Lögrétta - 01.10.1919, Blaðsíða 4

4
LÖGRJETTA
þar með inntöku í þjóSarjettarsamfje-
lagiS, en það, hvort ísland var áSur
hluti úr Danaveldi eða öðru ríki,
skiftir engu máli.
Vonandi lærist íslensku þjóðinni aS
meta þann rjett, sem hún hefur feng-
iS á Grænlandi meS fullveldinu. Eng-
inn veit, hve mikil fjeþúfa Grænland
kann aS verSa fyrir þessa þjóS. Danir
geta ekki afsakaS lokun Grænlands
gagnvart okkur meS því, aS Græn-
land sje smáræSi; þaS er bæSi megin-
hluti Danaveldis aS stærS og fram-
tíSarmöguleikum, og sá hluti af lönd-
um þeirra, sem liggur næst Islandi
og íslendingum er nokkur veruleg-
ur hagur i, aS standa þeim opinn.
Damr munu heldur naumast reyna aS.
afsaka sig gagnvart oss meS mann-
kærleika- og menningar-tilgangi ein-
okunarinnar, því alt þar aS lútandi
þekkjum viS svo vel af eigin reynd.
Einokunin danska hefur veriS svo
svívirSileg og hrópleg áþján fyrir
þetta land, aS þaS væri smánarblett-
ur, sem aldrei fyrntist, ef Island byrj-
aSi æfi sína sem fullvalda riki meS
því, aS viSurkenna þetta fyrirkomu-
lag í nokkru landi og takast þar meS
á hendur meSábyrgS á því. Danska
einokunin er tvent í einu: Þrælahald
og hungurhelvíti, sett í kerfi meS
fölsku mannkærleiksyfirvarpi. Hvat
gætu Islendingar vænst samhygSar
meS þrautum þeim, sem þeir hafa
orSiS aS þola, ef þeir gera sig meS-
seka í því, aS sömu tökum sje beitt
viS aSra. — En þaS væri óneitanlega
heiður fyrir Island og nokkur upp-
reisn þrælkunar fyrri alda, ef þaS
fengi aS hiaSa hellum aS höfSi síS-
ustu leyfa dönsku einokunarinnar.
ÞaS virSist þannig ekki vera nein
lagaleg hindrun fyrir því, aS íslenskir
borgarar fari til Grænlands, setjist
þar aS, reki þar verslun og aSra at-
vinnu og noti sjer alla þá möguleika,
sem frjáls samkepni, samningsfrelsi
og vinnuskifting, hafa aS bjóSa. Þar
meS er ekki loku fyrir þaS skotiS,
aS Danir kunni aS beita Islendinga of-
beldi á Grænlandi og hindra þá þann-
ig í notkun borgararjettar síns, En
þetta ofbeldi mundi eflaust vera
framiS undir einhverju rjettaryfir-
skini. Ef Danir hjeldu því fram, aS
viS hefSum viSurkent lokun Græn-
lands meS sambandslögunum, mundi
rr.álið heyra undir norræna dómstól-
inn, sem 17. grein Sambandslaganna
fjallar um. Danir hafa jafnan veriS
fúsir á, aS skjóta rjettarágreiningi
viS önnur ríki til gerSardómstóla, og
þá væri fyrst og fremst aS ræSa um
alþjóSadómstólinn í Haag. En vilji
Danir ekki skjóta málinu til dqms,
stendur Islendingum opiS aS grípa
til þeirrar sjálfshjálpar, sem þjóSa-
rjetturinn heimilar til aS koma fram
ijetti sínum í svona kringumstæSum,
án þess aS fara í ófriS. En líkurnar
til, aS Danir haldi þessu máli til slíkr-
ar streitu, eru ekki miklar. Þeir eiga
of mikiS undir íslandi til þess. OE
beldi viS ísland af Dana hálfu mundi
spyrjast illa fyrir á NorSurlöndum,
tinkum i Noregi. Þótt Danir hefSu
allan flota sinn viS Grænland, mundu
þeir þó ekki geta hindraS íslensk skip
í því, aS sigla þar inn á hafnir og
brjóta einokunina. En þaS, sem væri
hættulegast fyrir Dani viS aS halda
málinu til streitu, væri þaS, aS Græn-
landsdeilan vekti athygli, aSrar þjóS-
ir blönduSu sjer í hana, heimtuSu
Grænland opnaS, og ef til vill tækju
þaS alveg af Dönum. Jeg býst því
tiS, þar sem Danir hafa síSari árin
veriS 'þjóSa fúsastir til aS láta rjett
og sanngirni ráSa úrslitum mála, þá
muni þeir einnig í þessu máii beygja
sig fyrir rjettinum, svo náSst geti
sumkomulag.
Jón Dúason, cand. polit.
Ávarp.
UndirritaSa stjórn Föroyja
Fólkaháskúla snýr sær herviö
fyrst og fremst til Föroyja fólks
og tí næst til bröðra og systra
okkara í hinum NorSurlondunum
um peningastudning til at fáa
stovnaS ein í öllum lutum tíShósk-
andi fólkaháskúla, sum so langt
mannamáttur rökkur, her á oyggj-
um okkara kann verSa írygt
grundarlag fyri trivnaSi av nor-
rönum mentum og norrönu and-
ligum Iivi viS öllum teimum eyS-
kennum, suni særmerkja föroysk
viSurskifti málsliga, söguliga óg
landafröSiliga.
Vit hava hugsaS okkum, at eín
peninganógd, sum er 200000 —•
tvey hundroS túsund — krónur,
vil vera nógmikil til at bera kostn-
aSin fyrir bygging skúlans og út-
vegan av hóskandi tröS. Men um
so verSur, at öll henda peninga-
nógdin ikki kemur inn, so vil fyri-
töuan kortini verSa sett í gongd
eftir einum máti, sum hóskar viS
tann pening, iS verSur at ráSa
yvir. Men verSur peninganógdin
störri enn framanundan nevnd, so
er taS best gott, og heila verki vil
harviö kunna gerast fuilkomnari.
Föroyja Fólkaháskúli hevur nú
starvað í tjúgu ár, og hann hevur,
so vítt máttur hansara hevur rokk-
iS, arbeitt eftir teimum meginregl-
um, sum hin mikli lærufaöir Dan-
markur og allra NorSurlanda, N.
F. S. Grundtvig, vísti á at vera
vegurin til menningar av góSum
og dýrmætum fólkalívi. Hóast
skúlin higartil hevur haft so
trong arbeiSskor, at hann ofta
hevur veriS talmaSur í starvi
sínum, so hava vit kortini haft ta
gleSi at síggja sælan ávöxtur av
arbeiSi hansara. Men um arbeiS
skúlans skal kunna möta teirri
trongd, sum her er, og kunna loysa
tey verkevni, sum framtíðin vil
bjóSa honum, so má hann verSa
vídkaSur rættiligu nógv, og taS
man kosta nógvan pening.
I tey tjúgu árini, sum skúlin nú
hevur veriS í arbeiSi, hevur hann
vunniS störri og störri vælvild og
kærleika hjá fólkinum, og nú er
taS víst bert ein lítil minniluti, sum
sýnir skúlanum og starvi hansara
óvild. Vit eru tí víísir í, at fólkið
her í Föroyum vil gera alt, hvat
taS kann, og at taS vil toyggja seg
langt viS hesa ætlaSu peningasavn-
an. Men 200,000 krónur er nógvur
peningur í samanburSi viS íólkiö
i Föroyum, sum bert er 20,000, og
vit kunna negvan vænta, at öll
henda nógdin kann verSa saman-
savnaö innan oyggja. Heldur enn
at minka um plánirnar fyri ein
stóran og góöan skúla, vilja vit
tá snjúgva okkum til frændur okk-
ara á hinum NorSurlondunum um
hjálp til fyritöku okkara. Vit vita,
at öll mögulig vælvild vil möta
okkum í Danmörk og á Islandi, og
vit halda, at taö er rættast eisini
at snjúgva okkum til Norra og
Svíaríkis; tí beint í hesum sein-
astu árunum hevur veriS eitt gott
og vónríkt samarbeið NorSurland-
anna millum — eitt samarbeið,
sum sögan, kann henda, aldrei áöur
hevur sæð maka til. Tá nú vit her
í Föroyum, líka inn í okkara tíS,
hava varðveitt eitt særligt og eyS-
kenniligt sniS av norrönarimentun,
so vóna vit, at fólk í öllum NorS-
urlondum vilja vísa vælvild og
rætta hjálparhond til arbeiS <,kk-
ara fyri at seta á stovn ein fólka-
háskúla sum kann gera taö mögu-
ligt fyri okkum Föroyingar aS
verða, hóast ein lítil, so tó ein
virðuligur liSur í tí keöjuni, sum
eitui liini norrönu fólkini.
Föroya Fólkaháskúla,
Tórshavn, Föroyum,
hin 12. augúst 1919.
Símun av Skarðl,
folkaháskúlastjóri.
P. Rasmussen,
háskúlakennari, lögtingsmáSur.
J. Dahl,
sóknaprestur SuSurstreymoyar.
Próstur Færoya.
S. P. úr Konoy,
barnakennari, lögtingsmaður,
limur av skúlastjórn Föroya
J. Patursson,
kongsbóndi, lögtingsmaöur,
landstingsmaður.
UndirritaSir veita viðtöku sam-
skotum í þessu skyni, og vilja
mæla hiö besta meS þessari mála-
leitun.
Reykjavík, 20. sept. 1919.
JakobMöller. TryggviÞórhallsson.
Þorsteinn Gíslason.
Hurðir 00 gluggar
Verksmiðja
Eyvindar Hriasanar.
Eftirmæli.
Viku fyrir hvítasunnu í vor (2.
júní), andaSist aS Bílduhóli á Skóg-
arströnd Jónas Guömundsson, einhver
hinn elsti bóndi á landinu. Hann hafSi
búiS meira en 60 ár, og veriö jafnan
bústólpi og sveitarstoS, og hinn rnesti
merkismaöur aö fleiru en því. Hann
var fæddur á Bilduhóli 27. des. 1835,
og var af kjarngóSu bændafólki þar
vestra í báöar ættir. Guömundur faS-
ir hans bjó á Bílduhóli og Vigfús
faöir hans á úndan honum, en kona
J Guömundar hjet MálfríSur Jónsdótt-
ir, bónda á Hólmlátri. En akamt átti
hann aS telja og í beinan karllegg til
þjóökunnra höfSingja. Vigfús afi
hans var Einarsson Sæmundssonar
Þórðarsonar, prests á StaSastaS Jóns-
sonar biskups. á Hólum Vigfússonar
sýslumanns á Stórólfshvoli Gíslason-_
ar lögmanns í BræSratungu Hákon-
arsonar.
Jónas ólst upp hjá foreldrum sínum
og var bráöur aS þroska. Kvæntist
hann rúmlega tvítugur GuSrúnu
dóttur Jósefs bónda Hjaltalíns á
Valshamri og fór aS búa i Innra-
Leiti, næsta bæ við Bílduhól. Eftir,
fá ár misti hann konu sína og kvænt-
ist þá aftur Sólveigu Jónasdóttur frá
Borgum. Naut hann hennar einnig
skamma stund og kvæntist þá í þriðja
sinn, Önnu' Jónsdóttur frá Dunkár-
bakka í Hörðudal, áriS 1870, og urSu
samfarir þeirra bæði langar og góSar
alt til æfiloka.
MeS konum sínum öllum eignaSist
hann sjö sonu og þrjár dætur, en látin
• voru á undan honum öll fyrrikvenna
börn hans, nema ein dóttir, Sólveig
húsfreyja í Klettakoti. Börn þeirra
cru þó mörg á lífi. Börn hans af síð- ’
asta hjónabandi liföu hann þar á móti
öll: Jón bóndi á Kaldárbakka, ÞórS-
ur bóndi í GörSum, Ólafur, í Vestur^
heimi, Borghildur, húsfreyja í Hraun-
holtum, og GuSrún á Bílduhóli.
Skömmu eftir aS Jónas kvæntist
í 3. sinn, tók hann viS búi af for-
eldrum sínum á Bílduhóli. HöfSu þau.
búiS þar allan sinn búskap, og önd-
uSust þar í góðri elli hjá syni sínum.
Bjó hann þar síðan á fööurleifS sinm
og var langa hríS talinn efnaðasti
bóndi þar i sveit og fjenaðarflestui
og mikils virtur. Var hann þá hr?pp-
stjóri um hríS. Á síðustu árum mink-
aSi hann búiS. Börn hans voru þá
ílest farin aS heiman. Sjálfur misti
hann sjónina og var blindur í nokkur
ár. Þó stjórnaöi hann búi sínu meS
aðstoö konu sinnar og GuSrúnar, sem
þá var ein barna þeirra eftir heima,
og síðasta áriS sem hann lifSi, fengu
þau hjónin henni í hendur jörS og
búsforráS. Til banadægurs hafSi hann
óskerta rænu, gerSi ráðstafanir fyrir
útför sinni og öSru, er honum þótti
vanta, eftir sinn dag, meö sömu fyrir-
hyggju sem hann var vanur, og svo
kom dauðinn eins og svefn, fyrir-
varalaust, án þess aS hann kendi sjer
sóttar eSa meins, venju fremur.
Jónas var mikill maður vexti, ljós-
hæröur og bláeygur, toginleitur og
stórskorinn í andliti, karlmannlegur
0S öllu og mikilúSlegur. Plann var
athugull mjög, hygginn og greindur.
Hann talaSi seint og skýrt, og var
einkennilegur þungi í málrómnum, ef
hann talaði af áhuga. Hann var gagn-
oröur, og kom oft meinlega vel fyrir
sig orSi, er hann vildi þaS viS hafa.
OrS hans fóru trauöla fram hjá án
þess aö eftir þeim væri tekið. I.ikt
var um öll viðvik hans og handtök;
þó að hann sýndist fara hægt, vai
hann afbragðs verkmaöur, að hverju
sem hann gekk eöa tók höndum til.
Hann virtist alt af hugsa fyrst, en
fylgja síöan ósleitilega á eftir, hvort
sem var í orSi eða verki, því uröu
fá ónytjuorSin og ekki handaskolin
Hann var búmaSur mikill í fornum
stíl, vel birgur jafnan aS öllum nauS-.
synjum og bjargvættur er í raunir
rak, hiröumaSur hinn mesti, 0g vildi
ekki láta neitt fara til ónýtis. SögSu
menn, aö ef hanp sæi heystrá á fiár-
Notiðjeingöngu
frá
THOMAS THS. SABROE & CO., AARHUS,
sem eru notaðar um allan heim og þykja
alstaðar bestar. Hafa hlotið mikið lof og
fjölda hæstu verðlauna.
Hjer á landl eru vjelar þessar notaðar hjá Sláturfjelagi
Suðurlands, Reykjavík; Sameinnðn íslensku verslununum,
Akureyri, og ísfjclagi Vestmannaeyja:
Eiraaltipnljolag íslancis
Og
SamoinaSa gufusls.lpaf]olagtQ
nota eingöngu þessar frystivjelar í skipum sínum.
2700 vjelar af öllum stærðum þegar seldar.
Biðjið um upplýsingar og verðlista.
Einkasali á tslandi
O. J. Johnsen
Vestmannaeyjum.
!S
<0
■iH
xn
*
u
o
>
Det kgl. oktr. Söassurance-Compag’ni
tekur að sjer allskonar sjóvó.tryg-aringar*.
UmboSspienn úti um land:
á IsafirSi: ólafur Davíösson kaupmaöur
á SauSárkróki: Kristján Gíslason kanpmaöur
á Akureyri: Pjetur Pjetursson kaupmaður
á SeySisfirSi: Jón bókhaldari Jónsson í FirSi.
Aðalumboðsmaður fyrir Island
Eggert Claessen, yíirrj.málaflutningsmaður.
Vidskiftafj elagfid, Reykjavík.
Símnefni: Talsími 701.
Póstsveinsson.
Útvegar verslunum úti um lánd vörur úr Reykjavík með lægsta heild-
söluveröi.
Útvegar tilboð í islenskar afurbir.
Gefur upplýsingar um vöraverð og fleira.
Annast ýmiskonar erindi kaupmanna og kaupfjelagá.
Fyrirspurnum svaraS símleiðis eSa brjeflega.
húsgólfi, þá tæki hann þaS upp og
styngi í vasa sinn. ÞaS vár nú vitan-
lega orðum aukiS, en hitt var satt.
aö um fjenaSarhiröingu, einkum
fjármensku, var hann ekki ánægSur
meS alt. Einhverju sinni var hann
spuröur um sauðamann, hvort hann
væri ekki náttúraður fyrir kindur.
, Ó, jú,“ sagöi Jónas, „gott þykir hon-
um af þeim kjötiS.“ Mátti hann líka
djarft um tala, því aS hann var sjálf-
ur orSlagSur fjármaður. SauSir og
hestar voru yndi hans og eftirlæti.
Vel sat Jónas jörð sína, bætti tún
c.g sljettaði, en litlar mætur hafSi
hann á búnaSarskólum og búfræðing-
um. Þótti honum þar kenna yfirlæti
og sundurgerðar, en á slíku hafði
hann megnustu 'óbeit. GóStlr vinur
hans, sem hann vildi ekki rengja
sagði honum einu sinni frá þvi, aS
hann hefði vinnumann, útlærðan at
búnaðarskóla, sem sjer þætti besti
vinnumaöurinn, sem hann hefði haft.
Jónas svaraði og brosti viS: „Sá hef-
ur haft mikiö aS missa.“
Ekki átti hirSusemi og nýtni Jón-
asar neitt skylt viS nirfilsbátt. Á
Bilduhóli var gestrisni mikil og hjálp-
semi viS þá er þurftu. Var gestrisnin
stundum ærið stórmannleg, þegar
vinur átti i hlut, en svo ljúf og lát-
laus eins og veitanda sjálfum væri
öll þægöin. Hann var hægur og hljóS-
lyndur hversdagslega, en kurteis og
prúöur, óáleitinn við menn og ekki
fljóttekinn, en frábærlega gott viS-
mótiS, orðiS hlýtt og brosiS blíölegt,
þegar vinum var aS mæta eSa hann
talaði viS börn. Á yngri árum haför
hann veriS gleSimaSur og stundum
heldur viS of, aS hann sjálfur sagSi,
enda virtist hann ekki frábitinn góSu
gamni á gamalsaldri heldur. Ef hans
var illa leitaö eöa eitthvað hafði vak-
ið ógeS hans, var hann þykkjuþungur
og haföi þaö til, aS vera þá allóbil-
gjarn, því aS maSurinn var geöríkur
og skapstór, þó aö rósamt væri á
yfirborðinu. Svipaöi honum að mörgu
til íslendinga hinna fornu, er sögur
vorar segja frá. Honum mundi veitt
hafa erfitt, eins og þeim, aö beggja
hálsinn fyrir valdboöi eða ofurefli,
hver sem í hlut heföi átt, en jafn-
fiarri var honum líka hitt, aS bregö-
?st vini sínum í raun eöa gleyma
þeim, sem hann haföi einu sinni tekiS
trygö viö. MaSur þurfti ekki lengi
aö þekkja hann til þess aS líkt kæmi
i hug, því er GuSmundur riki sagöi
um SkarphjeSinn á Alþingi: „Heldr
vilda ek hans fylgi hafa en tíu ann-
arra.“ M.
FjelagsprentsmiSjan.