Lesbók Morgunblaðsins - 18.09.1982, Qupperneq 5

Leiru, en var aö mestu farinn
aftur af firðinum 14. s.m. í
Norðfirði lá gaddur á túnum
fram yfir messur, og 23. júlí var
snjór ennþá á túni í Hóli i Þor-
geirsfiröi, en úr því kom góð
grastíð og spruttu harðvellir og
tún víða í meðallagi, en mýrar
voru snöggar."
„Á Suðurlandi var eftir nýár
köld veðrátta, snjór hafði fallið
talsverður til sveita og blotar
spillt, svo víöa um sveitir urðu
jarðleysur. 5. mars var eitthvert
hið mesta norðanveður, er kom-
ið hafði á Suðurlandi í mörg ár
með frosthörku og blindbyl.
Þegar birti upp 7. s.m. var snjór
svo ísi þakinn, aö menn vissu
eigi dæmi til slíks síðan 1807;
ísinn lá langt út fyrir allar eyjar
og upp á Kjalarnes, yfir Skerja-
fjörð, Hafnarfjörð og langt á sjó
út, suður og vestur fyrir Keilis-
nes. Hvalfjörður var allur lagð-
ur og var gengið frá Hrafna-
björgum í Hvammsvík og frá
Reykjavík til Engeyjar og Við-
eyjar, en bátar voru settir á ís-
um frá Þyrli og út í Hvammsvík,
flestir eða allir firðir við Breiða-
fjörð voru svo þaktir lagísum,
að þá mátti bæði ganga og ríða.
Af Skutulsfjaröareyri var riðið
og gengið um páska inn allt ísa-
fjarðardjúp og fyrir framan alla
firði og inn á Langadals-
strönd ...“
Næsti áratugur (1870—1880)
var bærilegur, ef veturinn 1873
til 1874 er undanskilinn, eh
hann var afleitur. Áratugnum
lauk með öndvegisárinu 1880,
sem kemur fram hér sem mikill
tindur í línuritinu.
Níundi áratugur
19. aldar
Þá er komið að hinum afleita
9. áratug síðustu aldar. Árin
1883 og 1884 eru skást, ásamt
1889, en öll hin árin eru vond og
hreint afleitt að varla skuli vera
nokkurt lát á. Þarna fer meðal-
hitinn í Stykkishólmi lægst árið
september 1880 til ágúst 1881,
0,1 stig. Ef við berum „harðinda-
árið“ 1979 saman við þessi ár
sést að þessi harðindi 19. aldar,
bæði á 7. og 9. áratugnum eru öll
önnur og verri en við höfum
kynnst nú, a.m.k. enn sem komið
er.
Hin gífurlega sveifla milli ár-
anna 1880 og 1881 gaf þeirri trú
byr undir báða vængi að „það
hefndi sín fyrir blíðuna" og víst
er að áratugum saman eftir
þetta voru ýmsir ekki í rónni ef
mikil og langvinn blíðviðri
gerði. Mikill órói var t.d. í mörg-
um síðla vetrar 1883. Þessi vetur
var óvenju veðragóður um nær
allt land og þóttust menn vissir
um að vorið yrði afleitt. Svo
varð þó ekki í það sinn og víst er
að þessi trú á mjög litla stoð í
raunveruleikanum, ekki nema
hvað að ef veður er óvenju gott,
hlýtur að sjálfsögðu að koma að
því að það versni eitthvað.
Um 1890 komu nokkur góð ár
og síðan harðindaárið 1892, sem
er einn djúpi dalurinn enn.
Hitafar kringum
aldamótin
En á síðasta áratug aldarinn-
ar breyttist tíðarfarið mikið til
batnaðar og mjög litlar sveiflur
Línuritið er byggt á hitamælingum í Stykkishólmi síöan 1845 og gefur góöa hugmynd um
ríkjandi tíðarfar síðan. Samkvæmt þvi ríkir fremur saklaust millibilsástand með þeirri undan-
tekningu, sem áriö 1979 er, en mjög er sá öldudalur lítílfjörlegur hjá mestu kuldaskeiðunum,
1859,1866,1881,1893 og 1918. Samkvæmt þessu hefur orðið heitast 1847 og 1929.
ísafjaröarkaupstaður, að líkindum 1868. Hér er hafíshrafl á Skutulsfiröi og segir sína sögu um
tíöarfarið.
voru í hitafari allt fram yfir
aldamót. Þá vaxa sveiflurnar
aftur og skiptust á slæm ár svip-
uð árunum 1979 og 1981 og góð,
svipuð árinu 1980. Sveiflurnar
eru þó aðeins öðruvísi en verið
hefur nú upp á síðkastið. Á
þessu árabili þarna í upphafi
aldarinnar liðu gjarnan 3 til 5 ár
milli hámarka og lágmarka, en
nú síðasta áratuginn eða svo,
hafa gjarnan skipst á hlý ár og
öllu kaldari, sveiflan verið í
kringum 2 ár.
Árin 1917 til 1920 verða að
teljast slæm eða jafnvel afleit
sérstaklega veturinn frægi 1917
til 1918.
Hlýindaskeiðið mikla
Eins og alþekkt er fór veður-
far hlýnandi um og upp úr 1920.
Þetta gerðist um nærri allt
norðurhvel jarðar. Leggið nú
lófann yfir hægri hluta línurits-
ins, þannig að hann þeki t.d. allt
eftir 1925. Strax sést að lítill
munur er á línuritinu fyrir og
eftir 1920. Ef þetta línurit hefði
þannig verið gert t.d. árið 1927,
hefðu ekki sést nokkur merki
um þáttaskil árið 1920, eins og
gjarnan er haldið fram. Hlýind-
in skiluðu sér þannig ekki al-
mennilega hérlendis fyrr en eft-
ir 1925 og jafnvel ekki fyrr en
1928, en þá koma líka loks alveg
einstök ár. Þó verður að benda á
á að harðir vetur eru óþekktir
eftir 1920.
Þetta hlýindaskeið stóð allt til
1965. Athyglisvert er þó hversu
hlýindagusurnar eru öflugri á
fyrri hluta tímabilsins eða fram
undir 1947 til ’48. Nokkur til-
tölulega svöl ár komu um 1950,
en þau hefðu öll talist góð á síð-
ustu öld og verða að teljast all-
sæmileg ef litið er á tímabilið í
heild.
Aftur um hitafar
síðustu ára
Ef við lítum á kuldaskeiðið
1965 til 1971 sjáum við að kuld-
arnir þá voru ekki miklir miðað
við það sem hægt er að búast
við. Hitinn var hins vegar all-
neðarlega nokkuð lengi, fór ekki
upp fyrir meðallag í sex ár (hér
er átt við meðaltal allra áranna
1846 til 1980).
Hitafarið frá 1965 hefur
þannig einkennst af einskonar
millibilsástandi og minnir að
ýmsu leyti mjög á hitafar síð-
ustu ára 19. aldar og fyrstu
rúma tvo áratugi þessarar. Eng-
inn getur sagt fyrir um hvenær
þessu millibilsástandi lýkur.
Veðurfar hefur farið hlýnandi
hin síðustu ár á norðúrhveli
jarðar, en ekki er vitað hvort
það er tímabundið ástand eða
ekki. Ef þessi hlýindi haldast,
má telja óhjákvæmilegt að við
njótum góðs af fyrr eða síðar. Ef
hlýindin eru hins vegar aðeins
tímabundin tel ég að innan
fárra ára komi einn vetur
svipaður vetrunum 1917 til ’18,
1891 til ’92 eða 1873 til ’74, en
vetur eins og 1858 til ’59,1865 til
’66 eða 1880 til 81 séu heldur
ólíklegri. Aldrei er þó hægt að
útiloka að hitafar hrökkvi aftur
í það afleita far sem það lenti í á
7. og 9. áratug síðustu aldar.
Eg mun vonandi koma í verk
innan tíðar að skrifa svipaðan
pistil um fleiri þætti veðurfars-
ins.
5