Norðurland - 17.04.1915, Síða 2

N!.
44
Eg skal svo ekki fjölyrða frekar
um þetta námsskeið. Á Hólum mátti
nú mikið sjá og margt heyra á svo
stuttum tíma og vonandi kemst sumt
af þeim hugmyndum, er þar var
hreyft til framkvæmda, áður en langt
líður. í námsskeiðslokin var skemt
sér í leikfimishúsi skólans, en undir-
ritaðúr var þá farinn og kann þvf
ekki þá sögu lengri.
Jakob H Líndal
X
| Minningarorð. |
Eins og eðlilegt var vakti hið svip-
lega fráfall frú Margrétar sál. Valdi-
marsdóttur' almenna hluttekningu og
sáran söknuð hér . um slóðir, og
hefir það komið í Ijós á margan hátt.
Hún var svo mörgum haefileikum
gædd, að fráfall hennar er tilfinnan-
legur missir fyrir þennan bæ. Hennar
frábæru hæfileikar, sem menn nutu
bæði gagns og ánægju af, má segja
að væru með afbrigðum. Þess hefir
verið minst meðal annars á þann hátt,
að stofna minningarsjóð, sem ber
nafn hennar, og á að verða til efling-
ar leiklist hér í Akureyrarbæ og munu
margir verða til að styrkja þann sjóð.
Það hefir áður verið opinberlega
minst á hina ágætu leiklistarhæfileika
hinnar látnu, en sönghæfileikar henn-
ar voru engu að síður með afbrigð-
um — en hæfileikar til leiklistarinn-
ar. Það var ávalt unun að heyra söng
hennar hvar sem var, því hún luíði
bæði mikla og fagra söngrödd. Hún
söng hér í kirkjunni um mörg ár, og
er því þar stórt skarð, enda munu
flestir hafa fundið til þess, þegar sú
rödd hætti að hljóma þar Á leiksvið-
inu naut hún sín og bezt þegar hún
söng, því hún gat látið koma í ljós í
tónum og svipbrigðum það sem kalla
má sálina f söngnum (en sem hevrist
og sést sjaldan) — enda var söugur
hennar laus við tilgerð og tízkukæki,
sem oftar en hitt eyðileggur eðlileg-
an framburð tóna og orða.
Akureyri 17. marz 1915
Magnús Einarsson.
X
Yfirlýsing sjálfstæðis-
manna.
Þingmenn sjálfstæðismanna hafa,
að sögn,* flestir eða allir, lýst yfir
pví, að framkoma ráðherra vors, í
ríkisráðinu 30. nóv. síðastl., hafi
verið í samræmi við meirihlutavilja
síðasta þings. Ættu mennirnir sjálfir
bezt um þetta að vita, og má telja
víst að yfirlýsingin sé að einhverju
leyti sönn. En langt er frá því, að
hún gefi fulla skýringu á afstöðu
flokksins, og líklegast er að sú fulla
skýring fáist ekki.
Samt sem áður er það vafalaust
að þetta efni verður vandlega hug-
að, og að sú sannfæring sem um
það skapast, og fær varanlegt gildi,
verður frekar bygð á orðum og
gerðum þlngmanna í þinginu síðastl.
sumar, en ofan nefndri yfirlýsingu.
Það, sem kemur þá fyrst til álita
er fyrirvarinn, sem stjórnarskrárfrum-
varpinu fylgdi, eins og þingið gekk
frá honum (Alþ. t. A. þingskj. 500).
Fyrirvari þessi er í rauninni tvær
ályktanir og verður pví ekki neitað,
með neinum rökum, að konungur
hafi fulinægt hinni fyrri fullkomlega
í ríkisráðinu 30. nóv. Hvort hann
hafi fullnægt hinni síðari, eða ekki,
er vafasamara, enda er það hún
sem sjálfstæðismenn nú bera aðal-
lega fyrir sig. En sú ályktun er svo
hljóðandi: „Ennfremur ályktar al-
þingi að lýsa yfir því, að það á-
skilur að konungsúrskurður sá, er
boðaður var í fyrnefndu bréfi (20.
okt. 1913), verði skoðaður sem hver
annar íslenzkur konungsúrskurður,
enda geti konungur breytt honum
á ábyrgð íslandsráðherra eins, og
án nokkurrar íhlutunar af hálfu
dansks löggjafarvalds, eða danskra
stjórnarvalda." Nú halda sjálfstæðis-
menn því fram, að þar sem kon-
ungur hafi ætlað að úrskurða svo,
jafnframt staðfestingu stjórnarskrár-
innar, að uppburður íslenzkra mála,
fyrir konungi, færi eftirleiðis fram í
ríkisráðinu,og þar semhann jafnframt
hafi ætlað að auglýsa Dönum að
þeim úrskurði yrði ekki breytt, án
þeirra vitundar og vilja, þá hefði
málið þar með orðið lagt undir
dönsk stjórnar-völd. Enn ýmislegt
bendir á, að í þinginu hafi sumir
af sjalfstæðismönnum litið öðruvísi
á þetta. Skýrast í þá átt fer ræða
Bjarna frá Vogi (Alþ.t. B. III
1213—1210). Þar segir hann meðal
annars: „Eg álít þessi mótmæli, sem
felast í fyrirvaranum, nægilega sterk
til þess að vernda rétt íslands í
þessu máli . . . Ef hann (þ. e.) kon-
ungur)staðfestir frumvarpið með öðr-
um skilningi en íslendingar leggja í
það, þá vœri hans skilningur mark-
leysa. Enginn lögfræðingur gæti litið
öðruvísi á það og enginn dómstóll
dæmt öðruvísi." Þetta verður tæplega
skilið nema á þann hátt einn, að á
þeirri stundu, sem orðin voru töl-
uð, hafi þingmaðurinn álitið fyrir-
varann tryggja rétt vorn fullkomlega,
einn út af fyrir sig, og þar á með-
al gagnvart hinni fyrirhuguðu kon-
ungsauglvsingu til Dana. Virðist ó-
mögulegt að sú auglýsing hafi eigi
komið ræðumanninum til hugar,
því rétt áður hafði Jón á Hvanná
mælt þessí orð: „Háttv. fyrv. ráð-
herra (H. H.) talaði um það áðan,
að hér væri um tvær ráðstafanir að
ræða, íslenzka og danska, og að
vér gætum haft hönd í bagga með
þeirri íslenzku, en ckki þeirri dönsku.
Þetta er alveg rétt". (Alþ. t. B. III
1217). — í líka átt og B. J. talaði
ráðherra (Sig. E.). Hann segir með-
al annars: „Með fyrirvaranum er eg
viss um að landsréttindum vorum
er borgið" (Alþ.t. B. II 97). Og að-
alframsögumaður málsins í þing-
inu, Einar Arnórsson, segir: „Sam-
þykki konungur stjórnarskrána and-
mælalaust, þá þýðir það ekki annað
en það, að þá verður að líta svo á
að hann gangi að skoðun vorri,
eða kröfum, í þessu efni. Og ef
konungur setur ný skilyrði, eða
Danir, þá er auðvitað að ráðherra
vor má alls ekki ganga að þeim,
ef nokkur hætta er á því að réttindi
landsins stjórnskipulega skerðist á
nokkurn hátt við þau." (Alþ.t. B.
III 1921-1922). Það verður ekki
annað séð, á ríkisráðsumræðunum
30. nóv., en að konungur hafi ætl-
að að samþykkja stjórnarskrárfrv.
andmælalaust. Og þar sem hér er
talað um „ný skilyrði", er gjalda
þurfi varhuga við, en engin fram-
komin skilyrði eru nefnd, liggur
næst að ætla að ræðumaður hafi
talið þeim fullsvarað og þau gerð
ógild með fyrirvaranum — þar á
meðal skilyrði konung um auglýs-
inguna til Dana,
Vart verður þeirrar skoðunar í
þinginu, að eigi sé gangandi að
staðfestingu stjórnarskrárfrumvarps-
ins nema því að eins, að konungur
hætti við að gefa út nefnda auglýs-
ingu til Dana. nuk þess að þeirrí
skoðun var haldið skýrt og rök-
samlega fram af Bened. Sveinssyni
frá upphafi til enda, og auk þess
að hún kemur ljóst fram í fyrirvara
Jóns á Hvanná, kemur hún fram
við fyrstu umræðu stjórnarskrárfrumv.
hjá Skúla Thoroddsen. Þá segir hann
„Eg ætlast því til þess að ráðherra
fari þess á leit við konung að fá
þessu breytt" (Alþ.t. B. III 25). En
Sk. Th. virðist hafa horfið frá þess-
ari skoðun síðar; því þegar fyrir
varinn er til umræðu, talar hann á
þessa leið: „Þó að eg líti nú þann-
ig á málið að ekki sé eins tryggi-
iega frá öllu gengið . . . eins og
æskilegt hefði verið, þá tel eg rétti
landsins þó hinsvegar vel borgið,
og hann á engan hátt skertur, ef
samþykt er tillaga meiri hluta nefnd-
arinnar" (þ. e. fyrirvarinn — Alþ.t.
B. III 1207). í ræðu Einars Arnórs-
sonar (Alþ.t. B. III 1218- 1223) kem-
ur það líka ljóst fram, að sumir af
sjálfstæðismönnum, að minsta kosti,
hafa látið sér .skiljast áð konungí
mundi óljúft að falla frá sínum
fyrri skilyrðum, og virðist svo sem
flokkurinn hafi, þá stundina, ekki
ætlað að gera honum það nauðsyn-
legt, og þess vegna aðallega eigi
viljað nota fyrirvara Jóns á Hvanná.
— Hjá þeim sem annars voru fylgj-
andi fyrirvara sjálfstæðismanna, kem-
ur mestur vafi um gildi hans fram
hjá sr. Kristni Daníelssyni: „Eg er
í vafa um að fyrirvarinn geri þetta
(að tryggja landsréttindin), þótt
margir séu fulltrúa um það. Flokk-
ur/Sá, er eg tilheyri, er yfirleitt á
því að hann geri það, og eg vil
líka vona það" (Al.t. B. II 94 — 95).
Menn taki vel eftir þessu: „Flokk-
ur sá, er eg tilheyri, er yfirleitt á
því að hann geri það." Virðist ekki
þurfa fleiri vitna við um þetta mál.
Þegar nú um er að ræða afstöðu
sjálfstæðismanna í málinu, eins og
hún var á síðasta þingi, þá styngur
þetta þrent mest í augu: að meiri
hluti flokksins telur fyrirvarann
tryggja landsréttindin fullkomlega;
að hann gerir ekki þær kröfur til
ráðherra að hann fái, eða reyni að
fá, konung til að taka aftur sín
fyrri skilyrði, svo sem loforðið til
Dana um auglýsingu þá, er hefir
verið nefnd; og að ráðherra, sem
kveðst hafa skýrt konungi frá hver
„þungamiðja" fyrirvarans mundi
verða, kveður það „von" sína að
konungur staðfesti stjórnarskrárfrv.
þó fyrirvarinn fylgi. Að samræma
alt þetta við frammistöðu ráðherra
í ríkisráðinu 30. nóv., er, að minni
hyggju, ekki svo lítið kraftaverk.
Vel má geta þess, að hægt er að
leggja þrennskonar skilning í fyrir-
varann. Það má líta svo á að hann
hafi fult gildi í sjálfum sér, sem
nokkurskonar sjálfstætt mótmæla-
skjal gegn réttindaafsali, og svo
virðist Bjarni Jónsson frá Vogi, og
fleiri, hafa litið á hann í þinginu.
En það má líka líta svo á, að fyrir-
varinn hafi því að eins gildi, að
hann sé tekinn til greina af kon-
ungsvaldinu; og við þann skilning
halda sjálfstæðismenn sér nú, upp
á síðkastið. Þó það megi því til
sanns vegar færa, að framkvæmd
ráðherra í ríkisráðinu 30. nóv., sé í
samræmi við meiri hluta vilja síð-
asta þings, að því leyti að hvort-
tveggja stefnir að því að vernda
hugsuð landsréttindi, þá veröur
tæplega móti því mælt, með fullum
rökum, að skoðanirnar um, hvað til
slíkrar verndar þarf, eru mismunandi,
og að ráðherra lítur á það öðrum
augum í ríkisrácinu, en þingið virð-
ist hafa gert.
En þó nú sá skilningur sé við-
urkendur sem hinn rétti, að fyrir-
varinn hafi því að eins gildi, að
hann sé tekinn til gieina af kon-
ungsvaldinu, þá er hitt þó ekki að
síður óútkljáð deiluefni, hvort svo
hafi verið gert, eða eigi. Sjálfstæðis-
menn halda því fram, að hann hafi
ekki verið tekinn nægilega til greina,
eins og áður hefir verið sagt. En
sambandsmenn munu alment álíta
hið gagnstæða. Þeir munu flestir á-
líta sem svo: Þar sem í hinum
væntanlega úrskurði, um uppburð
ísl. málanna fyrir konungi, átti ekk-
crt um það að standa, að gildi
hans væri, á einn eða annan hátt,
tengt við geðþótta Dana, og þar
sem hann átti að nafnsetjats með
íslands ráðherra einum, hlaut hann
að skoðast sem sérmál að forminu
til, Því íslands ráðherra hefir ekkert
vald til að nafnsetja úrskurð um
sameiginleg mál. Og hér er um
form að ræða og annaö ekki. Aug-
lýsing konungs til Dana, undirskrif-
uð af dönskum ráðherra er alveg
utan við verkahring íslands ráðherra,
og ekki á hans né vorri ábyrgð,
og þessvegna heldur ekki bindandi
fyrir oss, né gildandi, sem réttaraf-
sal af vorri hálfu. Og þó segja megi
að loforð,sem konungurgefurDönum
af einveldi sínu, festi uppburð mál-
anna í ríkisráðínu, þrátt fyrir þetta,
í reyndinni, um óákveðið árabil, þá
er það ekki annað en það sem er, og
ekki er að búast við breytingu á,
nema eftir samkomulagi við Daní
hvort sem er. Og hér er þvf verið
að berjast við hugarburð, en ekki
neitt það, er líkur séu til að haft
geti raunverulegar afleiðingar.
Það er raunar ekki furða þó
börnum og unglingum skjóti skelk
í bringu við innlimunarhróp og
réttinda glötunar bjölluhljóm sjálf-
stæðismanna. En fullorðnir menn
sem þekkja sögu landvarnar-sjálf-
stæðispólitíkarinnar frá upphafi, ættu
að geta hlustað á þetta skjálft’alaust
og kvíðalítið. Eins og kunnugt er
grundvallaðist landvarnarstefnan að-
allega á þeirri trú, að land vort
hefði verið „innlimað" Danmörku
með stjórnarskránni 1903, sérstak-
lega því ákvæði hennar, að mál vor
skyldu vera borin upp í ríkisráði
Dana. En hvernig á landið að inn-
limast nú ef það er þegar innlimað?
Eg sé ekki betur en að sú inn-
limunarhræðsla, sem nú þjáir sjálf-