Dagur - 13.02.1974, Síða 2

2
MEÐAL frumvarpa, sem liggja
fyrir Alþingi, er frumvarp til
laga um hömlur á vínveitingum
hins opinbera. Flutningsmenn
þess eru Ingvar Gíslason 1. þing
maður Norðurlandskjördæmi
eystra og Heimir Hannesson,
sem um hríð sat á þingi sem
varamaður. Kjarni frumvarps-
ins er sá, að ef það yrði að lög-
um, væri ríki, ríkisstofnunum,
Alþingi og ríkisbönkum óheim-
ilt að efna til svokallaðra
cocktail-boða.
Við fyrstu umræðu frum-
varpsins flutti Ingvar Gíslason
eftirfarandi framsöguræðu, þar
sem hann gerði grein fyrir efni
og tilgangi málsins og benti á
það ástand, sem nú ríkti í áfeng-
ismálum hér á landi. — Þessi
ræða vakti athygli þingmanna
og urðu um hana talsverðar um-
ræður, þótt ekki yrðu allir á
eitt sáttir um úrræði í áfengis-
málum. — Málið er nú til með-
ferðar í allsherjarnefnd neðri
deildar.
Herra forseti. í sambandi við
þetta frumvarp, vil ég' strax í
upphafi benda á 3 meginatriði.
I fyrsta lagi: Helsta nýmæli
frumvarpsins er það, að lagt
yrði bann við því, að ríki og
ríkisstofnanir, þar með taldir
ríkisbankar, svo og Alþingi,
standi fyrir þeim sérstöku vín-
boðum, sem nefnd eru cocktail-
boð. Höfuðnýmæli frumvarps-
ins yrði þannig bann við
cocktail-boðum á vegum hins
opinbera. Þetta er höfuðnýmæli
frumvarpsins og meginatriði
þess.
í öðru lagi: Sú almenna
stefna yrði mörkuð, að gæta
skuli hófs í veitingum áfengra
drykkja á vegum ríkisins og
þeirra aðila, sem frumvarpið
setur á sama bekk og ríkið.
Þessi almenna stefnumörkun
þýðir það, að ef opinberir gest-
gjafar hafa vín um hönd á veisl-
um sínum, þá skuli vínveitingar
vera í hófi.
1 þriðja lagi: Það er ljóst af
frumvarpinu, að opinberum
aðilum yrði heimilt að veita vín
í matarveislum, en það leiðir af
því, sem ég sagði áður, að ef og
þegar hið opinbera neytir þess-
arar heimildar, þá ber að veita
vín í hófi. Fráleitt er að skilja
þetta ákvæði svo, að hér sé
verið að skylda opinbera aðila
til þess að veita vín í matar-
veislum. Frumvarpið felur ekk-
ert slíkt í sér, enda fjarri flutn-
ingsmönnum að leggja slíkt til.
I framhaldi af þessum orðum
vil ég svo endurtaka það, sem
segir í greinargerð fyrir frum-
varpinu, að frumvarpið hefur
þann tilgang að draga úr vín-
veitingum hins opinbera og
tryggja svo sem unnt er eins
takmarkaða neyslu áfengis og
tök eru á, ef áfengi annars er
um hönd haft í opinberum veisl-
um.
Gamalt vandamál.
Herra forseti. Það er ekki
nýtt, að miklar umræður eigi
sér stað hér á landi um áfengis-
mál eða ástand í þeim efnum.
Má miklu fremur segja, að
áfengismál séu sígilt umræðu-
efni á íslandi og oft og einatt
býsna mikið hitamál. Sagan
sýnir einnig, að á ýmsu hefur
gengið um ástand áfengismála í
landinu. Það er söguleg stað-
reynd, að hér hefur verið meira
drukkið og verr drukkið í einn
tíma en annan. T. d. virðist
drykkjuskapur hafa verið hálf-
gerð landplága á 18. öld, í ofan-
álag á pestir og óáran og' margs
kyns vesöld, sem þá herjaði
landsfólkið. Drykkjuskapur var
einnig útbreiddur ófögnuður á
ofanverðri síðustu öld. Góð-
templarareglan átti mikinn þátt
í að draga úr þessum ófögnuði
með bindindisprédikun og
ÞINGRÆÐA EFTIR INGVAR GÍSLASON ALÞINCISMANN:
MEIRi DRYKKJUSKAPUR
EN NOKKRU SINNI
ýmiss konar félagsstarfsemi.
Góðtemplarareglan gekk svo
hart fram í bindindismálum, að
samþykkt var áfengisbann í
þjóðaratkvæðagreiðslu, sem
fram fór árið 1909. Þetta áfengis
bann mátti teljast talsverður
viðburður, því að það var þá
einsdæmi í Evrópulöndum, en
þekkt úr nokkrum ríkjum
Bandaríkja Norður-Ameríku.
Áfengisbannið á íslandi stóð
fremur stutt. Það var afnumið
í tveimur lotum 1922 og 1935 og
þá að afstaðinni þjóðaratkvæða-
greiðslu. Getur varla heitið, að
bannstefnan hafi verið á dag-
skrá síðan sem úrræði í áfengis-
málum, nema ef vera skyldi, að
henni sé að vaxa fylgi nú á
allra síðustu mánuðum, og nefni
ég þá í því sambandi, að full-
trúafundur Landssambandsins
gegn áfengisbölinu ályktaði svo
á síðasta ári, að tími sé kominn
til að reyna algert vínbann á
ísland, t. d. eitt ár. Nú verð ég
að segja fyrir mig, að ég tel hug
myndina um algert vínbann
ekki raunhæfa. Ég hef einnig
takmarkaða trú á því, að mögu-
legt sé að taka eið af hverjum
fslendingi um algert vínbind-
indi. Það eru ýmsar ástæður,
sem því valda, að ég er and-
vígur svo róttækum aðgerðum
í áfengismálum. En höfuðástæð
an er sú, að slíkt bann er í and-
stöðu við almenningsálitið og
yrði aldrei virt í reynd, nema
ef til kæmi öflug lögregluher-
ferð, sem öllum yrði hvimleið
og andstyggileg.
Mikilvægt málefni.
Hitt er annað mál, að öllum
ábyrgum mönnum er skylt að
gera sér grein fyrir ástandi
áfengismálanna á hverjum tíma.
-Sérstaklega er nauðsynlegt, að
ráðamenn þjóðarinnar, fyrst og
fremst alþingismenn, geri sér
grein fyrir þessum málum.
Einkum finnst mér nauðsynlegt,
að stjórnmálamenn viðurkenni
fyrir sjálfum sér og öðrum, að
áfengismál eru meðal mikil-
vægustu þjóðfélagsmála og þar
af leiðandi beint viðfangsefni
stjórnmálamanna. Hins vegar
verð ég að efast um það, að
allir, sem við stjórnmál fást,
þ. á. m. alþingismenn, sýni þess-
um málum verðugan áhuga.
Það stafar, að ég held, af því, að
menn hafa þá ekki gert sér fulla
grein fyrir mikilvægi þessa
málaþáttar. Auk þess ber oft
við að umræður um áfengismál
fari út í öfgar, m. a. vegna þess
að allt of margir hafa öfgafullar
fyrirframskoðanir, nánast rétt-
trúarskoðanir, á áfengismálum.
Ég tek sem dæmi umræður, sem
orðið hafa innan og utan Al-
þingis um það, hvort leyfa ætti
sölu áfengs öls í landinu. Þá
sjaldan einhver gerist svo fram-
takssamur hér á Alþingi að
flytja tillögu um slíka heimild,
þá er ekki einasta, að slíkur
þingmaður sé úthrópaður fyrir
siðleysi, heldur upphefst í land-
inu þess háttar vargagangur
með undirskriftasöfnunum,
fundarsamþykktum og annarri
áróðursplágu og móðursýki, að
ekki er viðlit að ræða málin í
ró og af skynsemi.
Nú er ég ekki að mæla með
því, að heimilt verði að selja
áfengt öl hér á landi, ég er því
andvígur. Ég hef ekki trú á því,
að það sé til bóta. En mér er
ókunnugt um, að þeir, sem hall-
ast að öndverðri skoðun í öl-
málinu hafi lakari siðgæðisvit-
und en ég og mínir skoðana-
bræður, né heldur að þeim sé í
mun að auka áfengisvandamál-
ið. Þvert á móti veit ég, að það
er einlæg skoðun fjölmargra
ágætra manna, að sala áfengs
öls mundi minnka áfengisvanda
málið. Ég get vel viðurkennt
ærlegheit þessara manna, þótt
Ingvar Gíslason,
alþingismaður, í ræðustól.
ég aðhyllist ekki röksemdir
þeirra og skoðanir. Meginástæð-
an til þess að ég er andvígur
sölu áfengs öls er sú, að ég ótt-
ast, að áfent öl mundi auka
drykkjuskap á vinnustöðum,
sem vissulega yrði meiri háttar
vandræðaástand.
Drykkjuöld.
En ég var að tala um það, að
nauðsynlegt sé, að alþingismenn
og aðrir ráðamenn þjóðarinnar
geri sér grein fyrir áfengismál-
unum og ástandi þeirra. Það er
auðvitað skyldast að kynna sér
þessi mál eins og þau eru á
hverjum tíma. Samtíðin stendur
okkur næst og kemur okkur
mest við. Ég nefndi það líka, að
drykkj uskapur hefði keyrt úr
hófi á 18. öld og einnig á ofan-
verðri 19. öld. Ég held, að ef
litið er til samtímans, komi eitt-
hvað svipað í ljós. Áfengis-
neysla hefur vaxið mjög á síð-
ustu 10—12 árum og breiðst út
til lægri aldursflokka en áður,
að því er líkur og athuganir
benda til. Neysla áfengis á
mann miðað við 100% áfengi
var 2.88 lítrar árið 1973, en var
1.71 lítri árið 1960. Árið 1963 var
þessi tala 1.93. Skýrslur um
áfengisneyslu á mann ná til árs-
ins 1881. Því miður hef ég ekki
tölu fyrir það ár. Hins vegar
hef ég upplýsingar um, að með-
altal ófengisneyslu á mann á
árabilinu 1881—1885 var 2.38
lítrar. Þetta met var ekki slegið
fyrr en árið 1967, en þá var
neyslan einnig 2.38 lítrar. En
síðasta ór, árið 1973, er þó algert
metár með sína 2.88 lítra af
hreinum vínanda á mann. M. ö.
o., drykkjuskapur er nú um
þessar mundir útbreiddari og
algengari á íslandi en hann hef-
ur verið síðustu 95—100 ár og
e. t. v. er drykkjuskapur nú
meiri en nokkru sinni fyrr í
1100 ára sögu þjóðarinnar. Þetta
er staðreynd, sem nauðsynlegt
er, að menn viti.
ILANGINU
FYRR
Það er ekki síst nauðsynlegt,
að háttvirtir alþingismenn viti
þetta. Það er að vísu nokkur
huggun og einnig nauðsynlegt,
að menn viti það, að drykkju
skapur mældur á þennan hátt
er miklu meiri í flestum öðrum
löndum, einkum vínyrkjulönd-
um og meðal bjórdrykkjuþjóða.
I þessum þjóðum er borðvín og
öl stór liður í daglegri neyslu
manna auk þess, sem þeir neyta
sterkra drykkja í meira eða
minna magni. Sé svona mælt og
miðað við önnur lönd, þá verð-
ur harla lítið úr drykkjuskapn-
um á íslandi þrátt fyrir allt.
Álit Læknafélags fslands.
En hvað sem líður þessum
samanburði við áfengisneyslu í
öðrum löndum, þá kem ég aftur
að því, að drykkjuskapur hér á
landi fer vaxandi ár frá ári og
er nú meiri en í manna minn-
um. Það er einnig margra álit,
að íslendingar eigi við að stríða
margs konar vandamál vegna
áfengisneyslu. Ég minnist þess
t. d., að aðalfundur Læknafélags
íslands, sem haldinn var á
Blönduósi í júní 1972 ályktaði í
þá átt, að áfengisneysla lands-
manna væri „réttnefnt áfengis-
böl“. Taldi fundurinn, að sér-
stakra aðgerða væri þörf til
þess að koma í veg fyrir neyslu
áfengis og ályktaði svo, að ekki
yrði komist hjá því að takmarka
sölu áfengra drykkja. Luku
læknarnir ályktun sinni með
beinni óskorun á viðkomandi
yfirvöld eins og þeir segja, „að
hefja nú þegar aðgerðir til að
draga úr sölu áfengra drykkja“.
. Þetta var álit aðalfundar
Læknafélags íslands 1972.
Það er eftirtektarvert, að
læknarnir tala um ástandið í
áfengismálum sem áfengisböl.
Það eru því ekki einungis stúku
menn og aðrir bindindispostul-
ar, sem taka svo stórt upp í sig
að kalla drykkjuskapinn í land
inu áfengisböl. Læknastéttin,
sem ætti að þekkja þessi mál
öðrum betur, hefur kveðið upp
þann dóm að drykkjuskapur sé
þjóðarböl á íslandi. Því miður
hef ég lítil tök á að greina ná-
kvæmlega frá því, hvernig
áfengisbölið lýsir sér. Ég get
sagt það eitt, að það birtist í
ótal myndum og oftast hryggi-
legum. Þúsundir manna eru
haldnir drykkjusýki á ýmsu
stigi, þannig að ætla má, að of-
drykkja eða drykkjusýki sé
meðal útbreiddustu sjúkdóma í
landinu. Ég hef jafnvel heyrt
því haldið fram, að íslendingum
kunni að vera hættara til alko-
holisma heldur en öðrum þjóð-
um. Ég skal auðvitað ekkert um
það dæma, en vel má vera, að
eitthvað sé til í þessu.
Áfengisböl.
Heimilisböl og fjölskyldu-
vandræði, sem fylgir ofdrykkju
og annarri misnotkun áfengis
er miklu algengara hér á landi
en menn vilja oft viðurkenna.
Halldór Laxness sagði fyrir
rúmum 30 árum í frægri grein
um drykkjuskapinn í Reykja-
vík, að ekki væri til sú fjöl-
skylda, sem ekki hefði eitthvað
af ofdrykkjufólki að segja. Hafi
þetta átt við rök að styðjast
fyrir 30—40 árum, þá mun það
ekki síður satt nú á dögum.
Áfengisbölið er einnig fólgið í
vinnutapi og eignatjóni og ekki
síst í margs konar afbrotum og
spilltu eða andfélagslegu líferni.
Auk þess held ég, að þáð fari
ekki á milli mála, að drykkju-
skapur er, nætum að segja,
þungamiðja skemmtanalífsins í
landinu. Ég hugsa, að ég sé ekki
einn um þá skoðun, að hvergi í
heiminum sé ferlegri drykkju-
skapur á samkomum en hér á
landi, þegar fólki „tekst virki-
lega vel upp“. Það er sannköll-
uð stórdrykkja, enda umhverf-
ast samkomuhús hér stundum í
alger vitfirringahæli. Oll höfum
við séð þetta fyrir okkur og
sjálfsagt tekið þátt í þessu mörg
hver, enda stundum örðugt um
vik að koma þar hvergi nærri.
í þessu sambandi dettur mér í
hug, hvort lögregla á nokkru
byggðu bóli sé jafnupptekin af
því að eltast við ölóða menn
eins og í Reykjavík. Mér finnst
óhugnanlega áberandi, hversu
mikið af fréttum frá lögreglunni
fjallar um afskipti hennar af
beinu ölæði fólks. Og ég kemst
ekki hjá að nefna það, sem mér
finnst mjög áberandi við
drykkjuvenjur okkar íslendinga
en það er ölvun á almannafæri,
svo sem á götum úti, í almenn-
ingsfarartækjum og afgreiðslu-
stöðum. Ef ölvun á almanna-
færi leiðir til vandræða, þá er
augljóst, að það er refsivert
athæfi. En svo vill til, að íslend-
ingar eru umburðarlyndir og
íslenskir dómarar ekki refsi-
glaðir, enda er lítið lát á því, að
menn auglýsi þann hegðunar-
máta sinn að veltast meira og
minna drukknir á almannafæri.
Drykkjutískan faraldur.
Allt það, sem ég hef nefnt, er
þáttur í áfengisvandamálinu og
(Framhald á blaðsíðu 5)
co
KjhJcJsemgledur
Fæst í kaupfélaginu
ÚTBOÐ
Tillioð óskast í að grafa út úr grunni nýbygging-
ar við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Jarðvegi
skal ekið burt. Efnismagn er um 23.000 m3.
Útboðsgögn verða afhent á Verkfræðistofu Sig-
urðar Thoraddsen s. f., Glerárgötu 36, Akureyri
frá og með 15. lebrúar. Tilboðum skal skilað á
sama stað fyrir kl. 10 árdegis 25. febrúar n. k.
BYGGINGARNEFND F. S. A.