Lesbók Morgunblaðsins - 18.09.1982, Qupperneq 6

Isa Trolle
Fórnardýr
harmleiksins
í Jalta
Churchill, Roosevelt og Stalin á Jalta-ráöstefnunni.
Hinn 6. marz sl. var afhjúpað
minnismerki á Thurloe Square
fyrir framan Victoríu og
Albertssafnið í London. Það ber
áletrun, sem á íslenzku gæti
hljóðað svo:
„Þessi minnisvarði er reistur
hér af þingmönnum úr öllum
flokkum í brezka þinginu og öör-
um til minningar um þær þúsundir
saklausra manna, kvenna og
barna frá Sovétrikjunum og öör-
um löndum Austur-Evrópu, sem
hinar kommúnísku ríkisstjórnir
létu fangelsa og drepa, eftir aö
þær höföu verið sendar heim aö
lokinni siöari heimsstyrjöldinni."
Sá, sem nemur staðar og tek-
ur sér tíma til að lesa áletrun-
ina, mun gera sér ljóst, að
eitthvað óhugnanlegt hafi gerzt.
En hvað var það í raun og veru?
Orðalagið er svo óljóst, að sá,
sem ekkert veit fyrir, heldur
burtu iitlu nær. Það hefur einn-
ig verið gagnrýnt, og sumir hafa
viljað, að hinir ábyrgu yrðu
nefndir með nafni á minnisvarð-
anum. Það er þó til of mikils
ætlazt, en orðalagið hefði vel
getað verið nákvæmara.
Þarna stendur ekkert um, að
það var um meira en hálfa
þriðju milljón manna að ræða,
sem nauðugar voru framseldar
fjandsamlegum stjórnvöldum.
Að þúsundir þeirra voru skotnar
þegar í stað, en hinir fluttir í
gripavögnum í þrælabúðir í Síb-
eríu. Þarna er ekki heldur sagt
neitt um hinn smánarlega hlut,
sem ríkisstjórnir Bandaríkj-
anna og þá sérstaklega Bret-
lands áttu að gerð þessa samn-
ings, sem kvað á um örlög þessa
fólks, og kenndur hefur verið við
Jalta.
Sannleikurinn um heimflutn-
inginn var lengi huiinn nær öll-
um nema hinum fáu, sem bein-
línis voru bendlaðir við málið
(ogýmsum rússneskum útlögum
i Bandaríkjunum). En upp úr
1970 var farið að skrifa um mál-
ið í ensk blöð, og 1974 og 1977
komu út tvær mjög ítarlegar
bækur um það byggðar á skjal-
festum sönnunum: „The Last
Secret“ (Síðasta leyndarmálið)
eftir Nicholas Bethell og
„Victims of Yalta" (Fórnardýr
Jalta) eftir Nikolai Tolstoy.
Þrátt fyrir útkomu þessara
bóka virðist almenningur alls
ekki hafa gefið þessu máli nægi-
legan gaum. En afhjúpun minn-
isvarðans í London ætti að
hvetja menn tii að kynna sér
málið nánar, ekki aðeins hvað
varðar glæpi sósíalismans, held-
ur öllu fremur samábyrgð lýð-
ræðisríkjanna, því að þau kusu
auðveldustu og þægilegustu leið-
ina — að látast ekki vita.
Við lok síðari heimsstyrjald-
arinnar voru í Vestur-Evrópu
milljónir fanga af rússnesku og
austur-evrópsku þjóðerni og
meðal þeirra hinn gífurlegi
fjöldi stríðsfanga, sem Þjóðverj-
ar tóku í upphafi innrásarinnar
í Rússland 1941—42. Þá voru
þar einnig þúsundir óbreyttra
borgara, sem höfðu orðið að
vinna nauðungarvinnu í Todt-
fylkingunni, hermenn úr her
Vlassovs og yfir 50.000 kósakk-
ar, sem ásamt fjölskyldum sín-
um leituðu á náðir Englendinga
í Austurríki.
Það kom á daginn, að flest af
þessu fólki óskaði ekki eftir því
að snúa aftur til Sovétríkjanna
eða til landa, sem þá voru komin
undir yfirráð þeirra. Flestir her-
mannanna í her Vlassovs og
kósakkarnir höfðu að vísu geng-
ið í lið með Þjóðverjum — ekki
af hrifningu á nazismanum,
heldur af því að þeir hötuðu
kommúnismann svo afskaplega.
Þeir gáfust upp fyrir Englend-
ingum og Bandaríkjamönnum
án þess að vita, að örlög þeirra
væru þegar ráðin.
I október 1944 lofaði Anthony
Eden Stalín því án þess að
hreyfa andmælum að senda til
baka alla þegna hans, hvort sem
þeir vildu eða ekki.
Meðal hinna 50.000 kósakka,
sem mest hötuðust við sovézk
yfirvöld, voru menn, sem ekki
voru einu sinni sovézkir borgar-
ar — þeir höfðu verið útlagar
heila kynslóð og aldrei viljað
neitt af Sovétríkjunum vita. Það
var ekki einu sinni skylt að
senda þá heim samkvæmt
Jaita-samningnum. En þó var
það gert. Meira en helmingur
þeirra lét lífið.
Það er dapurlegt að lesa um
framkomu Edens. Árið 1945
sagði hann: „ — we don’t want
these people ... we can’t afford
to be sentimental about it.“ (Við
kærum okkur ekki um þetta fólk
... við getum ekki leyft okkur
viðkvæmni í þessu sambandi.)
En þegar hann var spurður í
blaðaviðtali 1973 um þessi mál
vegna aukinna umræðna um
heimsendingu fanganna, svaraði
hann: „I really can’t remember."
(Eg man þetta ekki svo gjörla.)
Að þetta allt skyldi geta gerzt,
byggist á því, að þá var enn í
gildi samkomulag milli ríkis-
stjórna Vesturveldanna og blað-
anna, um að þau birtu aðeins
það, sem stjórnvöld kærðu sig
um. Og ríkisstjórnin vildi ekki,
að sannleikurinn um heimsend-
ingu fanganna vitnaðist. Því að
eins og Eden hafði sagt: „ — we
don’t want these people."
Hermönnum Vesturveldanna,
sem urðu að taka þátt í fram-
kvæmdinni, þótti hörmulegt að
þurfa að hlýða skipunum í þessu
tilfelli og bregðast þeim, sem
höfðu sýnt þeim traust. Þeir
vissu ekki, hvað ríkisleiðtogarn-
ir höfðu komið sér saman um, en
þeir þekktu rússnesku fangana
og fundu til með þeim í neyð
þeirra. Það voru þeir — en ekki
leiðtogarnir og stjórnarerind-
rekarnir — sem urðu að horfa
upp á skelfingu fólksins og ör-
væntingarúrræði svo sem
sjálfsmorð. Þeir urðu að leggja
hendur á prestana, sem gengu á
móti þeim með kross á lofti, og
kasta þeim, konum og börnum
upp í flutningabíla.
Það voru þeir, hermennirnir,
sem mótmæltu. Fyrrverandi
majór segir nú, að hefðu þeir
ekki verið nýbúnir að heyja
langt og grimmilegt stríð, hefðu
margar sveitir gert uppreisn —
fremur en að inna af hendi
þessa nauðungarflutninga.
En almenningur fékk ekkert
að vita. í meira en þrjú ár hafði
stríðsáróðurinn gert Sovétmenn
að hinum miklu hetjum í barátt-
unni við nazismann, og hinn
kynlega „Uncle Joe“ — dýrkun á
Stalín hafði náð að gera hann að
viðfelldnum afa. Hans orðum
mætti treysta. Enginn skyldi ef-
ast um það, að Vesturveldin og
Sovétríkin hefðu sama markmið
í þessari baráttu.
Og það er í þessari voðalegu
vanþekkingu á lífi fólks, sem býr
við sósíalisma, sem skýringanna
er að leita á því, hvernig þetta
gat átt sér stað. Minnisvarðinn í
London öðlast enn víðtækari
táknræna merkingu fyrir það,
að staðreyndin er sú, að hin
sama fávizka er við lýði og
blómstrar og dafnar — þótt ekki
sé lengur meðal þeirra, sem
ábyrgð báru á hinum miklu
mannfórnum. Sumir hafa lært
af mistökum fortíðarinnar, og
það var persónulegum afskipt-
um Margrétar Thatcher að
þakka, að minnisvarðanum var
valinn staður í hjarta Lundúna-
borgar, en ekki á minna áber-
andi svæði.
Frásagnir Bethells og Tolst-
oys af heimsendingu fanganna
og skjalfestar upplýsingar
þeirra sýna, að harmleikur þessi
er slíkur, bæði hvað varðar
þjáningar og mannfjölda, að
eðlilegt er, að menn líki þessum
aðförum við meðferð nazista á
Gyðingum. Þær leiða einnig í
ljós, hversu langt fávizka og
kæruleysi (sem eru tvær hliðar
á sama máli) geta leitt jafnvel
ríki, sem búa við lýðræði. Ekki
er úr vegi að minna hér á það,
sem sænski utanríkisráðherr-
ann, Östen Undén, sagði í um-
ræðunum um heimsendingu
Baltanna frá Svíþjóð 1945, — að
það væri móðgun að líta ekki á
Sovétríkin sem réttarríki.
Þess vegna þarf að kynna al-
menningi rækilega efni þessara
bóka, og þeim, sem ensku kunna,
ber skylda til að lesa þær. Ekki
sízt á það við um alla þá, sem
ósmeykir aðhyllast nú
kjarnorkuvopnalaus svæði og
einhliða afvopnun vestrænna
ríkja, af því að þeir telja, að allt-
of mikið sé gert úr hættunni,
sem stafi af árásarfyrirætlun-
um Sovétríkjanna — hún sé
nánast búin til. í þessum bókum
fá þeir tækifæri til að skilja
sjálft eðli þess kerfis, sem er
langtum meiri ógn við friðinn en
öll kjarnorkuvopn.
Við megum aldrei gleyma, að
það er nákvæmlega sama kerfi,
sem er við lýði í Sovétríkjunum
nú og þá, þegar þetta átti sér
stað. — gvá — úr „Farmand“
Brosandi fjöldamorðingi. Hin kynlega „Uncle Joe“-dýrkun á Enginn veit, hve mikill sá fjöldi ver, sem rekinn var austur á
Stalín haföi náö að gera Itann aö viðfelldnum afa. Hans orðum bóginn eftir stríðiö og endaði aevina í þrsslabúðum og öðrum
mætti treysta. pyntingarstöðum Rússa.