Dagur - 14.10.2000, Side 9

32 - LAUGARDAGUR 14. OKTÓBER 2 000
Dugur
LAUGARDAGUR 14. OKTÓBER 2000 - 33
FRÉTTASKÝRING
Dnptr.
KOLBRUN
HRAFNS
DOTTIR
SKRIFAR
Fóstureyðingiim fjölg-
ar meðal imglings-
stúlkna á íslandi.
Stjómvöld hafa ekki
sýnt málefninu skiln-
ing. Fræðsla hefur ver-
ið óviðunandi og að-
gengi að getnaðarvöra-
um áhótavant. Mikil-
vægt að aðgengi að
neyðargetnaðarvöra-
um verði bætt.
Eins og komið hefur fram í frétt-
um undanfarna daga hefur fóst-
ureyðingum farið fjölgandi hér-
lendis á síðustu áratugum, sér-
staklega meðal stúlkna yngri en
20 ára. Þetta kemur fram í
skýrslu um fóstureyðingar og að-
gengi að getnaðarvörnum sem
unnin var af starfshópi á vegum
Heilbrigðis- og tryggingamála-
ráðuneytisins í árslok 1999. Tíðni
fóstureyðinga í aldurshópnum i 5
- 19 ára er hæst hér á landi mið-
að við önnur Norðurlönd og hef-
ur verið það síðan árið 1996.
Tíðni fóstureyðinga á 1000 konur
meðal stúlkna yngri en 20 ára var
10,2 í Finnlandi 1997, 15,9 í
Danmörku 1996, 17,8 í Svíþjóð
1997, 18,7 í Noregi 1998 og24,l
á íslandi 1998. Á meðan tíðni
fóstureyðinga meðal ungra stúlk-
na hcfur farið lækkandi annars
staðar á Norðurlöndum hefur
hún farið hækkandi hérlendis.
Aðeins á Islandi er aldurshópur-
inn 15-19 ára í fyrsta sæti þegar
skoðaðar eru tíðnitölur eftir ald-
urshópum. Það er því ljóst að
ótímabærar þunganir ung-
lingstúlkna á Islandi eru vanda-
mál sem þarf að bregðast við
Skiliimgsleysi stjómvalda
Svo virðist sem ekki hafi orðið
sambærileg vakning á Islandi um
að fyrirbyggja óvelkomnar og
ótímabærar þunganir eins og
annars staðar á Norðurlöndum á
síðastliðnum áratugum. I því
sambandi skal bent á að nú kem-
ur t.d. í fyrsta skipti fram í drög-
um að nýrri heilbrigðisáætlun
fyrir árið 2005 að fækka eigi fjöl-
da fæðinga meðal unglings-
stúlkna. Sóley Bender, hjúkrun-
arfræðingur og formaður starfs-
hóps sem vann að skýrslunni,
segir að í kringum 1933 hafi ver-
ið stofnuð fræðslusamtök um
kynlíf og barneignir í Svíþjóð en
það sé ekki fyrr en 1992 sem slík
samtök líta dagsins ljós hérlendis.
Árið 1975 tóku gildi lög um
fóstureyðingar og f kjölfarið var
Kynfræðsludeild sett á stofn í
Heilsuverndarstöð Reykjavíkur.
Henni var ætlað að framfylgja
fyrsta hluta laganna sem fjallaði
um fræðslu og ráðgjöf og var hún
starfrækt í um tvo áratugi. Þrátt
fyrir að lögð væri mikil áhersla á
mikilvægi Kynfræðsludeildarinn-
ar virtist ekki vera til staðar skiln-
ingur stjórnvalda á mikilvægi
hennar og var henni lokað. Ann-
ars staðar á Norðurlöndunum
tóku gildi ný lög um fóstureyðing-
ar á svipuðum tíma og hér en þar
hefur markvisst og margþætt for-
varnarstarf varðandi kynlífs- og
frjósemisheilbrigði átt sér stað.
Unnið hefur verið að fræðslu og
ráðgjöf um getnaðarvarnir, að-
gengi að þeim bætt og spornað
við of hárri tíðni fóstureyðinga. I
Finnlandi hefur t.d náðst mjög
góður árangur með þvf aö lækka
tíðni fóstureyðinga meðal ungra
stúlkna. Árið 1975 var tíðnin
21,1 á 1000 stúlkur en 1997 var
tíðnin komin niður í 10,2. Það er
viðurkennd staðreynd að Ijárfest-
ing til fon'arna í formi fræðslu og
ráðgjafar um kynlíf og barneignir
skili sér margfalt ef borið er sam-
an við þann kostnað sem heil-
brigðis- og félagsmálaþjónusta
leggur af mörkum ef forvörnum
er ekki viðkomið.
Neyðargetnaöarvöm án lyf-
seðils
Sóley Bender segir að gætt hafi
mikils misskilnings í sambandi
við neyðargetnaðarvarnir. Hún
segir neyðargetnaðarvörn í raun
hafa verið fáanlega síðan slík pilla
kom á markað. Samkvæmt Iyfja-
lögum frá 1994 geti fólk fengið
iyf í neyð ef þannig stendur á.
Þannig á einstaklingur að geta
fengið neyðargetnaðarvörn án lyf-
seðils. Þetta hafi þó kannski ekki
komið nægjanlega skýrt upp á yf-
irborðið fyrr en nýlega. Sú breyt-
ing varð á í sumar að Lyfjanefnd
og Landlæknisembættið lögðu
áherslu á þá túlkun laganna að
þarna væri um neyðargetnaðar-
vörn sem önnur lyf að ræða sem
einstaklingar ættu að geta fengið
í ákveðnum neyðartilvikum. I
Hollandi hefur neyðargetnaðar-
vörn verið f notkun frá því árið
1964 og er tíðni barneigna meðal
unglingsstúlkna þar lægst í hin-
um vestræna heimi. Víða erlend-
is eins og f Bretlandi, Svíðþjóð og
Finnlandi veita hjúkrunarfræð-
ingar og Ijósmæður fræðslu og
ráðgjöf um þetta lyf og hafa leyfi
til að gefa það.
Þekkingarleysi á getnaðar-
vörmnn
Samkvæmt bráðabirgðaniður-
stöðum úr könnun, sem verið er
að vinna, á notkun/notkunar-
leysi getnaðarvarna meðal kven-
na sem fara í fóstureyðingu á
Kvennadeild Landspítalans kem-
ur í ljós að meirihluti þeirra
(54%) notaði enga getnaðarvörn
þegar getnaður varð. Þegar upp-
lýsingar úr skýrslum kvenna sem
farið hafa í fóstureyðingu á tíma-
bilinu 1976 - 1996 eru skoðaðar
kemur fram að 89% þeirra hefur
aldrei notað neyðargetnaðarvörn
og tæplega helmingur þeirra
(43%) vissi ekki hvað neyðar-
getnaðarvörn var. Það er einnig
sláandi að fæstar hafa haft vit-
neskju um hvernig pillan virkar
þrátt fyrir að hafa notað þá getn-
aðarvörn til margra ára. Þekk-
ingarskorturinn er því mikill og
er nauðsynlegt að leggja mikla
áherslu á fræðslu og ráðgjöf hér
á landi varðandi ábyrga notkun
getnaðarvarna.

■
/-•‘l . - 'v.fyf *'
I' L\
Fóstureyðingum medal unglingsstúlkna fer fjölgandi og svo virðist sem fræðsla um notkun hinna ýmsu getnaðarvarna sé ekki eins og hún gæti best orðið. Afleiðingin er sú að fóstureyðing verður eina
úrræðið sem eftir er til að ákvarða hvort hin óvelkomna þungun endar með barni eða ekki.
„Ertun langt á eftir í umræð-
unni“
Ljóst cr að heilmikið hefur vant-
að upp á ráðgjöf og fræðslu um
getnaðarvarnir hér á landi og úr
því þarf að bæta. En geta legið
aðara skýringar að baki þessu
vandamáli? Eru viðhorf til barn-
eigna kannski almennt önnur hér
en annars staðar á Norðurlönd-
unum?
Sóley Bender segir að lítið sé til
um viðhorf fólks tii barneigna
hér, en hins vegar sýni Gallup
könnun, sem kemur almennt inn
á viðhorf til barneigna, að íslend-
ingum finnist sjálfsagt að eiga
mörg börn og mun fleiri en í ná-
grannalöndunum. Hún bendir á
að gildi samfélagsins skipti auð-
vitað miklu máli, uppeldi og þau
skilaboð sem einstaklingur fær
um kynlíf og barncignir. Sóley
telur að við séum langt á eftir
öðrum þjóðum í þessari umræðu.
Getnaðarvamir dýrar
Lög kveða á um að unnið skuli að
því að auðvelda almenningi að
nálgast getnaðarvarnir, m.a. með
því að sjúkrasamlög taki þátt í
kostnaði þeirra. Þessu ákvæði
hefur þó ekki verið framfylgt.
Miklu munar á pillikostnaði hér-
Iendis og t.d. í Svíþjóð. Hér er
árskostnaður miðað við meðal-
1

Sóley Bender bendir á að gi/di sam-
félagsins skipti auðvitað miklu máli,
uppeldi og þau skilaboð sem ein-
staklingur fær um kynlíf og barn-
eignir. Hún telur að við séum langt á
eftir öðrum þjóðum f þessari um-
ræðu.
verð um 6676 kr. en f Svíþjóð um
320 sænskar krónur (um 2700
fsl. kr.) Víða erlendis er kostnað-
ur neytanda getnaðarvarna ýmist
engin eða mun minni en hér ger-
ist. I Bretlandi eru getnaðarvarn-
ir afhentar án endurgjalds og í
Finnlandi fær viðkomandi fyrstu
getnaðarvörn án endurgjalds þar
til ásættanleg getnaðarvörn er
fundin. Ungar stúlkur hafa í
sumum tilvikum ekki efni á að
nota getnaðarvarnarpilluna og því
er mikilvægt að draga úr kostnað-
inum, a.m.k. til að byrja með.
Fræðslu í skólum ábótavaut
Lítið hcfur farið fyrir fræðslu um
kynlíf og barneignir í skólum
þrátt fyrir lagaákvæði þar um:
„Fræðsluyfirvöld skulu í samráði
við skólayfirlækni veita fræðslu
um kynlíf og siðfræði kynlífs á
skyldunámsstigi í skólum lands-
ins. Einnig skal veita þessa fræðs-
lu á öðrum námsstigum.11 I aðal-
námskrá grunnskóla virðist eink-
um lögð áhersla á forvarnir í
námsgrein sem nefnist Lífsleikni.
Það vekur athygli að í lokamark-
miðum námsefnisins um lífsleikni
í grunnskóla skuli ekki vera minnst
á þá ábyrgð sem tengist því að Iifa
kynlífi.
Þcgar bornar eru saman aðal-
námskrár frá 1989 og 1999 kemur
í ljós að víða skortir í nýju nám-
skránni að greint sé skýrt frá gildi
kynfræðslunnar og hættan er
kannski enn meiri cn áður á því að
börn og unglingar fai ekki þá kyn-
fræðslu sem þeim er nauðsynleg.
Rannsóknir sýna að kynfræðsla í
skólum og fræðsla foreldra um ör-
uggar getnaðarvarnir áður en ungt
fólk byrjar að hafa kynmök eykur
líkur á að það byrji seinna að hafa
kynmök. Einnig aukast líkurnar á
notkun öruggra getnaöarvarna við
fyrstu kynmök. Það er því mikil-
vægt að börn og unglingar fái
fræðslu í skólum og að foreldrar
geti rætt um getnaðarvarnir við
þau.
Starfshópur á vegum land-
læknis
Umræða um hvernig bregðast eigi
við niðurstöðum skýrslunnar hefur
verið í gangi síðan í vor, og var
málefnið tekið fyrir á ríkisstjórnar-
l’undi nýlega. Fyrirhugað er að fela
Landlæknisembættinu fram-
kvæmd varðandi þær tillögur sem
scttar eru fram í skýrslunni. A veg-
um Landlæknisembættisins er
starfshópur sem er að vinna
klínískar leiðbeiningar í sambandi
við neyðargetnaðarvörn til þess að
gera hana aðgengilegri.
Samkvæmt tillögum skýrsluhöf-
unda þarf að auka þekkingu heil-
brigðisstarfsfólks á getnaðarvörn-
um með reglulegum námskeiðum
og auka aðgengi þeirra að leiðbein-
ingum um notkun getnaðarvarna.
Ungar stúlkur hér á landi leita
gjarnan til skólahjúkrunarfræðinga
með áhyggjur af óvelkominni
þungun, því er mikilvægt að þeir
geti veitt þeim viðhlítandi fræðslu
og ráðgjöf og fái leyfi til að gefa
neyðargetnaðarvörn að undan-
gengnu námskeiði. Einnig er gerð
tillagá um að starfrækt verði sér-
hæfð móttaka um kynlíf, getnaðar-
varnir og barneignir með sér-
menntuðu starfsfólki og að slík
móttaka verði opin að degi til og á
kvöldin.
Enn rætt um flutntng
verkefna út á land
Valgerður Sverrisdótt-
ir segir ýmis verkefni
í skoðun með það í
huga að ílytja þau út
áland
Svanfríður Jónasdóttir spurði á
Alþingi hvað Iiði þeirri skilgrein-
ingu á verkefnum sem hægt væri
að flytja út á land sem lðntækni-
stofnun var falið að framkvæma.
Hún benti á að þrátt fyrir loforð,
þar á meðal loforð Davíðs Odds-
sonar forsætisráðherra gagnvart
Olafsfirði, og umræður á Al-
þingi, hafi það komiö fram hjá
iðnaðar- og viðskiptaráðherra í
sumar að enn hefði lítil vinna
farið fram vegna þessara mála.
Hún sagði uppgjöfina hafa birst
best í því að forsætisráðherra
hefði skilið, loforðið, málefni
Olafsfjarðar eftir í fanginu á iðn-
aðarráðherra. Hún sagðist telja
nauðsynlegt að kalla fram nú í
þingbyrjun hvernig þessi mál
standa.
Þess vegna sagðist hún Ieggja
fram fyrirspurnir um stöðu þess-
ara mála allra og hvers sé að
vænta varðandi flutning verk-
efna út á land?
Ýmislegt í viimslu
Valgerður Sverrisdóttir sagði að
hverju ráðuneyti fyrir sig væri
falið að skilgreina þau verkefni
sem hægt er að vinna á lands-
byggðinni. Hún sagðist í ljósi
þessa hafa fengið ráðgjafafyrir-
tæki til að vinna að slíkri áætlun
vegna þeirra stofnana, sem star-
fa á vegum iðnaðar- og viðskipta-
ráðuneytisins. Hún sagðist von-
ast til að þeirri vinnu lyki nú á
haustdögum.
Valgerður sagði að unnið hefði
verið að ýmsum verkefnum hjá
iðnaðar- og viðskiptaráðuneyt-
unum hvað þessi mál varðar.
Hún benti á að skrifstofa orku-
sviðs hafi verið flutt til Akureyr-
ar. Tekin hafi verið ákvörðun um
(lutning byggðastofnunar til
Sauðárkróks. Stofnað hafi veri
til viðræðna við Akureyrarbæ þar
sem kannaðir verði kostir þess
að sameina RARIK og Orkuveit-
ur Akureyrar og hafa höfuð-
stöðvar fyrirtækisins á Akureryi.
1 sambandi við fjarvinnslu-
verkefni sagði Valgerður að hún
hefði haldið fund með forstöðu-
mönnum ríkisstofnana sl. vor.
Hún sagðisl þar hafa kynnt þeim
þá möguleika sem upplýsinga-
tæknin býður upp á varðandi
fjarvinnslu. Hún sagði að mörg-
um þætti lítið hafa miöað við að
koma fjarvinnsluverkefnum út á
land og sagðist hún taka undir
það. Á vegum iðnaðar- og við-
skiptaráðuneyta væri unnið að
ýmsum verkefnum á þessu sviði.
Lokið væri við að athuga hvort
hægt væri að starfrækja lækna-
ritun f fjan'innslu í samstarfi við
heilbrigðisstofnanir. Sameigin-
leg símsvörun stjórnarráðsins er
í skoðun. Skráningarverkefni
fyrir Þjóðminjasafnið og mann-
virkjagagnagrunnur en unnið er
að slíkum gagnagrunni. Allt væri
þetta í skoðun á réttum stöðum.
-S.Döu
Kynferðisbrotiun er
að fjiilga í miðbænuin
Kynferðisbrotiun
fjölgar á svæðinu frá
Lækjargötu að
Snorrabraut. Tengist
skemmtanalífi fólks.
I hverfisskýrslu Lögreglunnar í
Reykjavík kemur fram að ljöldi
kæra vegna nauðgana er svipað-
ur og síðastliðin ár eftir að hafa
vaxið frá 1996 til 1997. Fjöldi
blygöunarsemisbrota stendur í
stað frá síðasta ári en fjöldi ann-
arra kynfcrðisbrota hcfur aukist
jafnt og þétt síðustu ár. Árið
1999 var um 22 slík mál að
ræða, í stað 12 mála árið 1997
og 15 mála árið 1998. Fram
kemur að tæp 60% tilkynntra
kynferðisbrotamála áttu sér stað
inni á heimilum en um 10% ut-
andyra, önnur mál áttu sér stað
annars staðar eða ekki var til-
greint hvar brotið var framið.
Tilkynnt kynferðisbrot árið 1999
voru flest í Austurbæ eða tæp-
lega 34% málanna, í Breiðholti
um 22% og í Vesturbæ tæp 13%.
Hlutfallslega fæst mál áttu sér
stað í Mosfellsbæ, Kjalarnesi og
Kjós eða um 1% mála, þá Árbæ
3,5% mála, í Norðurbæ tæp 5%
mála og um 10% mála í Suður-
bænum.
Athygli vekur að kynferðis-
brotum fjölgar mikið á svæðinu
frá Lækjargötu að Snorrabraut.
Tæp 24% kynferðisbrota áttu sér
stað á þessu svæði árið 1999 í
stað rúmlega 10% brota árið á
undan. Karl Steinar Valsson að-
stoðaryfirlögregluþjónn segir
þessa aukningu að öllum líkind-
um tengjast skemmtanalífi fólks
sem fer að mestu leyti fram á
miðbæjarsvæðinu.
I samtali við Dag sagðist
Rúna Jónsdóttir, upplýsingafull-
trúi Stígamóta, ekki geta gefið
neina aðra skýringu á íjölgun
kynferðisbrota á þessu svæði.
Einstaklingum sem Ieituðu til
Stígamóta tjölgaði um tæp 20%
árið 1999 og í Reykjavík voru
þeir hlutfallslega færri en á
Íandsbyggðinni. Hlutfall ein-
staklinga úr Reykjavík sem leit-
uðu til Stígamóta hafði minnkað
um 5% milli ára, eða úr 44% árið
1998 ( 39% árið 1999.
Fiskvinnsliir og útgerð í Noregi
Eins og fram kom í blaðinu í
gær í frétt sem höfð var eltir
Sævari Gunnarssyni formanni
Sjómannasambandsins eru
sjómannasamtökin að skoða
möguleikana sem felast í því
að vísa til ESA viðskiptahátt-
um þeirra útgerða sem jafn-
framt eiga fiskvinnslur. I þcirri
frétt kom fram að bannað væri
í Noregi að fiskvinnsla og út-
gerð væri á hendi sama aðila.
Friðrik Arngrímsson fram-
kvæmdastjóri LIU segir þetta
einfeldlega ekki rétt og í Nor-
egi sé ekki bannað að fisk-
vinnsla og útgerð sé á sömu
hendi.