Lögrétta - 02.03.1923, Page 3

LÖGRJET* A
.þar utan, benti ótvírætt í þessa
■átt, enda öllum ljóst hans nána
samband við foringja „kommun-
4sta“ hjer í bænum.
]Vijer kom þessvegna ekki á ó-
vart fyrirspurn sú til stjórnar-
iimar, sem alþingismaðurinn hefir
:nú komið fram með á Alþingi,
um hverjir alþingismenn og dóm-
arar eigi hlut í Islandsbanka og
hvað mikla.
Alþin gism aðurinn getur hjer
naumast hafa haft eingöngu fyrir
augum hagsmuni bankans og
þjóðarinnar, því þá hefði verið
heppilegra að hafa fyrirspurnina
nokkuð viðtækari, og spyrja einn-
Ig um hverjir alþingismenn og
■dómarar skulduðu bankanum, og
þá hve mikið.
Þessi vingjarnlega fyrirspurn
virðist miða að því, að alþing-
ifmennirnir hafi ekki gætt skyldu
sinnar sem fulltrúar þjóðarinnar
:á Alþingi, heldur hafi þeir af
eigin hagsmuna hvötum látið hag
’hluthafa bankans sitja í fyrir
rúmi fyrir hag þjóðarinnar. Fyr-
irspurnin er að vísu loðin, eins
og fleira úr þeirri átt, en annað
virðist ekki vera hægt að fá úr
hermi.En beri þingmaðurinn svona
rriltla umhyggju fyrir hag þjóð-
arinnar í þessu máli, hví í ósköp-
unum spyr hann ekki á sami
máta um, hverjir alþingismenn
skuldi bankanum? Enginn er r> eir
háður öðrum, en sá sem á óapp
fyltar skyldn.- að inna gagnvart
hormm, hvorc heldur það er ein-
staklingur eða stofni-n.
Öllum mun það Ijóst, hvaðan
sá liður fyrirspurnarinnar, sem
miðast að dómuruunm, er runninu.
Það er áframhald þeirrar heiðar-
legu árásar á Hæstarjett sem
Alþýðublaðið og vinur alþingis-
mannsins þar hafði háð. En sú
árás hefir fyrir löngu að makleg-
leikum fengið fyrirlitniugu h^á
alþjóð. En ekki öfunda jeg fer-
ingja bænda af að taka nú við
starfinu af vini sínum frá Al-
þj'ðublaðinu. En verði honum að
góðu. Og til lukku með foringj-
sú, að ráðherra skuli aðeins vera
3. Þær breytingar aðrar, sem í frv.
eru fólgnar, eru flestar bein eða
óbein afleiðing af annari hvorri
þessara breytinga. Breytingin í 7.
gr. er gerð vegna fjölgunar þeirr-
ar á þingmönnum í Reykjavík,
sem þegar er á komin. Rjett virð-
ist að lengja kjörtímabilið þegar
þingum fækkar, því að tíð þin'g-
mannaskifti. valda minni festu í
löggjafarstarfinu.
Ástæðurnar fyrir því, að frv.
þetta kemur fram eru þær, að svo
virðist sem oss geti nægt þing
'annaðhvert ár. Þingkostnaðurinn
er mikill, og það er því veruleg-
ur sparnaður að því að fækka
þingunum. Kostnaðurinn- við Al-
þingi var 1922 kr. 204.000,00, 1921
kr. 348.000,00, 1920 kr. 235.000,00
óg 1919 kr. 231.000,00, samkvæmt
Landsreikn., og þótt ganga megi
út frá, að kostnaður þessi fari
minkandi í hlutfalli við dýrtíð og
þótt tekið sje tillit til, að þingin
verði nokkru lengri þegar þau eru
aðeins annaðhvert ár, sjest, að um
allverulega gjaldalækkun er að
ræða. En sparnaðurinn af þingi
annaðhvert ár er miklu meiri en
þetta, því að það er kunnara en
frá þurfi að segja, að hvert ein-
asta þing samþykkir útgjöld, sem
sumpart eru alveg óþörf, sum-
part þannig vaxin, að vel mega
bíða. Þetta er tilfinnanlegast þeg-
ar fjárhagurinn er þröngur eins
og nú, og því er eðlilegt, að breyt-
ingartill. í þessa átt komi fram
einmitt nú. Á það má og líta, að
þar sem þetta þing er hið síðasta
á yfirstandandi kjörtímabili og
nýjár kosningar eiga að fara fram
á þessu ári, þarf ekkert aukaþing
að halda nje þingrof að fara fram
vegna þessarar stjórnarskrárbreyt
ingar.
Ráðherrum var fjölgað í árs-
byrjun 1917, og má vel vera, að
það hafi verið nauðsynlegt vegna
heimsstyrjaldarinnar, en nú verð-
ur henni eigi lengur um kent og
sýnist auðsætt, að að minsta kosti
megi reyna það fyrirkomulag, sem
Á fjölmennum þingmálafundi í
Yestmannaeyjum var s’amþykt í
einu hljóði og mótmælalaust til-
laga um að skora á stjórnina að
ainema með öllu áfengisverslun
ríkisins, en selja hins vegar kaup-
mönnum leyfi til þess að selja
sömu vínin. Hæfilegur tollur sje
lagður á vínin og ekki hærri en
svo, að ekki sje hætt við tollsvik-
um.
Með þessu fyrirkomulagi mundi
ríkissjóður fá talsverðar tekjur
og losna við útgjöld.
-------o------
E s j a .
„Alþýðublaðið* ‘ flytur nýlega
grein um nýja skipið, og spyr
„hvað sje hæft í því, sem sagt
sje“, og á þar við, hvort sá orð-
rómur sje sannur, að í nýja skipið
eigi að koma gömul, kraftlítil vjel,
sem skipasmíðastöðin, er smíðar
skipið, hafi „átt í fórum sínum“.
Það er hægt að fræða Alþýðubl.
um það, að það er alls enginn
fótur fyrir því, „sem sagt er“
um þessa „gömlu vjel“, hvort það
eru margir sem segja það, eða
það er aðeins spunnið upp af
ritstjóra Alþbl.
Þetta er ekki sagt út í bláinn.
Nú nýlega hefir framkvæmdastj.
Eimskipafjelagsins, E. Nielsen,
fengið svohljóðandi skeyti, upp
á fyrirspurn, er hann gerði til
skipasmíðastöðvarinnar um vjel-
ina:
„Vjelin í strandferðaskipið er
ný. En hún er ekki fullkomlega
tilbúin á verkstæðinu enn, en er
hin vanaleg^a gerð skipasmíða-
stöðvarinnar og með öllum nýj-
ustu endurbótum, sem gérðar hafa
vtrið á þessum vjelum. Hiin verð-
ur með 2 gufukötlum og getur
framleitt 600 hestöfl".
ann, Framsóknarflokksmenn og
bændur. — Kári.
Aths. Morgunblaðið litur á fyr-
irspurnina, sem hjer er um að
ri‘ða, eins og hverja aðra vi;
leysu, sem varla geti komið til
mála, að tekin verði til meðferðar
i þinginu, nema þá að það yrði
gert til þess, að hirta fyrirspyrj-
andann þar að makleikum fyrir
f’ónskuna. Stjórnin getur ekki
haft neina skyldu til þess, að
fara að rannsaka fjárhag þing-
manna, 0g flestir vita það, að
h'utabrjef íslandsbanka hljóða á
h.andhafa, en ekki nöfn, svo að
af þeirri ástæðu er óhugsandi,
að stjórnin eða nokkur maður
gæti gefið fullnægjandi svar við
fyrirspurninni. __ \ ,Tímanum‘
eru gáfnaglefsur af þessu tagi
á rjettum stað, en eiga síður
heima á Alþingi.
var fyrir -stríðið, og verður varla
sagt, að það sje hættuleg tilraun.
í frumv. er gert ráð fyrir, að
ráðherratölunni megi breyta- með
lögum og ætti þetta að gera ráð-
herrafækkunina aðgengilegri* ‘.
Hjer er um verulegan sparnað
að ræða og lítill efi á. því, að
þessar tillögur muni alment mæl-
ast vel fyrir.
F
Magnús Guðmundsson gerir svo-
hljóðandi greinargerð fyrir frumv.
sínu nm fækkun raðherra og þing-
hald annaðhvort ár:
„í fruniv. þessu eru fólgnar 2
breytingar á stjórnarskránni, sem
telja má allverulegar. — Önnur
þeirra er sú, að Alþingi skuli að
eins háð annaðhvert ár og hin er
Nú um síðastliðin áramót var
eitt ár liðið frá því, er utgáfu-
fjelagssskapur hófst milli Morg-
unblaðsins og Lögrjettu, og er nú
óhætt að segja, að fyrirkomulagið
hefir gefist vel.
Tvennar kosningar hafa farið
fram á árinu, sem mikið stríð
hefir staðið um, bæjarstjórnar-
kosningarnar í Reykjavík og
landskjör til Alþingis. í báðum
þeim kosningum hafa þeir listar
fengið hæsta atkvæðatölu, sem
þessi blöð liafa haldið fram.
Síðan Morgunblaðið varð hluta-
fjelagseign er þetta fyrsta árið,
sem það hefir borið sig fjárhags-
lega. Kaupendur þess í bænum
voru um síðastl. áramót um 500
fleiri en þegar núverandi rit-
stjóri kom að blaðinu, fyrir hálfu
öðru ári.
Ennfremur má nefna því til
sönnunar, a!5 Alþbl. veður þarna
villu og reyk, að í janúar fjekk
E. Nielsen brjef frá skipasmíða-
stöðinni, þar sem vjelin ér sjer-
síaklega gerð að umtalsefni, og
þar er þess látið getið, að hún
svari að öllu leyti til kröfum
tímans og sje í einu og öllu
eftir nýjustu gerð.
— — Þessi grein Alþýðublaðs-
ins í gær, sem minst var á, var
með talsverðum þjósti um þessa
ímynduðu ráðstöfun um „gömlu
vjelina“. En þann þjóst hefði
það getað sparað sjer og alt
skrif um þetta mál, með því
einu, að leita sjer upplýsinga hjá
framkvæmdarstj, Eimskipafjel.
En það er nú ekki eðli þess
blaðs, að rannsaka hvort það fer
með rjett eða rangt mál. Og
þessvegna verður að fyrirgefa
því fleiprið.
Ný flokksmynöun.
Hugmynd sú, sem þetta blað
hefir hreyft um þörf á nýrri
flokksmyndun, vakir fyrir fleir—
umi Sig. E. Hlíðar dýrálæknir á
Akureyri hefir sent Mbl. sjer-
prentun af grein eftir sig um
þetta sama mál, og hefir hún
birtst í íslendingi. — Segir þar
m. a.:
Þaö hyiúmli, sem tekið var upþ
árið 1916, að stjórn landsins skip-
uðu þrír ráðherrar, hefir gefist
illa, og þá helst fyrir þá sök, að
aldrei hefir tekist að mynda á-
kveðinn, sterkan og e’nlitan meiri
liluta flokk í þinginu öll þessi ár,
er einn bæri alla ábyrgðina á
gerðum stjórnarinnar, heldur
hefir það oftast orðið svo, að
hver ráðherranna fyrir sig hef’r
haft lítinn flokk eða flokksbrot
að baki sjer. Hefir þetta leitt
til þess, að stjórnin hefir verið
ósamstæð og ábyrgðartilfinnmgin
eðlilega minkað. Þetta fyrirkomu-
lag var afsakanlegt og jafnvel
heppilegt meðan á stríðinu stóð,
en síðan 1919 hefir það engan til-
verurjett átt.
Flokkaskiftingarnar í þinginu
og með þjóðinni hvíla nú á svo
óheilbrigðum grundvelli, að ekki
er að vænta þeirra gagngerðuum-
bóta, sem lífsnauðsynlegar eru
meðan þessu heldur áfram. Eina
bjargarvonin er sú, að þjóð:n
vakni til meðvitundar um ástand-
ið eins og það er og geri sjer fulla
grein fyrir, að hjer verður að
grípa til góðra og dýrra ráða. —
Alger nýmyndun, þar sem mann
gildi og e'nbeittur vilji er metinn
meira en verið hefir, verður að
ryðja sjer til rúms í pólitískri
meðvitund þjóðarinnar.
Allir þeir menn og konur, af
hvaða stjett sem er, sem unna
þessu landi og þessari þjóð og
ekki geta felt sig við hinar ríkj-
andi stefnur á sviði þjóðmálanna,
eiga nú að taka höndum saman og
hefja öfluga baráttu til viðreisn-
ar landi og lýð. Oft hefir verið
þörf en nú er nauðsyn að hefjast
handa til þess að beina kröftum
þjóðfjelagsins aftur inn á rjettar
brautir.
Eins og stjórnmálum vorum nú
horfir við, skapast heilbrigð ný-
myndun í íslenskum stjómmálum
og í pólitískr: flokkaskipun því
aðeins, að menn alment sameini
sig um pólitíska stefnuskrá á
grundvelli frjálslyndrar íhalds-
stefnu.
Á síðustu áratugum höfum vjer
barist fyrir því inn á við, að
gera frelsið að almenningseign;
r,ú verðum 'vjer að dýpka meðvit-
undina um þessi rjettindi og þá
ábyrgð, sem þeim fylgja.
Verður það að vera fyrsta tak-
raark slíkrar stefnu, að berjast á
móti allri stjetta- og klíkupólitík.
Ilinsvegar verðum vjer af fremsta
megni að efla hedbrigðan, þjóð-
legan metnað.
' Vjer viljum ekki grundvalla
íslenska stjórnmálastarfsemi á póli
, tiskum eða fjárhagslegum hags-
niunamálum einstakra stjetta,
heldur viljum vjer búa svo um,
að stjettirnar geti, að því er fram
ast er .unt, sameinað sig um eina
og' heilbrigða stjórnmálastefnu, er
hafi hag og virðingu alþjóðar fyr-
ir augum.
I
Friðslitin í tausanne.
Það er máske rangt að kalla
það friðslit, að Tyrkir hafa hafn-
að öllum frekari samningum við
Grikki og bandamenn. Sá friður
sem aldrei var fenginn, gat ekki
slitnað.
Sunnudaginn 4. febrúar neituðu
Tyrkir að undirskrifa öll samn-
ingaboð bandamanna, og þar með
3 '
var Lausannefundinum sliftið.
Hafði hann staðið síðan 20. nóv.
og lítið orðið ágengt, þrátt fyrir
ötula framgöngu forsetans, Cur-
zon utanríkisráðherra Breta.Hafði
hann áður lýst yfir því, að svo
framarlega sem Tyrkir ekki skrif-
uðu ekki undir samn:ngana, eigi
síðar en 3. febr. yrði fundinum
slitið, því eigi væri þá unt að
ciga frekari samninga við Tyrki.
Leng: hafði krafa Tyrkja um
að fá borgina Karagach í Þrakíu
með Adríanópel, staðið í götu
fyrir samningum, en þó hafði
farið svo að lokum, að Tyrkir
gáfu upp þessa kröfu sína, og
var ráðstefnan orðin ásátt um
landamæri Austur-Þrakíu, þegar
slitnaði upp úr. Eirmig höfðu
Tyrkir horf'ð frá þeirri kröfu
sinni að hafa setulið á Gallipoli-
skaga. En um sjálfa friðarsamn-
ingana, skaðabótakröfur til
Grikkja og ýmislegt annað, feng-
ust engin sáttaboð er þeir vildu
hlíta. Þá var deilan um Mosul-
hjeraðið í Mesopotamíu einni'g
orsök þess, að eigi náðust samn-
ingar. Bretar hafa haft yfirráðin
þar, síðan í ófriðnum mikla og
við friðarsamningana í Sevrés
varð það samkomulag Frakka og
Breta, að Bretar skyldu halda
„verndarhendi* ‘ yfir h jeraðinu
framvegis. Undraði marga sú
eftirgjöf Frakka, því þeir höfðu
átt miklar olíunámur þar, En
hjeraðið var fyrir ófriðinn tyrk-
nesk eign, og Tyrkir gerðu nú
kröfu til þess að fá landið aftur,
eða undir öllum kringumstæðum,
að deilunni um yfirráðin yfir
Mosul skyldi ekki útkljáð á þess-
um fundi heldur skyldu Tyrkir
og Bretar innbyrðis gera út um
það mál sín á milli, innan ákveð-
ins tíma.
Þegar ráðstefnunni lauk, flaug
sú fregn út, að Poincaré hefði
hafið nýja samninga um sjer-
frið við Tyrki. Var þetta brot á
m,óti samkomulagi bandamanna.
innbyrðis og vakti mikla athygli.
Frakkar hafa borið þetta til
baka, en fregnin um makk milli
Frakka og Tyrkja hefir gosið upp
hvað eftir annað, og er trúlegt
að hún sje ekki eintómur upp-
spuni. Það mælir þó á móti henni,
að Frakkar og Bretar hafa síðan
kom’ð sameiginlega fram í Litlu-
Asíu — gegn Tyrkjum, m. a. eru
skipin, sem komin eru til Smyrna
til þess að vera þar til taks ef
eitthvað bjáti á, bæði frönsk og
ensk.
Eigi hefir nein vísbending kom-
:ð um það enn hvað Tyrkir muni
nú taka til bragðs. Sennilega
hafa þeir eigi trúað, að Curzon
utanríkisráðherra mundi gera al-
vöru úr hótun sinni um að slíta
ráðstefnunni, ef Tyrkir neituðu
a? undirskrifa, og eft:r að full-
trúar stórveldanna voru farnir
heim, Ijetu tyrknesku sendimenn-
irnir í Lausanne það í veðri
vaka, að fundinum hefði aðeins
verið frestað um stundarsakir, en
mundi bráðlega koma saman
aftur.
Mustafa Kemal kveðst hverg:
vera hræddur við Breta og að
Tyrkir muni koma sínum mál-
stað fram. Hefir hann ferðast
um ríki sitt undanfarnár vikur
og látið all-ófriðlega. Víst er uln
það, að Tyrkir hafa gott lið, en
útl'ninaður þess hlýtur að vera
farinn að ganga úr sjer eftir
rtiargra ára látlaust stríð. Og að
likindum mundi Bretinn reynast