Helgarpósturinn - 05.06.1997, Blaðsíða 6

6
FlMIVnUDAGUR 5. JÚNÍ1997
Hvarf tveggja manna á árinu
1974 varð tilefni umfangs-
mestu sakamála tuttugustu
aldarinnar á íslandi. Nær tíu
mánuðir liðu milli þessara at-
burða og þeir voru af mjög
ólíkum toga, áttu eiginlega það
eitt sameiginlegt að mennirnir
fundust aldrei. Einmitt það
eiga þessi mál þó einnig sam-
eiginlegt með hvarfi tuga ann-
arra manna á síðari helmingi
aldarinnar án þess að sakamál
hafi sprottið af.
Helgarpósturinn hefur fjallað
um ný sjónarhorn á Guðmund-
ar- og Geirfinnsmálum í síð-
ustu tölublöðum. Þessi nærri
aldarfjórðungs gömlu sakamál
eru nú aftur í sviðsljósinu
vegna kröfu Sævars Ciesielsk-
is um endurupptöku málanna.
Hann telur sig og aðra sak-
borninga hafa verið dæmda
saklausa og krefst sýknu og
bóta. Vönduð heimildamynd
Sigursteins Mássonar, Aðför
að lögum, og ný skýrsla Ragn-
ars Aðalsteinssonar hafa líka
sýnt þessi mál í nýju ljósi.
Ragnar Hali, settur ríkissak-
sóknari í endurupptökumál-
inu, skilaði áliti sínu til Hæsta-
réttar í lok maí og í framhaldi
af því tekur Hæstiréttur svo
ákvörðun um hvort málið
verður tekið fyrir að nýju. Hin-
ar nýju upplýsingar eru bæði
svo margvíslegar og yfirþyrm-
andi að vandséð er að hjá end-
urupptöku verði komist. Það
benda sem sagt allar líkur til
að Guðmundar- og Geirfinns-
mál verði aftur í fréttum næstu
mánuði og jafnvel ár.
Helgarpósturinn hefur þess
vegna ákveðið að rifja upp
þessi gömlu sakamál fyrir les-
endum sínum jafnframt því
sem gerð verður grein fyrir
nýjum upplýsingum og nýjum
sjónarmiðum. Langflestir sjá
þessa atburði nú í nýju ljósi og
þær upplýsingar sem fram
hafa komið á síðari árum, bæði
um staðreyndir málsins — eða
kannski staðleysur — og ekki
síður um málsmeðferðina,
kynnu að hafa afdrifaríkar af-
leiðingar. Hér er ekki einungis
átt við breyttar niðurstöður
dómstóla, heldur kynnu marg-
ir þeirra sem stóðu að rann-
sókninni á sínum tíma að eiga
refsingu yfir höfði sér, takist
að færa sönnur á margvísleg
lögbrot sem þeir eru nú sakað-
ir um í sambandi við rannsókn-
ina.
En við skulum byrja á byrjun-
inni. Nú hverfum við aftur til
upphafsins árið 1974, rifjum
upp það sem gerðist og kynnum
helstu persónur til sögunnar.
Hvarf Guðmundar Einars-
sonar
Guðmundur Einarsson, 18
ára piltur, hvarf aðfaranótt
sunnudagsins 27. janúar 1974.
Hann fór á dansleik í Alþýðu-
húsinu í Hafnarfirði ásamt
nokkrum vinum sínum. Að
dansleik loknum sást hann
ásamt öðrum manni, sennilega
eldri og nokkru lágvaxnari, á
Strandgötunni í Hafnarfirði.
Þetta var um tvöleytið aðfara-
nótt sunnudagsins. Auk þess
getur verið að hann hafi sést á
Reykjavíkurvegi þegar klukkan
var að náigast þrjú. Það er þó
ekki óyggjandi. Síðan hefur
ekkert spurst til Guðmundar
Einarssonar.
Það voru hjónin Krístrún
Steindórsdóttir og Þórður
Marteinsson sem ráku Alþýðu-
húsið á þessum tíma. Kristrún
sá Guðmund undir lok dans-
leiksins. Hann var þá mjög
drukkinn og á tali við annan
mann, heldur lágvcixnari. Krist-
rún sá myndir af Guðmundi í
blöðum þegar lýst var eftir
honum og var þess fullviss að
myndin væri af manninum sem
hún sá. Ekki var leitað til Krist-
rúnar við rannsókn málsins á
sínum tíma og er því vitnis-
burður hennar nýr.
Vinkonurnar Elínborg
Rafnsdóttir og Sigríður Magn-
úsdóttir óku um Strandgötuna
um tvöleytið og sáu þá Guð-
mund Einarsson ásamt öðrum
manni, lágvaxnari. Þeir virtust
vera að leita sér að fari og
reyna að stöðva bíla en voru
báðir svo ölvaðir að vinkon-
að við þær upplýsingar sem
fyrir lágu var helst gert ráð fyr-
ir að hann hefði verið á heim-
leið. Guðmundur bjó hjá for-
eldrum sínum í Blesugróf og
jafnvel var gert ráð fyrir að
hann hefði stytt sér leið yfir
hraun og torfærur. Við leit
virðist helst hafa verið gert ráð
fyrir þeim möguleika að hann
hefði orðið úti. Leitin bar þó
engan árangur. Smám saman
fyrntist yfir málið og í desemb-
er 1974 var Guðmundur skráð-
ur látinn í gögnum Hagstofunn-
ar.
Hvarf Geirfinns Einarsson-
ar
Kringumstæður við hvarf
Geirfinns Einarssonar voru
allt aðrar og vöktu strax grun-
semdir um glæp. Undir slíkum
kringumstæðum skapast fljótt
sögusagnir og samsæriskenn-
ingar. Sumar þeirra voru rann-
gert ráð fyrir að sá maður
hefði hringt í Geirfinn. Fyrir
því er þó auðvitað engin bein
sönnun. Þrennt styður þessa
tilgátu. Tímasetningum ber
saman. Símtölin voru bæði
mjög stutt. Maðurinn sem fékk
að hringja í Hafnarbúðinni var
ókunnur afgreiðslustúlkunni.
Hann var með öðrum orðum
að líkindum ekki Keflvíkingur.
Það kemur heim og saman við
að Geirfinnur þekkti ekki þann
sem hann átti stefnumót við.
Þetta eru í sem stystu máli
staðreyndir máisins. Það hefur
aldrei verið sannað að maður-
inn sem hringdi í Hafnarbúð-
inni hafi hringt í Geirfinn þótt
yfirgnæfandi líkur bendi til
þess. Það sem síðan hefur ver-
ið talið hafa gerst hefur heldur
ekki verið sannað.
Spennandi framhaldssaga
Hvarf Geirfinns bar að með
Afleiðingar skáldskaparins bitnuðu
Hæstarétti í jámum.
á sakborningum sem biákaldur veruleiki. Hér er Sævar Ciesielski leiddur frá
urnar ákváðu að taka þá ekki
upp í.
Elínborg og Sigríður þekktu
Guðmund báðar, þannig að
ekki leikur vafi á því að það var
hann sem þarna var á ferð.
Guðmundur var illa klæddur, í
jakka en engri yfirhöfn. Fylgd-
armaður hans var á skyrtunni
og hélt á jakkanum undir hend-
inni.
Þetta er það síðasta sem vit-
að er með fullri vissu um ferðir
Guðmundar Einarssonar.
Tveir (eða þrír) menn sáu
mann sem lýsingin gat átt við á
Reykjavíkurvegi nokkru síðar,
sennilega milli hálfþrjú og
þrjú. Sá maður var ölvaður og
hálfdatt fyrir bílinn. Vitnis-
burður þeirra er nokkuð óljós
og því er ails ekki unnt að full-
yrða að Guðmundur hafi verið
þar á ferð. En hafi það verið
hann var hann einn.
Guðmundi Einarssyni hefur í
grófum dráttum verið þannig
lýst að hann hafi verið tiltölu-
lega reglusamur á þeirra tíma
mælikvarða. Hann mun hafa
skvett í sig og farið á böll um
helgar, en hann hugðist hefja
iðnnám innan skamms og virð-
ist alls ekki hafa getað talist í
hópi óregluunglinga. Guð-
mundur var myndarlegur pilt-
ur, vel að manni og tiltölulega
hávaxinn, um 1,80 á hæð.
Þegar Guðmundur kom ekki
fram var lýst eftir honum. Mið-
sakaðar nokkuð og virtist lög-
reglumönnum í Keflavík sem
þeir hefðu fundið möguleg
tengsl við smygl á spíra, sem
allmikið var stundað á þessum
árum. Veitingahúsið Klúbbur-
inn lá undir grun um að hafa
selt smyglað áfengi og fljótlega
fengu sögusagnir um tengsl
Geirfinns og Klúbbmanna byr
undir báða vængi. Þessar
sagnir urðu síðar til þess að
skapa þann pólitíska þrýsting
sem nú er talið að jafnvel hafi
skipt sköpum um rannsókn
málsins.
Geirfinnur Einarsson fór
tvær ferðir heiman að frá sér
að kvöldi 19. nóvember 1974. í
bæði skiptin fór hann til að
hitta mann, menn eða fólk,
sem hann þekkti ekki. Fyrri
ferðin varð árangurslaus. Sá,
þeir eða þau sem hann ætlaði
að hitta komu ekki á tilsettum
tíma og Geirfinnur fór heim aft-
ur. Hann var nýkominn heim
þegar síminn hringdi. Geirfinn-
ur heyrðist segja í símann:
— Eg kom... Ég kem.
Eftir þetta símtal fór Geir-
finnur öðru sinni að heiman.
Þá var klukkan rétt um það bil
hálfellefu. Eftir það hefur hann
ekki sést. Bíllinn hans fannst
skammt frá Hafnarbúðinni.
Um sama leyti og hringt var
til Geirfinns kom maður inn í
Hafnarbúðina og fékk að
hringja. Strax frá upphafi var
þeim hætti að nánast hvert
mannsbarn í landinu sann-
færðist strax í upphafi um að
hann hefði verið myrtur. Lýs-
ingar fjölmiðla á atburðum
þriðjudagskvöldsins 19. nóv-
ember 1974 hefðu sem best
getað verið klipptar út úr saka-
málasögu. Á þessum tíma voru
framhaldssögur enn við lýði í
blöðum og útvarpi og fólk vant
því að þurfa að bíða til næsta
dags eða næstu viku eftir fram-
haldinu. Og fólk beið spennt
eftir framhaldinu.
Fyrstu vikurnar hélt sagan
reyndar áfram nokkurn veginn
eftir óskum hlustenda og les-
enda. Lögreglan í Keflavík
rannsakaði málið. Teiknaðar
voru myndir af manninum sem
fékk að hringja í Hafnarbúðinni
og loks var listakona fengin til
að móta höfuð mannsins í leir.
Lögreglan hélt því fram að
bæði teikningar og leirhausinn
væru unnin eftir lýsingum
sjónarvotta. Síðar kom á dag-
inn að þetta var hreinn upp-
spuni. Sumar teikningarnar
voru gerðar eftir ljósmynd af
Magnúsi Leópoldssyni og svo
leirhausinn eftir teikningun-
um.
Ef við höldum áfram líking-
unni við sakamálasögu var
eins og lögreglan hefði stolist
til að lesa nokkra kafla í viðbót.
Því miður var löggan að stelast
til að lesa í vitlausri bók.
Stúlkan sem vann í Hafnar-
búðinni hélt því strax fram að
leirhausinn væri ekkert tiltak-
anlega líkur manninum sem
fékk að hringja en lögreglan lét
það ekki á sig fá. Myndir af leir-
hausnum voru birtar í öllum
fjölmiðlum nema útvarpinu.
Leirhausinn fékk nafn sem
þjóðin man enn í dag, Leirfinn-
ur. Jafnvel voveiflegustu at-
burðir fá ekki haggað kímni-
gáfu landans.
Sögusagnir fóru á kreik
Og óhjákvæmilega fóru
sögusagnir á kreik. Ein þeirra,
eða öllu heldur einn flokkur
þeirra, tengdist Leirfinni. Þess-
ar sögur gengu út á það að
Geirfinnur hefði verið einhvers
konar milligöngumaður milli
áfengissmyglara og Klúbbsins.
Framkvæmdastjóri Klúbbsins
var enginn annar en Magnús
Leópoldsson, öðru nafni Leir-
finnur að áliti fjölmargra.
Sögur gengu líka, reyndar
alllöngu síðar, um tengsl Fram-
sóknarflokksins við Klúbbinn
og þessi smyglmál. Að minnsta
kosti einhverjir innan lögregl-
unnar virðast hafa lagt trúnað
á þessar sögur, eða a.m.k. sög-
urnar um tengsl Geirfinns og
Klúbbmanna. Það er í þessar
sögusagnir sem ber að leita
eftir skýringum á handtöku
fjórmenninganna í janúar 1976.
Þetta voru þeir Einar Bolla-
son, Magnús Leópoldsson,
Sigurbjöm Eiríksson og Valdi-
mar Oisen.
En enn var af nógu að taka í
söguefni. Það var ekki einungis
að hvarf Geirfinns bæri að með
dularfullum hætti, fjölskyldulíf
hans var líka þannig að þar
gátu vaknað grunsemdir. Eig-
inkona Geirfinns hafði sem sé
haldið framhjá honum um
nokkurt skeið. Slíkt er klassískt
tilefni morðs í sakamálasög-
um.
Þjóðin svikin um framhald-
Fyrstu vikurnar eftir hvarf
Geirfinns rannsakaði lögreglan
í Keflavík málið en án sýnilegs
árangurs. Framan af lofaði
rannsóknin reyndar góðu og
blöðin gátu birt frásagnir af
því að rannsóknin beindist nú í
einhverjar ákveðnar áttir, t.d.
að tveimur bílum, eða þá
smygli á spíra.
En svo kom þar að ekkert
markvert gerðist. Lögreglunni
hætti að miða áfram. Tíminn
leið. Þjóðin var svikin um
næsta lestur framhaldssög-
unnar í næstum heilt ár og í
hugum margra var farið að
fyrnast yfir hvarf Geirfinns Ein-
arssonar. Þeir sem enn mundu
eftir Guðmundi Einarssyni
voru vafalaust búnir að sætta
sig við það fyrir löngu að hann
hefði einfaldlega orðið úti og af
einhverjum ástæðum aldrei
fundist. Annað eins hafði gerst
áður og átti eftir að gerast oft
aftur.
Á skakkri launaskrá
12. og 13. desember 1975
voru Sævar Ciesielski og Eria
Bolladóttir handtekin fyrir að
svíkja tæpa milljón út úr Pósti
og síma sumarið 1974. Aðferð-
in var svo einföld og snilldar-
leg að hálf þjóðin dáðist að
þeim í laumi fyrir hugvitið.
Erla hafði unnið hjá stofnun-
inni og gerði sér þá grein fyrir
þeirri einföldu staðreynd að
þegar peningar voru símsendir
á milli pósthúsa var ekki haft
fyrir því að hringja til baka í
það pósthús sem hringt hafði
til að ganga úr skugga um að
upplýsingarnar væru réttar.
Þetta þýddi að í rauninni gat
hver sem var hringt í hvaða
pósthús sem var, kynnt sig
sem starfsmann annars póst-
húss og tilkynnt um símaávís-
un. Svo seinir voru forráða-
menn Pósts og síma að átta
sig, að þessu var ekki breytt
fyrr en eftir að Sævar og Erla
höfðu leikið sama leikinn öðru
sinni, — nokkrum mánuðum
síðar.
Nú, þegar liðin eru nærri 22
ár frá þessari handtöku sem
markaði upphaf rannsóknar og
dóms í þessum svokölluðu
Guðmundar- og Geirfinnsmál-
um, virðist í rauninni augljóst
að lögreglumennirnir og saka-
dómarinn sem önnuðust rann-
sóknina voru á skakkri launa-
skrá. Þeir hefðu sennilega
helst átt að vera á skáldalaun-
um. Eftir á má það svo kallast
kaldhæðni örlaganna að eitt
„höfuð“verk þessara „skálda“,
Leirfinnur, skyldi gerður úr
efni sem lélegur skáldskapur
hefur einatt verið kenndur við.
Skáldskapurinn og raun-
veruleikinn
Jafnvel þótt gengið væri út
frá því — sem raunar engar lík-
ur benda til — að þau ung-
menni sem dæmd voru í fang-
elsi í lok þessa ferlis hafi í raun
og veru drepið bæði Guðmund
og Geirfinn er nokkuð ljóst að
það gerðist ekki eins og frá er
sagt í gögnum málsins. Þær
frásögur eru skáldskapur. Og
það sem meira er, þær eru
skáldskapur lögreglu og saka-
dómara. Það voru ekki sak-
borningar sem spunnu þessar
sögur upp.
Sannanir fyrir þessu blasa
við og það er af nógu að taka. í
síðasta blaði var vikið að
pyndingum og lyfjagjöf. í raun-
inni eru skýrslurnar sjálfar
sennilega auðveldasta sönnun-
in. Sakborningar sem voru í
einangrun og höfðu enga
möguleika til að bera sig sam-
an breyttu framburði sínum
hvað eftir annað á sama tíma
og sögðu lengst af líkar sögur.
Það voru sögurnar sem lög-
reglan skáldaði.
Lögreglan bjó nefnilega við
þau óþægindi í starfi að þurfa
að samsama skáldsögur sínar
raunveruleikanum að nokkru
leyti. Það þurfa rithöfundar yf-
irleitt ekki. Til dæmis varð að
strika Tryggva Rúnar út úr
handritinu að drápi Geirfinns
vegna þess að í raunveruleik-
anum var hann úti á sjó þetta
kvöld. Margoft þurfti að skipta
um leikmuni. Toyotabíl var
skipt út úr allt að því fullskrif-
uðu handriti og Volkswagen-
bjalla skrifuð inn í staðinn,
vegna þess að í ljós kom að
Toyotabíllinn hafði enn ekki
verið keyptur. Og þegar sím-
inn á leiksviðinu reyndist lok-
aður þurfti aftur að umskrifa
handritið.
Jón Daníelsson