Dagur - 04.05.1963, Síða 5

4
Dagur
Norðlenzk viðhorí
ÞAÐ VAR engin tilviljun, að norðlenzki
bóndinn og samvinnuleiðtoginn, sem á
morgni aldarinnar sat stofnfund Sam-
bands íslenzkra samvinnufélaga á heim-
ili sínu, varð fyrsti ráðherra Framsókn-
arflokksins í ríkisstjórn íslands. Það var
engin tilviljun, að liinir þjóðkunnustu
brautryðjendur flokksins í öndverðu,
þrír af fjórum forsætisráðherrum hans
til þessa dags og allir ráðherramir í
stjórninni, sem kom til valda eftir hinn
fræga kosningasigur 1927, voru synir
Norðurlands eða norðlenzkra heimila.
Það var engin tilviljun, að fyrsta stjórn-
in sem Framsóknarflokkurinn myndaði,,
lét það verða eitt af sínum fyrstu verk-
um, að verða við áskorun Norðlendinga
um stofnun menntaskóla í höfuðstað
þeirra. Það er engin tilviljun, að stærsta
landsmálablað landsbyggðarinnar utan
Rvíkur hefur verið gefið út nál. 46 ár
af norðlenzkum Framsóknarmönnum og
er jafnframt eina blaðið utan höfuðstað-
arins, sem hefur útbreiðslu og áhrif sam-
bærileg við borgarblöðin.
Skýring alls þessa er sú, að Framsókn-
arflokkurinn er að verulegu leyti upp-
runninn á Norðurlandi eða sprottinn úr
norðlenzkum jarðvegi, og að norðlenzk
viðhorf og norðlenzk félagshyggja átti frá
fyrstu tíð drýgstan þátt í að móta störf
hans, enda þótt hin ákveðna og þjóðlega
stefna hans til framfara í þágu almenn-
ings aflaði honum skjótt fylgis um land
allt, í fyrstu einkum í strjálbýlinu, síðar
einnig mikils og vaxandi, í hinum stærri
kaupstöðum og kauptúnum.
Andstæðingar Framsóknarflokksins,
sem eiga höfuðvígi sitt í Reykjavík, hafa
þrívegis á þremur áratugum tekið hönd-
um saman til að breyta kjördæmaskipun
landsins og jafnan lýst yfir því, að þeir
gerðu það til að minnka áhrif Framsókn-
arflokksins á löggjöf og landstjóm. Það,
sem þeir í rauninni gerðu, var að minnka
áhrif landsbyggðarinnar, því að Fram-
sóknarflokkurinn hefur aldrei haft nein
lögvemduð sérréttindi. Það voru einmitt
hinir flokkarair, sem öðluðust slík rétt-
indi með stjórnarskrárbreytingunni 1933,
er þeim var fenginn réttur til sérstakra
þingmanna (uppbótarsæta), hliðstæður
þeim rétti, sem kjördæmum var ákveð-
inn í öndverðu. En á Framsóknarflokkn-
um hefur þessi samblástur engan bug
unnið. Styrkur hans byggist ekki á því,
að undir hann hafi verið rennt stoðum
innlends einkaauðvalds eða pólitískra
trúboðsstöðva úti í heimi, heldur fyrst og
fremstáþvi að honum hefur tekiztaðefla
og endurnýja Iífsþrótt sinn og tilverurétt
með því að gera sér grein fyrir og helga
sig af alhug þeim viðfangsefnum, sem
brýnust eru með þjóðinni á hverjum
tíma, og að varðveita þann eld ókulnað-
ann, sem tendraður var af norðlenzkum
félagshyggjumönnum á sínum tíma.
Framsóknarflokkurinn gerir sér grein
fyrir því, að viðfangsefni líðandi stundar
em mörg og mikilsverð — stundum tíma-
bundin —, en að mál málanna á komandi
árum er að byggja landið og hvemig það
verði gert. Og norðlenzkum Framsókn-
armönnum er það sér í lagi ljóst, að
Norðlendingar hafa öðmm fremur skil-
yrði og ber skylda til að taka forystu
þeirra mála í sínar hendur. í kosningun-
um, sem í hönd fara, er tækifæri til að
taka þessa forustu þannig, að vel dugi,
og munað verði með því að fylkja sér um
(Framhald á blaðsíðu 7).
Fimmtíu ára starf hjá K. E. A.
Viðtal við Halldór Á
HINN FYRSTA MAÍ sl. átti
Halldór Ásgeirsson 50 ára starfs
afmæli hjá Kaupfélagi Eyfirð-
inga og á hann lengri starfsdag
að baki hjá því fél'agi en nokkur
annar núlifandi starfsmaður
þess. En næstan starfsaldur eiga
sennilega Jakob Frímannsson
og Arnheiður Skaftadóttir.
Allir bæjarbúar og Eyfirðing-
ar þekkja Halldór Ásgeirsson,
enda fer þar sérstæður persónu-
leiki þar sem hann er. Hann er
manna mestur á velli, einarður
í framkomu, gleðimaður og
sagnasjór, er þekktur veizlu-
stjóri þar sem mest þykir við
þurfa, orðheppinn maður í við-
ræðum og á mannamótum, kunn
ur kjötbúðarstjóri, sláturhús-
stjóri og sölustjóri, svo nokkuð
sé nefnt, og gegnum þessi störf
hefur hann kynnzt gífurlegum
fjölda manna og gleymir eng-
um, er hann hefur einhvern
tíma haft viðskipti við eða orð-
ræður.
En í tilefni af 50 ára starfsaf-
mælinu hitti blaðið hann snöggv
ast að máli og bað hann að
svara nokkrum spurningum.
Þú ert borinn og barnfæddur
Eyfirðingur?
Ég er fæddur í Dagverðar-
tungu 5. ágúst árið 1893, en var
þar ekki lengi, því að foreldrar
mínir voru á ýmsum bæjum í
bernsku minni, en lengst þó á
Sjávarbakka í Amarneshreppi.
Þar vorum við til ársins 1903.
Við vorum þar í þurrabúð, eins
og kallað var, áttum enga kú,
en faðir minn kom sér strax
upp kartöflugarði og höfðum
við því nógar og góðar kartöfl-
ur.
Var ekki víða þröngt í búi á
þeim tímum?
Jú, svo sannarlega, og þurfti
að halda spart á, svo ekki sé
meira sagt. Ekki vorum við
svöng á Sjávarbakka, því fisk
höfðum við nógan. Það var borð
aður fiskur og aftur, fiskur, lif-
ur, hrogn, fugl, selur og kart-
öflur. Konurnar í sveitinni
kenndu í brjósti um okkur
krakkana fyrir mjólkurleysið og
sendu okkur stundum mjólk í
tveggja eða þriggja potta kút-
um. Það var vel þegið. En
hvernig sem á því stóð, þrifumst
við vel, bræður, og okkur varð
aldrei misdægurt, þótt mörg
„mjólkurbörnin“ væru þunn á
vangann þegar líða tók á vetur.
í þá daga var róið á nokkrum
árabátum frá Sjávarbakka. Oft
voru bændur viku eða svo við
róðra á haustin til að safna sér
fiski til vetrarins.
Svo fluttirðu frá sjónum?
Þegar faðir minn dó, flutti ég
að Miðhúsum í Hráfnagils-
hreppi. Þar lauk mjólkurhungr-
inu, því að þar var nóg mjólk
og mjólkurmatur. En ég saknaði
nýja fisksins, og þar voru kart-
öflumar smátt skammtaðar. Ég
veit svei mér ekki hvort betra
sgeirsson sölustjóra
var. Svo flutti ég til Akureyrar
árið 1907.
Jæja, en nú ertu búinn að vinna
í 50 ár hjá KEA?
Já, og hef ekki kært mig um
vistaskipti. En fyrsta árið mitt
hér í bænum vann ég sem send-
Halldór Ásgeirsson.
ill hjá verzluninni Edinborg. En
kaupfélagsbúðin var opnuð árið
1906. Þá var mikið talað um
Kristinssynina, Hallgrím og
Sigurð, og þá lagði ég hlustirnar
við, því að mér fannst þetta vera
sveitungar mínir og var stoltur
af þeim. Þeir voru jafnan mjög
vel klæddir og vöktu eftirtekt
hvar sem þeir komu, og það lá
eitthvað óvenjulegt í loftinu í
kringum þá og hina nýju kaup-
félagsbúð.
Ég skal nefna eitt hið allra
minnsta atvik frá þessum tíma.
Ég sópaði gólf í Edinborg á
hverju kvöldi, en ekki voru þau
þvegin nema á laugardögum, og
þannig mun þetta hafa verið
víðast. En kaupfélagsbúðin var
, þvegin hvert kvöld og mikið
talað um og þótti sumum ekki
gróðavænlegt. En af því ég var
„gólfsópari“ og hreinlæti í verzl
unum mér því ekki alveg óvið-
komandi, man ég þetta mjög
vel, og einnig hvað um var rætt
út í frá, og stoltur af því vegna
tengsla minna við sveitina.
Svo hófstu samvinnustarfið,
Halldór?
Já, og var við ýms störf til að
byrja með. Fór svo í kjötbúðina
til Ólafs Ólafssonar kjötbúðar-
stjóra 1913 og var þar til ársins
1924, síðan kjötbúðarstjóri í 10
ár og sölumaður verksmiðjanna
síðan, og allt til þessa dags. Svo
hefur maður gripið í ýms verk
eftir því sem þurft hefur, segir
Halldór, og mun það ekki of-
mælt, því þau störf eru mörg,
utan þeirra, sem nefnd hafa
verið. Til dæmis hefur Halldór
verið yfirkjötmatsmaður á Norð
urlandi síðustu 10 árin eða
lengur.
Hvað viltu segja mér um ey-
firzku samvinnuleiðtogana, sem
þú hefur unnið hjá?
Það vill svo til, segir Halldór,
að ég hef unnið undir stjórn
allra fjögurra kaupfélagsstjóra
KEA, þeirra Hallgríms Krist-
inssonar, Sigurðar Kristinsson-
ar, Vilhjálms Þór og Jakobs
Frímannssonar. Og margt gæti
ég sagt um þá alla, því þeir voru
og eru óvenjulegir menn fyrir
margra hluta sakir.
Hallgrímur Kristinsson var
mestur foringi þeirra allra. Um
hann má e. t. v. segja í sam-
bandi við þetta hérað, eins og
sagt var um Jón Sigurðsson, að
hann kom þegar „Fróni lá allra
mest á“. Hallgr. var leiftrandi
mælskur ræðumaður. Hann
hreif fólk til fylgis við sam-
vinnustefnuna. Um Sigurð bróð
ur hans og Vilhjálm mátti
segja, að þeim félli aldrei verk
úr hendi. Þeir fóru með bækurn
ar heim með sér á kvöldin og
unnu fram á nætur. Sigurður
vann svo mikið, að það gekk
mjög nærri heilsu hans. Allir.
vita hver dugnaðarforkur Vil-
hjálmur var, og þannig var
hann strax strákurinn, þegar
hann hóf störf hjá KEA. Og
ekki veit ég betur en að Jakob
Frímannsson vinni fyrir KEA
og samvinnustefnuna frá því
hann opnar augun á morgnana,
og hann er maður árrisull, og
þar til hann gengur til náða á
kvöldin.
Það er mín hjartans sannfær-
ing, sem ég get rökstutt hvenær
sem er, að allir þessir fjórir
kaupfélagsstjórar hafa unnið
mest allra sinna starfsmanna
hver í sinni forstjóratíð.
Þeir hafa þá líklega ekki ætlazt
til lítils af öðrum?
Vissulega gerðu þeir miklar
kröfur, og þær kröfur var ljúft
að uppfylla vegna þess, að á
þeim árum, á meðan starfsfólk-
ið var fátt, var hver maður öðr-
um áhugasamari um samvinnu-
mál og velgengni félagsins.
Starfsmennirnir mynduðu sam-
stilltan áhugamannahóp, sem
daglega starfaði í nánum tengsl-
um við framkvæmdastjórann.
Hin daglegu störf og framtíðar-
verkefni kaupfélagsins voru hin
sígildu umræðuefni. Með þessu
er ég enganveginn að kasta rýrð
á núverandi starfsfólk, síður en
svo. En afstaða þessi til félags-
ins er allt önnur nú, eftir að
starfsfólkið er orðið eins mörg
hundruð og tugir áður.
Nokkur eftirvinna í þann tíð?
Það var ekki talað um eftir-
vinnu. Það var talað um það,
sem þurfti að gera, hvort sem
það tók lengri eða skemmri
tíma. Ég man ekki til þess, að
nokkur hafi talað um eftirvinnu
í hagnaðarskyni fyrir sjálfan sig.
Eftirvinna og eftirvinnukaup
voru lítið þroskuð hugtök hjá
starfsmönnum samvinnufélaga
fyrstu áratugina, eða svo var
það hér að minnsta kosti.
(Framhald á blaðsíðu 7).
HJÖRTUR E. ÞÓRARINSSON:
Tækniskólamál Norðlendinga
Alþingi samþykkti tillögu Ingvars Gíslasonar
um lausn málsins
Landbúnaðarmál
SVO SEM kunnugt er hefur að
undanförnu verið uppi hreyf-
ing hér í bænum um að koma
upp tækniskóla (teknikum). Er
það almenn skoðun þeirra, sem
um það hafa fjallað, að nauð-
synlegt sé að íslendingar eign-
ist slíkan skóla og að hann væri
ekki verr staðsettur á Akureyri
en t. d. í Reykjavík. Einn þeirra,
er hér koma mest við sögu, er
Sveinbjörn Jónsson, kunnur
norðlenzkur hugsjóna- og at-
hafnamaður, sem hefur á marg-
víslegan hátt hvatt til stofnunar
tækniskóla hér og hefur átt mik
inn þátt í að vinna málinu fylgi
meðal áhugamanna um tækni-
mál og ráðamanna í bænum.
Undir lok síðasta Alþingis bar
HINN 26. marz lézt á Fjórðungs-
sjúkrahúsinu Snorri Hannesson
bóndi í Hleiðargarði, eftir frek-
ar stutta dvöl þar, en langa van-
heilsu.
Snorri var fæddur að Hleið-
argarði 25. marz 1901 og var því
62 ára daginn áður en hann lézt.
Foreldrar hans voru Hannes
Jónsson bóndi og fræðimaður í
Hleiðargarði og fyrri kona hans
Jóníná Jóhannsdóttir frá Gauts
stöðum á Svalbarðsströnd; gáf-
uð kona og glæsileg (d. 1921).
Hannes bjó í Hleiðargarði á ár-
unum 1896—1936 (d. 23. marz
1957) og munu ættmenn hans
hafa búið þar síðan á 18. öld.
Móðir hans og kona Jóns Jó-
hannessonar bónda þar, var Sig-
ríður dóttir Ólafs Guðmundsson
ar og Þórbjargar Jónsdóttur, er
lengi bjuggu í Hleiðargarði, var
Þorbjörg dóttir Jóns Vigfússon-
ar bónda í Litladal, en móðir
Þorbjargar og kona Jóns var
Sigríður dóttir Jóns Ámasonar
í Hleiðargarði, en móðir Sigríð-
ar var Þorbjörg, dóttir Sigurðar
Jónssonar, er fyrstur af þeirri
ætt mun hafa búið í Hleiðar-
garði.
Snorri ólst upp í Hleiðargarði
og fór rúmlega tvítugur í Sam-
vinnuskólann í Reykjavík og
var síðan um tíma við ýmis
störf, bæði á sjó og landi. Laust
fyrir 1930, eða vorið 1928, fór
Snorri að búa í Hleiðargarði,
menntamálaráðherra, Gylfi Þ.
Gislason fram frumvarp til laga
um Tækniskóla fslands. Skyldi
skólinn staðsettur í Reykjavík,
og ekki var í frumvarpinu neitt
ákvæði um tækniskóla eða
heimild til tæknikennslu á Ak-
ureyri.
Nokkrar umræður urðu þegar
við 1. umræðu málsins og lýstu
allir þingmenn, sem til máls
tóku, ánægju sinni yfir því að
ætlunin væri að stofna tækni-
skóla á íslandi, en hins vegar
gerðu flestir nokkrar athuga-
semdir við frumvarpið eins og
það var úr garði gert, og skal
það ekki rakið hér að öðru
leyti en því, að Ingvar Gíslason
taldi það ekki rétta stefnu að
fyrst á litlum hluta, en síðan á
hálfri jörðinni (þ. e. Hleiðar-
garði I). Var bú hans lítið í
fyrstu, en var orðið allstórt síð-
ari ár, blómlegt og afurðagott.
Fyrir sjö árum byggði hann
mjög gott og vistlegt íbúðarhús
á jörðinni.
Snorri var mjög vel greindur
maður, sem hann átti kyn til.
Hann gaf sig ekki mikið að op-
inberum málum í sveitinni, en
var prýðilega liðtækur ef hann
gaf kost á sér til starfa. Þó var
hann meðal annars endurskoð-
andi reikninga mjólkurflutn-
ingabílanna í hreppnum, enda
var hann reikningsglöggur.
Hann skrifaði mjög fallega rit-
hönd, og aldrei sá ég neitt flýt-
isverk á skriftinni, ætíð jöfn og
áferðarfalleg. Hann myndaði sér
grundaða skoðun í málum, öfga-
laus, skýr í hugsun og rökfast-
ur. Hann var jafnan hæglátur
og ekki mikill ádeilumaður, en
glaður með kunningjum og gat
þá oft verið kíminn.
Öll umgengni við bústörfin
bar vott um hirðusemi og lag-
tækur var hann í bezta lagi og
útsjónarsamur við verk hvernig
þau yrðu bezt unnin.
Fyrir nokkru fór heilsan að
bila og gekk hann margan dag
ekki heill til skógar, en hann
hlífði sér lítt, en í vetur ágerð-
ust svo veikindi hans að hann
varð að hætta störfum.
Eftirlifandi kona hans er Sig-
ríður Jóna Jóhannsdóttir ættuð
af Árskógsströnd, dugnaðarkona
og mjög hirðusöm og hefur heim
ilið ævinlega verið snyrtilegt og
þrifalegt. Synir þeirra eru þrír.
Sá elzti, Jóhannes Hleiðar, býr
suður í Ytri-Njarðvík, kvæntur
Helgu Egilsdóttur. Hinir yngri
Arnaldur og Jón eru nú heima.
Að endingu minnist ég með
þakklæti góðrar viðtöku á heim-
ili þeirra hjóna til margra ára.
Ég minnist með þakklæti góðrar
kynningar við Snorra á liðnum
árum frá því hann var ungur.
Leiðir lágu oft saman, en eru nú
skildar að sinni. P. K.
staðsetja skólann í Reykjavík,
heldur kæmu aðrir staðir til
greina og þá fyrst og fremst Ak-
ureyri, enda væri þar uppi
hreyfing um stofnun tækni-
skóla. Gísli Guðmundsson tók
eindregið undir þetta álit Ing-
vars Gíslasonar. Menntamála-
ráðherra lýsti þá yfir því, að
honum væri kunnugt um áhuga
Akureyringa á þessu máli og
kvaðst mundu vilja vinna að
því að Akureyringum opnaðist
leið til tæknikennslu. Kvaðst
ráðherrann vilja beita sér fyr-
ir því, að stofnuð yrði „undir-
búningsdeild“ á Akureyri og e.
t. v. 1. bekkur tækniskóla, en
lagði hins vegar áherzlu á, að
Tækniskóli íslands yrði í
Reykjavík, þó að hann gerði
ráð fyrir, að undirbúningskennsl
an á Akureyri yrði fyrsti vísir
til fullkomnari tæknifræði-
kennslu þar.
Að 1. umræðu lokinni var
málinu vísað til menntamála-
nefndar neðri deildar til frek-
ari athugunar.
Sama dag og þessar umræð-
ur áttu sér stað á Akureyri, en
að þeim loknum, átti mennta-
málaráðherra fund með alþing-
ismönnunum Friðjóni Skarp-
héðinssyni og Ingvari Gíslasyni
og Steindóri Steindórssyni
menntaskólakennara, sem send-
ur hafði verið suður af hálfu
iðnskólanefndar Akureyrarbæj-
ar til þess að ræða tækniskóla-
málið við ráðherrann syðra.
Upphaflega var ráð fyrir því
gert, að Sigurður Óli Brynjólfs-
son bæjarfulltrúi yrði með
Steindóri í þessari för, en af því
gat ekki orðið sakir veikinda
(Framhald á blaðsíðu 2).
REIÐUR MAÐUR
í ÞjÓÐVILJANUM
Magnús Kjartansson ritstjóri
Þjóðviljans og 5. maður á land-
skjálftalistanum er reiður við
Framsóknarflokkinn (samanber
Þjóðv. 27. apríl). Vorkunnarmál
að vísu, en ekki getur Framsókn
arflokkurinn gert að því, þó að
ýmsir, sem fyrrum studdu Sósía
listaflokkinn eða Alþýðubanda-
lagið, geri það nú ekki lengur.
„Því valda þeir Þorvaldur
kroppinskeggi og Kolur“, þ. e.
þeir, sem einfaldastir eru í sinni
þjónustu við múmíurnar í
Moskvu og Peking, að svo er
komið, sem komið er.
Á meðan Magnúsi þessum er
að renna reiðin gæti hann dund
að við það t. d. að velta fyrir
sér þessum spurningum
1. Hvemig greiddi formaður
Alþýðubandalagsins, Hannibal
Valdimarsson, atkvæði á Al-
þingi, þegar varnarsamningur-
inn við Bandaríkin var afgreidd
ur þar árið 1951?
2. Hvað gerði formaður Sósía-
listaflokksins, Lúðvík Jósefsson,
til að koma hernum úr landi á
meðan hann var ráðherra t. d.
veturinn 1956—1957? Sagði
hann kannski af sér ráðherra-
embættinu í mótmælaskyni?
3 Hver var það, sem var
því opinberlega fylgjandi fyrir
25 ámm, að Bandaríkjaher væri
beðinn að vernda ísland gegn
hættu frá meginlandi Evrópu?
4. Getur hugsazt, að þeir, sem
hér eiga hlut að máli, hafi gert
„hræsni“ að „sérgrein sinni“.?
í SÍÐUSTU grein var því haldið
fra;n, að ekki mætti dragast að
rétta landbúnaði okkar örvandi
hönd, ef framleiðslan eigi að
fylgja efíir hraðvaxandi ís-
lenzkri þjóð næstu áratugina.
Ekki er þar með sagt að all-
flestir bændur landsins séu á
vonarvöl eins og stundum heyr-
ist fullyrt. Sem betur fer hafa
margir bændur góða afkomu.
Það eru þeir, sem standa á göml
um merg fjárhagslega, hafa stór
bú á vel hýstum jörðum og
njóta gamalla lána. Ef slíkur
bóndi getur afhent barni sínu
jörðina á vægu verði, t. d. fast-
eignamatsverði eða vel það, og
telur sig ekki knúinn vegna ann
arra barna sinna til að krefjast
hæsta mögulega verðs, þá getur
í S>-> g>-> 5
| ÞRIÐJA CREIN
nýr bóndi hafið búskap með
nokkurri von um sæmilega
greiða leið til bjargálna. Eru þar
með upptaldir þeir möguleikar
sem um er að ræða til að stofna
til búskapar á íslandi í dag.
Hin leiðin, að byrja með láns-
fé að öllu eða mestu leyti, eins
og nú þarf til að hefja búskap,
hálfa til heila milljón eftir því,
hvort sjálf jörðin er keypt eða
ekki, sú leið er lokuð ókleifum
múr í formi lánsfjárskorts og
hárra vaxta.
Stóra meinið í landbúnaðin-
um er þetta: Hann megnar ekki
að ávaxta stofnfé sitt. Samtímis
ber fé, sem lagt er í útgerð,
margs konar iðnað og verzlun
víða viðunandi og sums staðar
ríkulegan ávöxt. Meðan svo er
flýr fjármagnið landbúnaðinn,
en það jafngildir dauðadómi fyr
ir búskap nútímans. Engin lækn
ing við meinsemd landbúnaðar-
ins er hugsanleg nema unnt
verði að ráða bætur á þessu á-
standi, annaðhvort með leiðrétt-
ingu á verðlagsgrundvellinum
þannig að ætlað sé miklu betur
fyrir vöxtúm og fyrningu en nú
er, eða með stjórnaraðgerðum,
sem beinist að því að lækka
raunverulega vissa útgjaldaliði
landbúnaðarins, þ. á. m. og ekki
sízt vextina.
Auðvitað þarf þetta hvort
tveggja að koma til ef vel á að
vera.
Eitt hið lakasta sem gerzt hef-
ur í búskap okkar undanfarið
er misþróun hans eftir héruð-
um. Stéttarsamtök okkar og rík
isvald hafa varla gert það, sem
unnt hefði verið að gera til að
fyrirbyggja þessa misþróun, og
er þetta öllum þeim hið mesta
shyggjuefni, sem um þessi mál
hugsa og vilja landbúnaðinum
vel. Nú mundi hækkun verð-
lagsgrundvallarins út af fyrir
sig ekki vinna gegn tvískipting-
unni í þróuð og vanþróuð héruð
eða þróuð og vanþróuð býli inn-
an hverrar sveitar. Hækkun
vaxtaliðarins mundi t. d. koma
öllum jafnt til góða, ekkert síð-
ur vel stæða bóndanum sem
ekkert skuldar heldur en hin-
um, sem er skuldum vafinn.
Raunveruleg lækkun vaxta
af stofnfé landbúnaðarins mundi
hins vegar styðja við hinn síð-
arnefnda án þess að skaða hinn
fyrrnefnda og þannig stuðla að
jöfnuði. Yfirleitt má segja, að
það kerfi verðlagningar, sem
landbúnaðurinn býr við, leiði til
gífurlegrar samkeppni innan
bændastéttarinnar og auki stöð-
ugt á aðstöðumun innan henn-
ar. Það er leitt til þess að vita,
að stækkun kúabúanna hér við
Eyjafjörð og aukning mjólkur-
framleiðslu okkar skuli síðar
meir þurfa að koma fram sem
rýrnandi tekjur annarra bænda,
sem ekki geta fylgt jafnhratt
eftir með sína framleiðsluaukn-
ingu, jafnvel sauðfjárbænda í
fjarlægu héraði.
Þjóðin gerir alltaf vaxandi
kröfur til landbúnaðarins um
meiri og ódýrari framleiðslu.
Það má ekki krefjast þess að
sveitafólkið vinni meira en nú,
það vinnur þegar allt of mikið,
en það má krefjast meiri hag-
kvæmni í rekstri og fullkomn1
ari nýtingar framleiðsluþátt-
anna. En engar slíkar kröfur eru
réttlátar ef ávinningurinn af
umbótunum á allur að renna til
þeirra, sem vörurnar kaupa, en
enginn til framleiðandans éins
og nú gerist.
Verðlagningarkerfi okkar er
að sigla í strand. Það hefur hald
ið út í fimmtán ár og reyndist
okkur vel framan af. Það nær
ekki lengur þeim tilgangi sín-
um að tryggja hvort tveggja í
senn, neytendum næga og góða
innlenda búvöru og bændum
tekjur á móts við aðrar vinnu-
stéttir. Hið síðara hefur mistek-
izt og verði það ekki leiðrétt
mun hið fyrra einnig tapast.
Það hefur bætzt ofan á áskap-
aða annmarka þessa kerfis, að
viðsemjendur okkar bænda,
launþegafulltrúar í Reykjavík
hafa reynzt ákaflega örðugir í
samningum. (Líklega mundu
nást réttlátari samningar, ef við
fengjum að fjalla um þá hér
norðanlands. Sunnanmönnufn
virðist margt betur gefið en
hæfileikar til samningagerðar!)
Hér verða því einhverjar úrbæt-
ur að finnast og þar verður stétt
arsamband okkar að hafa for-
ystuna.
En alveg er það víst, að breyt-
ingar á verðlagsmálunum einar
sér nægja ekki til að lagfæra
allt það sem lagfæra þarf í land-
búnaðinum. Þær munu ekki
bæta samkeppnisaðstöðu vanþró
uðu jarðanna svo að þær heltist
ekki úr lest byggðra býla og
þær munu ekki létta byrjunar-
örðugleika ungu bændanna
nægilega mikið. Fleira verður
að koma til. Aukning ræktunar
og byggingarstyrkja til vanþró-
uðu jarðanna er óhjákvæmileg
og er raunar á döfinni nú. í
rétta átt miðar líka lækkun tolla
á tækjum og öðrum rekstrarvör
um landbúnaðarins og ættu þeir
að afnemast með öllu. En fram-
ar öllu öðru þarf að sjá land-
búnaðinum fyrir nægum, löng-
um og ódýrum stofnlánum, svo
og rekstrarlánum, þar með talin
afurðalán til sölufyrirtækja
bændanna. Ekkert eitt er örugg-
ara með að gagna landbúnaðin-
um í heild, en greiður aðgangur
að hagkyæmu lánsfé. Það verð-
ur aldrei of vel undirstrikað.
Hinir fyrri lánasjóðir landbún
aðarins urðu gjaldþrota við tví-
fellingu gengis krónunnar 1960
og 1961, sem frægt er orðið. í
stað þeirra er risinn upp nýr
stofnlánasjóður, sem m. a. er
séð fyrir starfsfé með skattlagn-
ingu á bændurna sjálfa.
Nú ríður á því öllu öðru frem-
ur, að þessi sjóður reynist vand-
anum vaxinn. Það skiptir meg-
inmáli að hann eflist svo vel og
svo fljótt, að hann geti hið fyrsta
leyst stofnlánaþörf landbúnaðar
ins til fulls, bæði gagnvart bygg-
ingum og ræktun, svo og til
jarðakaupa, véla- og jafnvel bú-
stofnskaupa. Það getur verið
prófsteinn á hug hvers stjórn-
málaflokks og hverrar ríkis-
stjórnar til landbúnaðarins,
hvað hún vill í verki gera stofn-
lánasjóðnum til framdráftár og
hvemig hún vill beita honum
landbúnaðinum til eflingar.
Málefni landbúnaðarins eru
ofarlega í margra huga um þess-
ar mundir; bæjarbúa ekki síður
en sveitafólksins sjálfs. Varla líð
ur sá dagur að nýr maður komi
ekki fram á ritvöllinn eða í út-
varpið til að leggja orð í þann
belg. Það stafar af því, að land-
búnaðurinn stendur á krossgöt-
um og þetta sjá allir þeir, sem
vilja sjá. Annaðhvort liggur veg-
urinn fram á við — til aukins
blóma og nýtingar þeirra feikna
möguleika, sem hér eru fyrir
hendi í skauti moldarinnar, eðá
hann liggur þvert af þeirri leið
til kyrrstöðu og síðan hrörnun-
ar.
Möguleikarnir eru tveir og
það er undir þjóðinni sjálfri
komið hvor verður fyrir valinu.
Við bændur ætlum stéttarsam-
tökum okkar mestan hlut í að
tryggja hag atvinnuvegar okkar
í framtíðinni. Og þau samtök
eru og eiga að vera ópólitísk.
En hitt er jafnvíst að léttari verð
ur sá róður ef Framsóknarflokk
urinn má sín nokkurs í stjórn
landsins og því léttari, sem hann
ræður meiru, eini stjórnmála-
flokkurinn sem á fylgi nokkurn
veginn jafnt í bæ og byggð allt
umhverfis landið. □
Tjörn, 1. maí 1963.
Auglýsingar þurfa að
berast fyrir hádegi dag-
inn fyrir útkomudag.
Snorri Hannesson
NOKKIJR MINNINGARORÐ