera
þar sem jeg var, aS minsta kosti aS sinni.
Svertingjar komu nú ofan í káetuna, því
aS púSurklefinn var undir framhluta henn-
ar. Lúkan var tekin upp, ljósskýlunum
hleypt niSur og þaS varS niSamyrkur. Jeg
hafSi ekkert annaS aS gera, en hlusta eftir
skipunum kafteinsins og ráSa af þeim,
hvaS gerSist. En hálfri stundu áSur en
skothríSin byrjaSi, varS jeg lítils vísari;
eftir þaS vissi jeg, hvaS fram fór. Jeg
heyrSi aS kallaS var yfir á skip vort, en
Stella svaraSi meS því aS hleypa af öllum
fallbyssunum öSru megin. ÞaS var enginn
efi um meininguna. Stellu var snúiS viS
og hleypti hún af öllum skotunum hinu-
megin, en eigi var svaraS af hinu skipinu.
AS síSustu kom þó svariS, og varS mjer
undarlega viö, er kúlurnar ruku hvínandi
yfir skipiS eSa rifu sundur borSstokkinn.
Jeg hafSi aldrei fyr veriS staddur í orustu,
og jeg verS aS játa, aS jeg var hræddur,
en þó voru hræSslutilfinningar mínar svo
blandaSar forvitni um þaS, er fram færi,
aS eigi er gott aS segja, hverjar þær í
rauninni voru. Mig langaSi upp á þiljur
og jeg hefSi fariS upp, ef jeg hefSi taliS
mig óhultan innan um svertingjana, en
þetta aftraSi mjer, svo aS jeg varS aS vera
kyr, óviss um hvaS fram færi og fullur
geSshræringa.
SkothríSin hjelst áköf; særSir menn
voru á hverri mínútu fluttir niSur á milli
þilja og vissi jeg á því, aS orustan mundi
snörp. Jeg heyrSi skipanir kafteinsins viS
og viS; þær voru kaldar og einbeittar. Á
hverri stundu tók skipiS nýtt og nýtt viS-
bragS og alt af dundu skotin, eins og um
ekkert væri annaS aS hugsa. Loksins sá
jeg dagsljósiS koma ofan um lúkuna. Þá
fór jeg úr káetunni og fram á skipiS, milli
þilja; þar lágu særSir og deyjandi menn
hverjir innan um aSra og báSu um vatn.
Jeg varS feginn aS hafa eitthvert þarft
verk fyrir stafni og sótti því vatn
i tunnuna og gaf þeim aS drekka, hverjum
efti öSrum, svo fljótt sem jeg gat. Jeg
hygg aS um 30 menn hafi legiS á neSri
þiljunum, sumir í blóStjörnum og aS fram
komnir, því aS enginn læknir var á skipinu.
Jeg neytti þess, sem jeg hafSi áorkaS,
gekk fram, staSnæmdist fyrir framan
gamla manninn og litlu stúlkuna, og sleit
fyrstur þögninni.
„Kateinn Víncent,“ mælti jeg, „þjer haf-
iS einu sinni heitiS mjer því, aS gera mjer
ekkert mein og aS sækjast ekki eftir lífi
mínu. Þetta heit hafiS þjer rofiS. SíS-
an hjetuS þjer mjer einnig því, — þjer
hljótiS aS muna þaS — aS lofa mjer aS
yfirgefa ySur, hvenær sem gott tækifæri
bySist. Ekkert tækifæri getur veriS betra
en þetta. Svertingjarnir, sem þjer ætliS
aS senda aftur burtu á skonnortunni, kunna
ekki aS stjórna henni. Jeg biS ySur því,
til þess aS vita, hvort þjer efniS síSara
heitiS, eSa rjúfiS þaS, eins og hiS fyrra,
jeg biS ySur um frelsi.“ — „Hafi jeg rof-
iS heit mitt áSan, er þaS þjer aS kenna,“
mælti hann meS kulda; „mjer þykir fyrir
því og hef ekki fleiri orS um þaS. Jeg ætl-
aSi mjer aS efna þaS, og til þess aS sýna
þjer þaS, efni jeg hiS síSara; þú mátt
fara.“ — „Jeg þakka ySur fyrir þaS, en
jeg vildi aSeins óska þess, er jeg fer nú frá
ySur, aS jeg geti skiliS viS ySur meS vel-
vildartilfinningum en ekki meS — jeg verS
aS stynja því upp —- ekki meS hryllingi
og viSbjóS. Kafteinn Víncent! LeyfiS
mjer aS biSja ySur hinnar síSustu bónar:
aS gefa þessum brjóstumkennanlegu feS-
ginum líf.“ — „Fyrst þjer er svo ant
um þennan óþarfa karl og þennan enn þá
óþarfari krakka,“ svaraSi Víncent háSs-
lega, „vil jeg stinga upp á einu viS þig:
Þú hefur ráS á frelsi þínu, en viltu sleppa
því móti því, aS jeg lofi þeim aS fara yfir
á skip sitt? Láttu sjá og kjóstu, því aS
þaS sver jeg viS lit minn, áS farir þú yf-
ir á skonnurtuna, skal þeim í sömu svip-
an kastaS fyrir borS.“ — „Þá skal jeg
fljótt kjósa,“ svaraSi jeg, þvi aS jeg vissi
aS honum var alvara, er hann sór viS
lit sinn, „látiS þau fara, en jeg verS hjer
eftir.“ Jeg vissi lítiS hvaS fyrir mig
97___
mundi koma, út af þessu vali. — „ÞaS
verSur þá svo aS vera,“ mælti Vincent,
og um leiS bauS hann stýrimanninum aS
láta þau fara meS svertingjunum, en draga
upp bátinn, er hann kæmi aftur og sigla
siSan til leynivogsins. AS svo mæltu gekk
hann ofan.
„Þjer eruS frelsaSur,“ mælti jeg og gekk
til gamla mannsins; „þjer skuliS hraSa
ySur í bátinn, eins og þjer getiS, vinda
upp segl og sigla þegar af staS. Vertu
sæl, litla stúlka,“ sagSi jeg og tók i hönd
hennar. —- „Jeg þakka ySur fyrir,“ mælti
gamli maSurinn á góSri ensku; „jeg er
forviSa yfir því, er jeg hef veriS vottur
aS, en muniS eftir nafninu: Vanderwelt
frá Cúracóa, og ef viS sjáumst aftur, mun-
iS þjer reyna mig þakklátan.“ — „Jeg
skal muna þaS, en nú er ekki tími til aS
skrafa; fariS þegar í bátinn,“ og tók jeg
í hendina á honum, er hann rjetti mjer
hana.
Jeg var á þiljum uppi, þangaS til þau
voru komin á skip; báturinn var dreginn
upp, er hann kom aftur; skonnortan setti
upp segl, og þá fór jeg ofan i káetu.
Kafteinninn lá á sófanum meS báSar hend-
urnar fyrir andlitinu; hann lá kyr og gaf
þvi engan gaum, er jeg kom inn. Þótt
jeg bæri ekki traust til hans eftir aS hann
hafSi miSaS á mig skammbyssunni, fann
jeg honum þó nokkuS til afsökunar, er
jeg hugsaSi til þess, hversu jeg hafSi staS-
iS uppi i hárinu á honum, er hann var reiS-
astur. Jeg vissi og, aS mjer var þaS næsta
áríSandi, aS vera sem mest innundir hjá
honum og ef unt væri, aS fá hann til aS
gleyma þessu atviki, því aS jeg vissi, aS
ofmetnaSur hans mundi gera honum tor-
velt aS fyrirgefa sjálfum sjer, aS hann
skyldi láta reiSina koma sjer til aS rjúfa
þann eiS, er hann hafSi unniS viS lit sinn.
Jeg gekk því til hans eftir nokkra um-
hugsun og mælti: — „Mjer þykir fyrir
því aS hafa reitt ySur til reiSi, kaft. Vin-