Dagur - 23.05.1998, Side 2

Xfc^ur
U V v W\ Wi • I • 'I u
n-LAUGARDAGUR 23.
MAÍ 1998
SÖGUR OG SAGNIR
Brúðargangur á Suðurlandi. Hér gengur presturinn á undan og tveir fullorðnir karimenn ganga með brúðnni, en konur á eftir og syngja sálma. Þessi
mynd kvað vera frá Landeyjum.
Brúðkaup áfyrrí tíð
Átveislur, brauð veislur
og drykkjuveislur
brúðhjónanna.
Þetta fyrirkomulag var á veisl-
um í Sléttuhlíð í ungdæmi mínu.
Aður en tekið var til matar, var
ávallt sunginn sálmurinn „Faðir
á himnahæð", og áður en staðið
var upp frá matnum var líka
ávallt sunginn sálmur. Ekki man
ég eftir að menn hefðu dans sér
til skemmtunar í veislum £
Sléttuhlíð. Aftur var það £ öllum
veislum sem ég var £ í Eyjafirði.
f>ar var lika oftast einhver vfn-
súpa f grautarstað, og yfir höfuð
farið ffnna að öllu.
Dansað í Hreppum
Eg hef verið í einni veislu austur
í Hreppum. Þar var grautur
formatur, en eftirmatur var steik,
hangið kjöt og silungur úr Þing-
vallavatni, og var það allt borið
fram á borðið í einu. Þegar
menn höfðu borðað nægju sína
af þessum góðendum, voru
bornar fram lummur og stýfðu
menn þær úr hnefa, hníflaust.
Nú eru þessar stórkostlegu át-
veislur farnar að ganga úr gildi,
en drykkjuveislur farnar að
tíðkast. Þar er veitt kaffi með
fjarskanum öllum af brauði, þá
vín, sérrí eða portvín og svo
púns. I þessum veislum er dans-
að einna mest. (Hér má minna á
að það var einmitt í Hreppunum
sem veislugestir fóru út í kirkj-
una í Hruna til að dansa og stigu
hann svo æðislega að kirkjan
sökk með öllu sem í henni var,
og sagt er frá í frægri þjóðsögu.
oó).
Brauðturnar og síróp
Sigríður Ólafsdóttir, móðir Ólafs
fræðimanns og náttúrufræðings,
tók saman lýsingu á brauðveisl-
unum sérkennilegu, eins og þær
tíðkuðust í ungdæmi hennar í
Eyjafirði:
Brauðveislur voru almennar í
Eyjafirði í æsku minni og var ég
Víða um land tíðkaðist brúðar-
gangur á fyrri tíð. Að jafnaði var
hann genginn frá veislusal til
kirkju og aftur til veislu að vígslu
lokinni. Brúðargangur var
breytilegur eftir landshlutum,
tímabilum og efnahag brúðhjóna
og fleiri ástæðum. Yfirleitt tóku
konur einar þátt í gagninum,
Ieiddu þær tilvonandi brúði til
kirkju og gifta konu til baka í
veisluna. Þó voru einhver frávik
frá þessum sið og karlar leiddu
stundum brúði og klerkur fór
fyrir göngunni. Gengið var afar
hægt og settilega og sungnir
sálmar og farið var með gott.
Brúðkaupsveislur voru með
meiriháttar hátíðum og var þá
löngum tjaldað því sem til var í
íburði og mat og drykk. Tíðar-
andi og efnahagur réðu miklu
um hvernig brúðkaupsveislur
fóru fram og svo mun enn vera.
A síðari öldum voru brúðkaup
helsta tilefni veisluhalda. Fólk
gerði sér dagamun á tilteknum
hátfðum, vegna árstíðaskipta eða
vegna Ioka vertíða eða heyskapar
og þvíumlíkt. Sá siður að halda
upp á afmæli er tiitölulega nýr af
nálinni og þótti ekki veisluvirði
þótt einhver væri að eldast. Má
því ganga frá því sem nokkurn
veginn vísu að þegar talað er um
veislur, er átt við brúðkaup. Hér
fer á eftir lýsing Ólafs Davíðs-
sonar á veislum sem hann man
eftir úr sínu ungdæmi. Tekur
hann fram að hann hafi ekki
þekkt veislusiði utan Skagafjarð-
ar og Eyjafjarðar:
Brauð og síróp
Fyrir ekki allfáum árum (1840-
1860) var veislum í Eyjafirði svo
háttað, að lítið var veitt af undir-
stöðumat. Veitingarnar voru
mest fólgnar í brauði og sírópi.
Fékk hver boðsmanna vissan
skammt geysilega stóran. Mat-
mennirnir Iuku honum, en fæst-
ir gátu torgað honum, og var þá
hverjum heimilt að taka leifarn-
ar með sér. Þessar veislur voru
kallaðar brauðveislur, og man
móðir mín, húsfreyja Sigríður
Ólafsdóttir, vel eftir þeim frá
æskuárum sínum. Svo gekk
sírópsát úr móð og brauðveisl-
urnar urðu því samferða. Jón
Borgfirðingur skrifar mér, að
einhver hin síðasta brauðveisla
hafi verið haldin í Fjósatungu í
Fnjóskadal 1855.
Snautlegur eftirmatur
Þá komu átveislurnar og hafa
þær staðið í fullum blóma fram
undir þennan dag. I flestum
veislum, sem ég man eftir, var
veittur hnausþykkur hrísgrjóna-
grautur, með rúsínum í, en kan-
eli og sætri mjólk út á, og svo
steik á eftir. Stundum hefur líka
hangið kjöt verið borið á borð
með steikinni. Brennivín hefur
mestmegnis verið drukkið með
átmetinu, en heldra fólkinu hef-
ur venjulega verið veitt vín með,
portvín og sérrí, en oftast þó
heldur af skornum skammti.
Heldur minnir mig að, hangikjöt
þætti ófínn veislukostur, en þó
þótti kasta tólfunum í veislu
einni, fyrir hér um bil þrjátíu
árum, því þar var eftirmaturinn
plokkfiskur.
Þegar búið var að borða, var
oftast drukkið kaffi með lumm-
um, kleinum, pönnukökum eða
þá kaffibrauði, og svo hófst
drykkjan. Var þá mestmegnis
drukkið púns. Þess verður líka
að geta, að veislufólkið fékk
ávallt kaffi með brauði, áður en
það fór af stað til kirkjunnar, og
oftast líka á kirkjustaðnum. Kaffi
var líka ávallt veitt eftir að kom-
ið var til veislustaðarins. Ef veisl-
an var haldin á kirkjustaðnum,
féll þetta kaffi saman við kaffi
það, sem getið er næst á undan.
Ekki man ég eftir því, að kaffi
væri veitt reglulega, eftir að
drykkjan hófst, en hver gat feng-
ið kaffi hjá forstöðukonunni,
sem vildi.
Veislurnar stóðu ávallt á nótt-
unni og fam undir morgun. Sett-
ust þeir þá að veisluleifunum,
sem ekki höfðu farið heim til sín
um nóttina. Sjaldan var húsum
svo háttað, að boðsgestirnir
kæmust allir fyrir í einni stofu.
Var þá veislan setin í tveim eða
jafnvel þremur herbergjum.
Heldra fólkið sat í betra herberg-
inu, en hið ótignara fólk þar sem
húsakynnin voru lakari, og var
haft minna við það. Það fékk
ekki vín og var látið borða graut-
inn úr skálum, þar sem heldra
fólkið át af diskum. Það mataðist
með hornspónum, þar sem
heldra fólkið borðaði með silfur-
skeiðum eða silfurspónum, og
svo framvegis.
Fínt að farið
Innst í veislusalnum stóð oftast
borð, og sátu brúðhjónin, prests-
hjónin og hið helsta fólk við það.
Svo voru reistir bekkir fram með
herbergisveggjunum, og var setið
beggja vegna við þá. Stundum
var klambrað upp bekk eða
bekkjum milli þeirra, ef þess
þurfti, og veislusalurinn var
nógu rúmgóður. Bekkirnir voru
oftast litlu lægri en borðið, enda
var það kallað háborðið.
Frammistöðumennirnir hringl-
uðu innan um gangana milli
bekkjanna. Þeir sáu um að næg-
ur matur væri borinn inn, tóm
föt væru fyllt og svo framvegis.
Þeir voru líka nokkurs konar
drykkjustjórar og buðu gestina
velkomna í veislubyrjun í nafni
Brúður í skautbúningi.