Dagur - 14.02.1962, Síða 4

4
5
Kaupfélögin
A FÉLAGSRÁÐSFUNDI Kaupfélágs
Eyfirðinga ár hvert, flytur frám-
kvæmdastjórinn skýrslu um hag félags-
ins og rekstur á liðnu ári og eru það
fyrstu upplýsingamar, sem opinberlegá
eru gefnar um þetta efni, eftir hvCrt
reikningsár. Eins og annars staðar
greinir frá í blaðinu í dag, er Félagsráðs-
fundur nýafstaðinn og kom þar fram, að
samvinnufólk á félagssvæðinu hefur enn
staðið dyggilega að félagi sínu og enri
aukið því mátt til starfa. Þótt skattar og
tollar hafi hækkað mjög tilfinnanlega
vegna aðgerða hins opinbera og félaginu’
hafi á fleiru vegu, eins og öllum öðrum
kaupfélögum landsins, verið íþyngt af
hálfu ríkisvaldsins, er afkoman viðun-
andi vegna hinna traustu og miklu við-
skipta fólks úr bæ og héraði.
En það er langt frá því að allir gleðjist
yfir sæmilegu viðskiptaári í sögu Kaup-
fél. Eyfirðinga og þeim sigrum á liðnum
árum, sem það hefur unnið að bættum
hag fólksins og aukinni þjónustu. Því er
svo varið með þetta fyrirtæki, að þótt
starfsemi þess sé að öllu leyti opinber
og sé daglega fyrir augum fólks og þátt-
ur í viðskiptalífi flestra borgara við
Eyjafjörð, kunna of fáir nægileg skil á
aðalþáttum og eðli starfseminnar og sam
vinnustefnunnar yfirleitt og trúa oft
hinum fáránlegustu sögusögnum, ekki
sízt um það, sem miður kann að fara, án
þess að hafa nauðsynlega heildarsýn um
þennan margþætta og stórmerka félags-
skap. Sögulegar staðreyndir um kaupfé-
lög landsins, og samvinnustefnan sjálf
ætti auðvitað að vera skyldunámsgrein í
liverjum skóla er veita almenna
menntun, svo mjög er viðskiptasaga
þjóðarinnar á síðari tímum bundin sam-
vinnuhugsjóninni pg svo mörg þjóðfé-
lagsleg afrek hafa verið umún undir
merkjum hennar hér á landi.
Hið opinbera telur sér ekki skylt, að
fræða uppvaxandi kynslóð um samvinnu
mál, þótt það sé deginum ljósara að ís-
Iendingar sem þjóð og landsmenn í mis-
jafnlega stórum einingum eftir staðhátt-
um í hinu stóra og dreifbýla landi, geti
alls ekki lifað í þessu landi án samvinnu
á óteljandi sviðum. Hið opinbera hefur
aldrei þorað að viðiu-kenna það hrein-
skilnislega, að samvinnustefnan hefur
lagt í lófa þjóðarinnar beztu vopnin, sem
enn þekkjast í baráttunni fyrir bættum
lífskjörum almennings. Þó er samviimu-
stefnan, sem þjóðfélagsstefna, betri upp-
alandi og veitir meiri félagsþroska en
nokkur önnur félagsmálahreyfing, sem
náð hefur hingað til lands. En auðvitað á
samvinnustefnan harðvítuga andstæð-
inga og hefur svo verið frá fyrstu tíð. í
hópi þeirra eru kaupmenn, hvers konar
braskarar og fjárplógsmenn af öllu tagi.
Andstæðingamir hafa mjög oft staðið í
sporum rógberans gagnvart samvinnu-
stefnunni og afflutt hana í stað þess að
veita réttar upplýsingar.
Síðar í vetur mun framkvæmdastjóri
KEA mæta á deildarfundum í héraðinu
og gefst þá einkar gott tækifæri til fyrir-
spuma um þennan þátt viðskiptanna, og
er mjög mikilsvert að það sé notað svo
sem kostur er á hverjum stað.
Eflaust væri félagsfólki í KEA þörf á
fræðslufulltrúa er ferðáðist um og
kynnti samvinnumálin í heild og málefni
KEA sérstaklega. Ekkert er samvinnu-
stefnunni nauðsynlegra en fræðsla. □
r r L l ju | B r g%. m ■ 1 ........... ......... GISLI GUÐMUNDSSON ALÞINGISMAÐUR: ...................
lL^“r®lrV!r . miðjunni U 11I16SÍ . Tilefnislítil fréttalilkynning . \ Jsland að verða borgríki við Faxaflóa?
LANDBUN AÐARRÁÐHERR A
fól Áburðarverksmiðjunni h.f.,
með bréfi, dagsettu 30. okt. sl.,
að annast rekstur Aburðarsölu
ríkisins.
, Áburðarverksm. hafði lát-
ið 'gera ýtarlega athugun á hag
kvæmni þess að flytja erlendan
ábprð til landsins, lausan í
skipum og sekkja hann hér
heima. Athugun sýndi, að þetta
sparaði mikið fé, og bauðst
Áburðarverksmiðjan til að
tryggjp, að með þessu móti
sparaðlst 100 krónur á hverri
■smálest.
Nú hefur Áburðarverksmiðj-
an lokið við að kaupa þann
. áb.urð, sem pantaður hefur ver-
ið til næsta sumars. — Innkaup
hafa verið framkvæmd þannig,
að sparazt hefur erlendur gjald-
eyrir, er nemur yfir 800 þús.
krónum, borið saman við það
einingarverð, sem Áburðarsala
ríkisins greiddi fyrir sömu teg-
und árið 1961, og er miðað við,
að bæði árin væri keyptur
sekkjaður áburður. Keyptar
eru jiú sömu tegundir og árið
áður og keypt frá sömu verk-
smiðjum og Áburðarsala ríkis-
ins hefur keypt af fyrirfarandi.
Markaðsvei-ð var nú hærra
en áður, enda kröfðust fram-
leiðslufyrirtækin nú í byrjun
samninganna á aðra milljón
króna hærra verðs en endan-
lega var samið um.
Auk hins lækkaða innkaups-
verðs, sem Áburðarverksmiðj-
unni heppnaðist að semja um,
er einnig tryggt, áð með því að
nota nútímatækni við lestun og
losun skipa og sekkjun áburð-
arins hér heima, sparast 100
krónur á hverri smálest þess
áburðar, sem þannig verður
með farinn.
Nú þegar er hægt að fullyrða,
að verð Áburðarverksmiðjunn-
ar á eftirtöldum, innfluttum
getur lækkað mjög verulega
meir en um þær lofuðu 100 kr.
á smálest, eða nánar tiltekið
þannig:
Þrífosfat um 180.00 kr. smálest.
Klórsúrt kalí um 120 kr. smál.
BI. garðáb. um 110 kr. smál.
Þessi lækkun miðast við ná-
kvæmlega sömu verðlagningar-
aðferð og Áburðai-sala ríkisins
við hafði árið 1961, en tekið er
tillit til gengisbreytingarinnar
4. ágúst sl. Miðað er við að
gengi haldist óbreytt eins og nú
er. Ekkert tillit er tekið hér til
[HAFTIRÐLAR|
Haftirðla rak víða á land í
norðan ofviðrinu, sem nýlega
gekk yfir. Fundnust þeir m. a.
frámmi í Eyjafirði, og auðvitað
algerlega hjálparvana, því að
þeir geta ekki flogið, ef þeir sjá
ekki sjó.
Fýrir fáum árum verptu haf-
tirðlar töluvert í Grímsey, og
voru það síðustu varpstöðvar
þeirra hér á landi. En nú hafa
þessir litlu sjófuglar fært sig
lengra norður á bóginn, eftir
að veðrátta hlýnaði, og verpa
nú naumast hér á landi.
niðurgreiðslna, þar sem ekki er
vitað, hverjar þær verða á
þessu ári.
Vegna gengisbreytingarinnar
í sl. ágústmánuði hækkar
áburður í verði, en vegna
bættrar aðstöðu og hagkvæm-
ari innkaupa, sem skapazt hafa
vegna þess, að landbúnaðarráð-
herra fól Áburðarverksmiðjunni
h.f. rekstur Áburðarsölu ríkis
ins, verður áburðarverðið í ár
að minnsta kosti tveimur og
hálfri milljón króna lægri en
annars hefði orðið.
(Fréttatilkynning frá Áburð-
verksmðjunni h.f.).
VERD A ERLENDUM Á6URDI
- Stutt athugasemd -
ÁBURÐARVERKSM. h.f. hef-
ur gefið út fréttatilkynningu
um að henni hafi tekizt að gera,-
hagkvæm innkaup á erlendum
áburði til notkunar á n.k. vori.
Hefur hún fengið tilkynning-
una birta í Ríkisútvarpinu og
mörgum blöðum. Kennir nokk-
urrar sjálfsánægju í tilkynn-
ingunni og er þar farið með
fullyrðingar, sem óhugsandi er
að sanna.
Áburðarverksmiðjan h.f. seg-
ir, að vegna bættrar aðstöðu og
hagkvæmari innkaupa, verði
áburðarverðið a. m. k. tveimur
og hálfri milljón króna lægra en
annars hefði orðið. Og á öðrum
stað er talað um rúmlega 800
þús. króna spamað á erl.
gjaldeyri, borið saman við
fyrra árs verð.
En hvaða rök eru þetta?
Hver getur fullyrt um að
Aburðarverksmiðjan h.f. hafi
gert hagkvæmari innkaup
heldur en Áburðarsala ríkisins
kynni að hafa gert, ef hún hefði
annast innkaupin? Um þetta
getur enginn sagt. Og fullyrð-
ingar, sem styðjast við þannig
rök, eru fánýtar.
Við athugun á áburðarverði
s.l. haust, kom fram, að verð á
þrífosfati, sem er langsamlega
aðaltegund af innfluttum
áburði, myndi eitthvað lækka
frá því sem var sl. ár. Greindi
undirritaður forstjóra Áburð-
arverksmiðjunnar h.f. frá þessu
eins og öllu öðru, sem máli
skipti í sambandi við reynslu
um áburðarkaup og rekstur
Áburðarsölunnar. Kom þetta
álit einnig alveg saman við þær
uppllýsingar, sem forstjórinn
fékk hjá formanni verksmiðju-
stjórnar, hr. Vilhjálmi Þór
bankastjóra, um það leyti sem
Aburðarverksmiðjan var að
taka að sér rekstur áburðarsöl-
unnar.
Reyndin varð einnig sú, að
innkaupsverð á þrífosfati lækk
aði. Er því undarlegt að sjá í
fréttatilkynningunni, að mark-
aðsverð hafi nú verið hærra en
áður.
Eg leiði hjá mér, að ræða um
gróðann af bættri aðstöðu í
Gufunesi. Reynslan ein sker úr,
hvort þar eru haldbetri rök um
að ræða, heldur en „hagkvæmu
innkaupin“. En allir vinir land-
búnaðarins munu óska að svo
verði.
Fréttatilkynningin upplýsir, að
Áburðai-verksmiðjan h.f. hafi
fengið lækkun um á aðra
milljón frá fyrstu tilboðum, þar
til samningar voru gerðir, á
öllu áburðarmagninu. Varla
munu margir, sem eru kunnug-
ir í viðskiptalífinu, kalla þetta
stóra eða merkilega frétt. Svo
er sjálfsagt að samþykkja ekki
fyrstu tilboð, heldur reyna
samninga um lækkun.
Áburðarsala ríkisins hefur
vitanlega unnið þannig og mjög
oft tekizt að fá verulega lækkun
frá fyrstu tilbooðum. En það
hefur aldrei verið gefin út
nein fréttattlkynning þar að
lútandi. — Hér skal þó gerð
undantekning og greint frá
einu litlu dæmi frá árinu 1959.
Þá var of lítill KJARNI og
þurfti því að flytja inn köfnun-
arefnisáburð og voru keyptar
6000 smál. af Ammonsúlfat-
saltpétri frá Þýzkalandi. Mun-
urinn á fyrstu verðtilboðum og
kaupsamningi á þessu litla
magni, var með núverandi
gengi, rúmlega 1.5 millj. króna,
kaupanda í liag. Eða m. ö. o.,
svipuð upphæð og nú virðist
hafa orðið á rúmlega þrefalt
meira magni.
Því má bæta við, að bændur
voru ánægðir með þennan
áburðarinnflutning, enda mun
hann hafa sparað þeim veru-
legar fjárhæðir í áburðarkaup-
um það vorið.
Að síðustu þessi lokaorð: Eg
hafði ekki hugsað mér að skrifa
um þetta mál. Hélt að Áburðar-
verksmiðjan h.f. léti sér nægja,
að fá rekstur Áburðarsölu rík-
isins í sínar hendur, en frestaði
að gera fyrirrennara sína tor-
tryggilega, þar til þeirra eigin
verk töluðu um meira, farsælla
og einlægara starf í þjónustu
bænda, en áður hefur þekkzt.
Ábyggilegar fréttatilkynning-
ar geta verið góðar, en þó skipta
nú verkin ennþá mestu máli.
Björn Guðmundsson.
VIÐ, SEM VINNUM
ELDHÚSSTÖRFIN
ÞESSI KUNNA saga Sigrid
Boo verður næsta viðfangsefni
Leikfélags Akureyrar, en sögu
þessari var snúið í leikrit og
síðan þýddi það Lárus Sigur-
björnsson.
Jóhann Ögmundsson verður
leikstjórinn, en leikendur eru
15, flestir nýliðar, en hinir
eldri draga sig í hlé að þessu
sinni.
Æfingar eru nýlega hafnar.
Ríkisútyarpið og mörg blöð í
Reykjavík hafa nýlega birt
„fréttatilkynningu“ frá Áburð-
arverksmiðjunni h.f., sem
meiri hluti verksmiðjustjóm-
arinnar hefur sett saman, en
þann meiri hluta skipa þeir
Halldór H. Jónsson, Kjartan
Ólafsson, Pétur Gunnarsson og
Vilhjálmur Þór.
Eg átti ekki samleið með
þeim um þessa „fréttatilkynn-
ingu“ og hafa útvarpið og blöð-
in látið þess getið samkv. ósk
minni. Eg taldi að ekki vaeri
neitt sérstákt tilefni fyrir hendi
um slíka fréttatilkynningu og
gat ekkii heldur fallist á efni
herrrrar né’ orðalag. •
Helztu atriðin seni sagt er frá
í tilkynnihgunni eru:
1. Að ráðherra hafi falið
Áburðarverksmiðjunni h.f.
rekstur Áburðarsölu ríkisins,
en það ■ var tilkynnt fyrir
þremur mánuðum og því með
öllu óþarft nú.
2. Að athugun „ýtarleg" hafi
verið gerð um hágkvæmni þess
að' flytja ábUrðhifi' ’ókekkjaðan
til dandsins. Um það var engin
fréttatilkynning ’ nauðsynleg,
en- hitt hefði verið æskilegra að
athúgunargerðin sjálf hefði
verið birt, svo að menn gætu
sjálfir gert sér þess grein,
hvernig hún var og hvað í
henni fólst, en hún var nijög
lausleg og lítið til liennar vand-
að. á
3. Að búið væri að kaupa
þann áburð, sem pantaður
hefði verið. Ekki eru það nein
sérstök tíðindi, þetta hefur
gerzt á hverju ári um langt
skeið og var engrar hátílegrar
yfirlýsingar þörf um það.
4. Að sparast hafi nokkur er-
lendur gjaldeyrir vegna lækk-
aðs verðs, miðað við verðlag á
fyrra ári. Að áburðarverð
mundi eitthvað lækka, einkum
á þrífosfati, var vitað fyrirfram
og kunnugt þeim er þau mál
létu sig skiptá og ,engar líkur til
annars en að svipuð lækkun
hefði orðið þótt Áburðarsalan
hefði annast innkaupin.
.5. Að ekki. hefði verið tekið
fyrsta boði unt áburðarkaup er
fékkst, heldur, samið um lægra
verð endanlega. : Þetta mun
ekki vera annað en það sem al-
mennt tíðkast uift öll meiri hátt-
ar innkaup, að fyrstu
tilboðin eru ekki samþykkt,
en gagntilboð gerð er
leiða svo til samninga um lægra
verð en fyrst var boðið. Lítil
ástæða var til .birtingar frétta-
tilkynningar um þetta, nema að
þeir sem að henni stóðu, hafi
álitið að þjóðin teldi þá hrein
börn í almennum viðskiptum.
6. Að með., pútíniatækni við
lestun skipa og • losun sparist
100 krónur eða meira á smál.
óburðar.
Hér vantar allan rökstuðn-
ing. En ihins vegar hafa verið
leidd að því rök opin'berlega, að
(Framhald á bls. 7)
í RITUM hagfróðra manna hef
eg í seinni tíð stundum séð
bregða fyrir orðinu „Stór-
Reykjavík“. Með þessu orði er
átt við höfðuðborgina sjálfa og
byggðarlög, sem að vísu eru
utan lögsagnarumdæmis og
bæjarfélags Reykjavíkur, en
svo næixi borginni og henni svo
nátengd á ýmsan hátt, að
ástæða hefur þótt til að latá það
koma fram í sameigiplégu
heiti, enda þá gert ráð fyrir, að
á svæði því, sem héf er- um áð
ræða, verði innan skamms um
nokkurn veginn samfellda borg
arbyggð að ræða. Samkværrit
aðalmanntali 1. des. 1960 voru
íbúar Stór-Reykjavíkur sém
hér segir:
Reykjavíkurkaupstaður 72.407
Kópavogskaupstaður 6.213
Hafnarfjarðarkaupst. 7.160
Seltjarnarneshreppur 1.310
Garðahreppur 1.013
Samtals 88.103
Þetta er athyglisverð niður-
stöðutala. Hún er helmingur af
íbúatölu landsins alls sam-
kvæmt aðalmanntalinu. En hér
er fleira athyglisvert en það.
Við samanburð kemur það í
ljós, að íbúatala Stór-Reykja-
víkur árið 1960 er meira en
helmingi hærri en íbúatala
sama svæðis var árið 1940, þ. e.
20 árum fyrr. Þá var hún tæp-
lega 43 þúsundir, en rúmlega
88 þúsundir árið 1960.
HVERS VEGNA ER HUNDA-
HALD BANNAÐÁ
AKUREYRI?
Það eru víst margir, sem
skilja það ekki, ef til dæmis er
vitnað í Dýrafræði (Ríkisútgáfa
námsbóka), sem kennd er í
barnaskólum nú, og meðal
annars um hundinn, okkar elzta
húsdýr,; og er þar sagt með
fleiru:
Þú þekkir vel hundinn, og ef
hundur er á heimili þínu, er
hann sennilega góður vinur
þinn, og þið leikið ykkur oft
saman.
Hundurinn er elzta húsdýr
mannsins og jafnframt hið fylgi
spakasta.
Not mannanna af hundinum
hafa smátt og smátt orðið
margvísleg.
Hvers vegna er hægt að nota
hundinn til svo margvíslegra
starfa?
Það er vegna þess, að hann er
skynsamur, námfús og tryggur,
maðurinn getur því tamið hann
betur en önnur dýr.
Hundar hafa oft fundið menn
og kindur, sem hafa fennt.
Síðast í þessum kafla eru svo
spurningar til bamanna:
Hvað heitir kvenkyn og af-
kvæmi húndsins?
Lýstu hundi, sem þú þekkir,
eða skrifaðu sögu um hann.
Hverju eiga svo börnin í
þessum bæ að svara, þar sem
hundahald er bannað hér, og
þau .mega ekki kynnast þessu
trygga dýri, sem væri þeim
þó hollara en margt annað?
Er ekki eins gott að strika út
kaflann um hundinn úr dýra-
. fræðinni, að minnsta kosti í
skólum 'hér .í bæ, eða eiga for-
eldrar • að fara með börnin sín
út í sveit, þar sem (svonefndir)
þarfahundar mega lifa, og lofa
þeim að sjá þessa skepnu, svo
að þau geti svarað einhverju á
plófblöðum sínum um þetta
dýr?
Hvernig eiga svo börnin að
skilja, að hundar hafi ekki til-
verurétt hér eins og önnur dýr,
eftir þennan skólalærdóm, og
ýmsa þætti í barnatíma út-
varpsins, svo að dæmi séu
nefnd.
Hvaða álit hefur Dýavernd-
unarfélag Akureyrar á þessu
máli? Ná lög mannanna raun-
verulega yfir bann dýra, að
undundanskyldum meindýr-
um? Eða vill það aðeins vitna í
þessa margþvældu auglýsingu:
Hundahald er bannað á Akur-
eyri, utan þarfahunda.
Hv.ei’s vegna eru leyfi fyrir
hundum í flestum eða öllum
borgum og bæjum annarra
landa?
Það er óréttlátt að ofsækja
þennan trygga vin okkar, og vil
eg vitna í þátt úr formála Litla
Dýravinarins, eftir okkar ágæta
skáld Þorstein Erlingsson, skrif
að af Steingrími Arasyni:
Til barnanna um dýrin:
Það skiptir miklu máli, að
þau læri ung að finna til með
málleysingjum, gleðjast af að
kynnast lífi þeirra, og sýni í
verkinu ást og aðdáun á þeim.
Þeir geta stundum verið mann-
inum til fyrirmyndar, þarf ekki
annað en minna á tryggð hunds
ins, og umhyggju dýra fyrir af-
kvæmi sínu.
Væri ekki betra fyrir fólk að
breyta eftir þessu, heldur en
jafnvel nota hundinn sem
Grýlu á 'börn sín.
Eg hef aldrei vitað hund bíta,
nema að hann sé illa hrekktur.
Dýravinur.
ORÐSENDING TIL VOTTA
JEHÓVA.
„Drottipn er . minn hirðir,
mig mun ekkert brest. Jafnvel
þótt eg fari um dimman dal ótt-
ast eg ekkert illt, því að þú ert
hjá mér.“ Sálm.
Eg hef fengið nokkrar heim-
sóknir af Vottum Jehóva, og
síðast í gær. Þrátt fyrir það
•veit eg ekki nöfn þeirra né
heimilisföng, og bið því „Dag“
fyrir orðsendingu, sem eg vona
að þeir fái. En okkur kemur þó
saman um, að biiblían sé Guðs
orð. í heilagri ritningu stendur
skrifað:
„Varið yður á falsspámönn-
um, sem koma til yðar í sauð-
arklæðum, en eru hið innra
glefsandi vargar.“
Eg hef heyrt að Fjandinn lesi
Ritninguna aftur á bak. Ekki
veit eg, hvað satt er í því. En
Vottar Jehóva lesa hana aftur á
bak, það hef eg séð sjálf, og eg
hef oft sagt: Til mín eru engir
boðnir en allir velkomnir, að
Vottum Jehóva undanskildum,
segi eg. í dag.
Akureyri, 1. febrúar 1962.
Guðrún Ingibjörg Jónsdóttir,
Lækjargötu 14.
Ef þe'ssu heldur fram, verða
íbúar Stór-Reykjavíkur orðnir
180 þúsund eftir 20 ár og 360
þúsundir eftir 40 ár. En þjóðin
öll? Hvað verður hún fjölmenn
eftir 40 ár? Ef gert er ráð fyrir
2% fjölgun á ári, verður hún
tirii 390 þúsundir. í landinu öllu
utan Stór-Reykjavíkur yrðu þá
aðeins 30 þúsundir, eða 10 þús-
’undum færra en eftir „móðu-
harðihdin" og 3—4 þúsundum
færra en eftir stóru-bólu.
Auðvitað er það engan veg-
inn víst, að þróunin verði alveg
á þessa leið. En þannig hefur
hún verið síðustu 20 árin, og
þessi er niðurstaðan, ef sama
þróun heldur áfram, miðað við
þá fólksfjölgun, sem hér er gert
ráð fyrir. Sem betur fer yrðu
ekki í sambandi við þá þróun
nein þau harmkvæli, sem líkja
má við pliágurnar á 18. öld.
Þjóðin í heild héldi áfram að
vaxa. Vonandi mó gera ráð fyr-
ir, hð fjárhagsleg velmegun
hennar fari einnig vaxandi, þ. e.
a. s. þjóðarframleiðsla og þjóð-
artekjur, miðað við mannfjölda,
þótt um það sé auðvitað ekkert
hægt að staðhæfa svo löngu
fyrirfram. En fróðlegt er að
velta því fyrir sér, hvaða áhrif
slík breyting gæti haft eða hlyti
að hafa á þjóðlíf íslendinga og
þjóðmál, á hið íslenzka ríki, ef
gert er ráð fyrir, að það lifi af
þessa og aðrar stórbreytingar í
veröldinni, innanlands og utan.
.Þegar svo væri háttað íbúa-
tölu og búsetu þjóðarinnar,
liggur það í augum uppi, að
Stór-Reykjavík væri orðin alls
ráðandi í þjóðmálum á íslandi.
ísland væri orðið borgríki á
nokkrum hundruðum ferkíló-
metra lands við sunnanverðan
Faxaflóa, milli Korpúlfsstaða
og Hvaleyrar. Hinum tiltölu-
lega fáu (ca. 10%), dreifðu
þegnum borgríkisins „út um
land“ og þeim 400 landnámum,
sem þar byggðust fyrir fyrir 10
•—11 öldum, hlyti að vera
stjómað með hag borgríkisins
(90% þjóðarinnar) fyrir aug-
um.
Rétt kann að vera að gera sér
vonir um, að slíku borgríki yrði
vel og viturlega stjórnað, og að
hinir dreifðu þegnar utan borg-
ar nytu þar góðs af, að þar
kynni að rísa, a. m. k. um
stund, íslenzk hámenning eins
og í Aþenu og öðrum forngrísk
um borgríkjum, og þó vafalaust
í stíl atomaldar, og borgríkið
eignaðist sinn Perikles og sinn
Aristoteles og að musteri þau
kynnu að hrífa þá, er af hafi
koma eða úr lofti. En ekki er
þetta ríki Úlfljóts. Ekki er þetta
að byggja það land, sem hefur
gert oss að sjálfstæðri þjóð, sem
v.ér höfum fengið framgengt, að
viðurkennt yrði af alheimi sem
eign vor, af því að vér höfðum
helgað oss það með byggð vorri.
Ekki kvartar landið, segja
menn. Og dauðar segja þeir
vættir allar. Varla myndum
vér þó unna þess öðrum þjóð-
um, landlitlum, að nema þau
svæði að nýju, sem borgríki
leggur í eyði, og er það vork-
unnarmál, því að þá værihætta
búin þjóðerni voru: Ýmsi.r hafa
á orði, að mestu skipti, rið ís-
lendingar hafi rióg fýrir sig. að
leggja, geti lifað „mannsæra,-
andi“ lífi, og haldið þarmig.til..,
jafns við það, sém bézt gerist í y
útlöndum, haft éffiðiií ,sem-
minnst og tómstúridiri ..&ern,,
flestar. Skipti •þá -eriguí m&li,
hvort 'byggð þeifra sé ■ f 200
hreppum eða eiriUm. 'Þettá kann .
að vera skynsamlegt rauqsæi.v. ....
En að óreyridu' verður að
drga í efa, að borgríkið vérðþ.ef..
til kemur, þess umkomið þð bp,g
betur að börnum sinum ‘en ls-
land állt, sem byggilégt er, Um
það efast margir Reykvíking-
ar ekki síður en aðrir. Margir
þeirra óska þess af heilum hug,
að jafnvægi haldist og éflist í
byggð landsins. Þeir sjá,; hv.ert
stefnir, ef ekki er að gert, en
óska ekki eftir slikri þróun.
Þeir vita, að borgríki er þjóð-
ernislega veikt og getur reynst
það líka efnahagslega, þegar
minnst varir, að það þarf land
til þess að ala upp þjóð og næra
lifandi þjóðtungu, að það verð-
ur á komandi tímum saga til
næsta bæjar að hafa land sitt í
eyði og auðlindir þess engum að
gagni.
Ef það á að takast, sem marg-'
ir telja æskilegt, að breyta til
muna þeirri þróun, sem rætt er
um í upphafi þessarar greinar,
verður það sennilega að koma í
hlut Norðlendinga að hafa for-
göngu um það mál. Frá gæzlu-
mönnum stór-reykvískra hags-
muna getur sú forganga af ýms
um ástæðum ekki komið, þótt
sumir þeirra séu án efa glögg-
skyggnir á þjóðarvanda. En
Norðlendingar hafa köllun til
slíkrar forgöngu, ef svo mætti
að orði komast. Landfræðileg
afstaða Norðurlands styður þá
skoðun, að þar eigi að hefjast
handa um að koma á mótvægi
gegn sívaxandi þyngslum á
„hinum enda“ vogarstangarinn-
ar, sem er að sporðreisa landið.
Norðlenzkt sjálfstæði hefur
verið og er enn meira en nafnið
tómt. Það á sinn „höfuðstað“,
sem oft er svo nefndur, og þar
með þann mátt, er því ætti að
fylgja, ef höfuðstaður Norður-
lands skilur sinn vitjuna'rtíma.
Norðlenzk náttúra er auðug og
bíður þess, að 'norðlenzkir haefi
leikar, félagsþroski, dugur óg'
framtak beiti til þess sköpunar-
mætti sínum að halda áfram að
leysa han,a úr læðingi. Norður-
land á notadrjúg og sturidum
rnjög gjöful mið úti fyrir strönd
um sínum. Möguleikar moldar-
innar eru miklir, og múriú
verða nýttir í miklu stærri 'stíl
en nú er gert — ekki sízt, ef um
jákvæða þróun verður að ræða
norðanlands á öðrum sviðum.
Jarðhiti er í öllum sýslum norð
anlands og sums staðar mjög
mikill. Slíkt jafngildir til ýmsra
nota kolum og olíu námuland-
anna. Hér eru jarðefni verðmæt
til iðnaðar.
Yfir mestum framtíðarmögu-
leikum býr þó sennilega orka
fallvatnanna. Virkjun Dettifoss,
miðað við uppsprettuvatnið eitt
eða vel það, væri, efti'r því, sem
ráða má af orðum fróðra
manna, ódýrust stórvirkjun á
íslandi í hlutfalli við árangur,
og að því leyti sambærileg við
þær stórvirkjanir erlendis, er
nú kom.a helzt til greina. Detti-
fossvix-kjun, ef framkvæmd
yrði, myndi geta séð öllu
Norður- og Austurlandi fyrir
öruggasta og lag-ódýrasta raf-
magni, sem völ verður á. Beizl-
un þessarar miklu orkulindar
felur í sér nær óþrjótandi
möguleika til nýrra og aukinna
athafna á mörgum sviðum, auk
þeirra stóriðjumöguleika, sem
fyrir hendi eru í því sambandi
að hagnýta má á einum stað eða
fleirum, til einnar eða fleiri
framleiðslugreina, eftir því, hve
„stór“ stóriðjan verður. Með
orkunni frá Dettifossi er hægt
að reka mörg stóriðjufyrirtæki
á borð við Gufunesverksmiðju,
svo að nefnt sé hið stærsta af
þessu tagi, sem til þessa hefur
verið stofnað hér á landi.
Varpað hefur „verið fram
þeirri hugmynd, að til þess að
stöðva fólksstrauminn að norð-
an, mun þurfa að koma upp
sem fyrst það öflugri atvinnu-
lífsmiðstöð á Norðurlandi, að
jafna mætti til þess — þótt í
minna mæli væri — sem gerzt
hefur á litlu svæði sunnanlands
á þessari öld. Er þá höfð í huga
orkumiðstöð, sem jafnframt
yrði að sjálfsögðu miðstöð mik-
illar framleiðslu- og atvinnu-
aukningar, ekki aðeins á einum
sta, heldur í öllum þeim byggð-
arlögum, sem gætu orðið að-
njnótandi orku þaðan. En hvað,
sem því líður: Líkur benda til,
að í þessu skyni — til þess að
stöðva strauminn — þurfi
snöggt átak og sterkt, ef að
fúllu haldi á að koma, á hvaða
sviði, sem það átak yrði.
Það væri ánægjulegt að mega
gera sér í hugarlund, að hinn
fjölsótti og áhugasami fulltrúa-
fundur á Húsavík sl. haust, þar
sem fjallað var um þessi efni,
hafi verið tákn nýrra tímamóta
á Norðurlandi. Að á bak við þá
hreyfingu, sem þar kom fram,
búi sú hugsun, að valt sé að
treysta því, að öll náð komi að
sunnan í þessum málum, — ef
svo mætti segja, — af því að
þar séu þeir, og ekki annars
staðar, hinir sérfróðu menn um
öll raunvísindi, og þeir, sem
skyggnir eru á landsins gagn.
En víða eru mannsefni á þessu
sviði, og fleiri en fyrr fá nú
tækifæri til þess að virkja „afl-
ið, sem í heilns þráðum þýtur“.
Menntaskólinn norðlenzki hef-
ur það hlutverk að gera ung-
mennum af þessu tagi greiðfær-
ara að láta sjálf sig og aðra
njóta þess, sem þau hafa hlotið
(Framhald á bls. 7)