Lesbók Morgunblaðsins - 18.08.2001, Blaðsíða 10

10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 18. ÁGÚST 2001
H
REIN undrun og hrifning
komu franskri stúlku til að
hrópa, þar sem hún var
stödd í Princes Street-
görðunum: „...Et le chateau
– perche là...“ Þessi upp-
hrópun hennar minnti þá á,
sem til heyrðu, að kastalinn
og nánasta umhverfi hans eru í einu orði sagt
hrífandi. Þetta töfrandi umhverfi hefur í ald-
anna rás mótast á tilviljunarkenndan hátt, af
eldgosum og margslungnu ferli nokkurra ís-
alda. Kletturinn sem Edinborgarkastali er
byggður á, er feiknamikil storknuð hraunfyll-
ing úr ævafornu eldfjalli, sem sópað hefur ver-
ið í burtu svo kjarninn einn stendur eftir.
Mörgum öldum seinna kemur maðurinn til
sögunnar til að móta og byggja upp þetta um-
hverfi. Því er ekki að neita að hin gamla og hin
„nýja“ Edinborg eru frábær vitnisburður um
fjölbreyttan, alvarlegan og klassískan bygg-
ingarstíl.
Edinborg hefur verið kölluð Aþena norðurs-
ins, líklega vegna bygginganna sem eru á Carl-
ton Hill við austurendann á Princes Street, svo
og stílhreinu samblandi af fornum bygging-
arstílum.Walter Scott mun eitt sinn hafa sagt,
þar sem hann horfði yfir Edinborg frá Sals-
bury Crags: „Mine own romantic town.“ Og
þannig hef ég alltaf séð miðhluta borgarinnar,
þ.e.a.s. sem sérstaklega rómantíska borg.
Edinborg kjörin
fyrir listahátíð
Gott jafnvægi milli þéttrar byggðar og
blómlegra garða varðveitist ennþá, þó álagið á
miðsvæði borgarinnar aukist stöðugt. Hægt er
að bregða sér úr verslun í Princes Street beint
yfir götuna og inní djúpliggjandi og friðsæla
garða þar sem eitt sinn var stórt stöðuvatn.
Sem betur fer eru þessir garðar enn frekar
friðsælir því friðsæla garða í stórborginni er
lífsnauðsynlegt að hafa. Það eitt að vita að þeir
séu til róar manninn, sumum nægir að aka
framhjá og horfa á garðana í gegnum bílglugg-
ann og græni liturinn sem er okkur lífsnauð-
syn, hefur sín bætandi áhrif.
Sé gengið uppí brekkuna sem er fyrir neðan
kastalann og sest þar á bekk þá er hægt að
njóta í senn vissrar náttúrulegrar friðsældar,
iðandi mannlífs úr hæfilegum fjarska í Princes
stræti, útsýnis yfir stóran hluta af borginni og
yfir fjörðinn fræga Firth of Forth. Handan
fjarðarins sér í hið gamla konungsfylki Fife, og
þegar útsýnið er gott sést í Lomond hæðirnar í
fjarska.
Edinborg var fyrsta erlenda borgin sem ég
sá, síðla dags í júnímánuði 1960 af skipsfjölum
gamla Gullfoss, hún var hálfhulin í hitamistri
og voru áhrif hennar svo sterk, að borginni gat
ég aldrei gleymt og árum seinna settist ég þar
að og gerðist fyrsti sellóleikari í Scottish
Chamber Orchestra frá 1977–1983.
Hugmyndin að alþjóðlegri listahátíð sem
halda skyldi í Edinborg, var fyrst rædd af
alvöru yfir hádegisverði á matsölustað í Han-
over Square í London í lok ársins 1944. Rudolf
Bing – sem seinna varð m.a. framkvæmda-
stjóri Metropolitan óperunnar í New York –
var aðalhvatamaður að stofnun hátíðarinnar.
Hann var þeirrar skoðunar, að varla væri sú
borg til í Englandi eftir hamfarir stríðsins sem
væri þess megnug, þegar á allt væri litið, að
veita viðtöku og reka á viðeigandi hátt alþjóð-
lega listahátíð, sem færi fram árlega, þrjár vik-
ur í senn og nyti fjárhagslegs stuðnings borg-
arfélags, sem væri þess megnugt að standa
straum af kostnaði slíkrar stórhátíðar.
Það mun hafa verið einhverntíma á árinu
1939, að Rudolf Bing – eftir óperuflutning
Glyndebourne óperunnar í Edinborg – gekk
um götur borgarinnar seint um kvöld, ásamt
áhrifamikilli konu í borginni að nafni Audrey
Mildmay, seinna Mrs. Christie, að hann sann-
færðist um, að Edinborg væri kjörinn staður
fyrir alþjóðlega listahátíð.
Myrkvun á fyrstu hátíðinni
Í glæsilegum hátíðarbæklingi fyrir fyrstu
hátíðina 1947, sagði Sir John Falconer borg-
arstjóri Edinborgar í formála m.a. þetta:
„Tilgangurinn með þessari alþjóðlegu
listahátíð í Edinborg er sá, að veita heiminum
tækifæri til að njóta andlegra verðmæta í
fögru og friðsælu umhverfi og endurvekja
trúna á óveraldlegum gæðum.“
Háöldruð nágrannakona mín Betty Cuthill,
gaf mér nýlega eftirfarandi lýsingu á fyrstu
Edinborgarhátíðinni 1947. „Stríðinu var ný-
lokið og þó aðeins tvær sprengjur hafi fallið á
Edinborg meðan á stríðinu stóð, var borgin
undir ströngum lögmælum um algera myrkv-
un, hvergi mátti sjá í ljósglætu, einu ljósin sem
sáust voru hin sterku og hvössu leitarljós sem
skáru myrkvaðan himininn sitt á hvað. Það má
skjóta því inn til gamans að önnur sprengjan
sem féll á Edinborg sprengdi í loft upp brugg-
hús þar sem framleitt var whisky, og nálgaðist
það helgispjöll í augum margra Skota.
Eftir langvarandi stríð og myrkur var Ed-
inborgarhátíðin sannkölluð andleg uppörvun,
það var eins og fólk fengi aftur trú á því góða
og fagra í manninum. Veðrið var óvenju gott,
það voru blóm allstaðar, byggingar voru upp-
lýstar, þar á meðal kastalinn, leikin var ein-
göngu klassísk tónlist, svo var einnig ópera,
ballett og leikhúsverk. Eftir eina tónleika man
ég eftir að hafa dansað af einskærri lífsgleði
ásamt vinkonum mínum eftir Princes stræti,
við vorum allar í síðum kjólum, en það tíðk-
aðist í þá daga. Búðargluggarnir voru allir
uppljómaðir, þvílík ljósahátíð eftir sex ára
myrkvun. Hátíðin var hrein frelsun og upp-
ljómun. Ég er núna áttræð gömul kona, en ég
man þessa fyrstu listahátíð svo lengi sem ég
lifi.“
Listrænn metnaður
frá upphafi
Það kom mörgum á óvart hve listrænn
metnaður var mikill á þessari fyrstu hátíð, þar
gat að heyra og sjá Orchestre des Concerts
Colonne, Louis Jouvet Companíið, einleikara
eins og Schnabel, Szigety, Fournier og Prim-
rose, svo og Glyndebourne óperuna og Vín-
arfílharmoníuhljómsveitina.
Allir gagnrýnendur voru á einu máli um að
hátíðin hefði tekist óvenju vel, en flestir töldu
hápunkt hátíðarinnar hafa verið flutning Vín-
arfílharmoníunnar á klassískum tónverkum
undir stjórn Bruno Walters, sem í Edinborg
endurnýjaði samband sitt við hljómsveitina,
sem hann var hrakinn frá þegar nasistar lögðu
undir sig Austurríki.
Þegar gyðingurinn Bruno Walter stóð þög-
ull eitt augnablik fyrir framan Vínarfílharm-
oníuna, áður en tónlistin hljómaði, var líkt og
óbugaður andi evrópskrar menningar fengi
tækifæri til að sanna styrk sinn og hefna sín
fyrir viðbjóðslega niðurlægingu tveggja heim-
styrjalda á öllu sem siðuðum mönnum er heil-
agt. Sökum þess hve glæsilega hátíðin fór af
stað var strax farið að leggja drög að næstu
hátíð og nú næstu daga byrjar 55. Edinborg-
arhátíðin með flugeldum og meiri hátíðarhöld-
um en nokkru sinni fyrr.
Auðvitað hafa heyrst óánægjuraddir alveg
frá upphafi og heyrast þær enn frá þeim sem
horfa á heiminn í gegnum skráargat og svo frá
þeim skosku listamönnum sem telja sig eiga
sess á hátíðinni. Það er rétt, að heimamenn eru
sjaldgæfir þátttakendur í þessari alþjóðlegu
hátíð, þó er ein og ein undantekning, eins og
þátttaka hins unga tónskálds James MacMill-
an á undanförnum hátíðum. Þeir sem töldu sig
eiga aðgang að Edinborgarhátíðinni en kom-
ust ekki að, slógu fljótt upp tjöldum og stofn-
uðu Fringe Festival, sem er einskonar Jað-
arshátíð, þar sem öllum er frjálst að koma
fram, svo lengi sem þeir hafa fjármagn til að
mæta og verða sér úti um pláss, þó ekki sé
annað en bílskúr til að kynna list sína. Ég sel
þessa sögu ekki dýrar en hún var keypt, en
sagt er að um 800 atriði fari fram á Jaðarshá-
tíðinni dag hvern. Hún er undarleg þessi ár-
átta mannsins, að taka magn fram yfir gæði,
því þegar allt kemur til alls, eru perlurnar fáar
á Jaðarshátíðinni en þegar þú finnur þær, eru
þær oft hin sanna list sem við leitum að og ætti
svo sannarlega skilið að eiga inni á Edinborg-
arhátíðinni sjálfri. Þrjár slíkar perlur hef ég
fundið og mun skrifa um lítillega í næstu grein.
Morgunblaðið/Árni Sæberg
„Hin gamla og hin„nýja“ Edinborg eru frábær vitnisburður um fjölbreyttan, alvarlegan og klassískan byggingarstíl,“ segir Hafliði Hallgrímsson.
SÉRSTAKLEGA
RÓMANTÍSK
BORG
Stærsta listahátíð heimsins, Edinborgarhátíðin, hófst
í 55. sinn í liðinni viku og stendur fram í september.
Í þessari grein rifjar HAFLIÐI HALLGRÍMSSON
upp tilurð hátíðarinnar og umgjörð.
Höfundur er tónskáld.