Lesbók Morgunblaðsins - 18.08.2001, Side 11

LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 18. ÁGÚST 2001 11
Af hverju stafar flogaveiki? Er til
varanleg lækning við henni? Er
hún ættgeng?
SVAR:
Oft má tengja afmarkaða hluta heilans við
vissa líkamsstarfsemi, svo sem meðvitund, um-
hverfisskynjun og vöðvahreyfingar. Á frumu-
stigi eru þessir hlutar myndaðir af nánast
óendanlegum fjölda taugabrauta sem tengja
saman þessi ólíku starfssvæði og eru eins kon-
ar hraðbrautir heilans.
Aðrar taugafrumur eða -brautir sjá um að
bæla eða örva þessar meginbrautir og fyr-
irbyggja óhóflega miklar rafboðasendingar
sem geta leitt af sér krampa. Þegar þetta jafn-
vægi fer úr skorðum verða sterk, endurtekin
og samstillt taugaboð til þess að valda mikilli
örvun og getur þessi mikla rafvirkni verið ým-
ist bundin við lítil svæði eða borist um allan
heilann.
Einkenni krampa ráðast af staðsetningu og
umfangi þessara óhóflegu rafboða og geta ver-
ið allt frá vægum skyntruflunum (til dæmis
sjóntruflunum, dofa í útlimum eða óþægilegum
tilfinningum) til vöðvalömunar eða -krampa og
missis á meðvitund. Þarna er því um sama und-
irliggjandi vandamál að ræða þó að einkennin
séu misjöfn. Dæmigert flogakast lýsir sér með
skyndilegum meðvitundarmissi, máttleysi og
svo vöðvakippum um allan líkamann. Einkenn-
in geta þó verið mjög breytileg. Sem dæmi má
nefna að sumir upplifa aðeins störu í 2–3 mín-
útur án nokkurra vöðvaeinkenna og aðrir fá
ósjálfráðar, endurteknar hreyfingar; hneppa
kannski í sífellu tölum á skyrtunni sinni.
Vanalega er einstaklingur mjög þreyttur og
ruglaður eftir krampakast og fær ekki minnið
aftur fyrr en nokkrum klukkustundum síðar. Í
kröftugum krampaköstum missir sjúkling-
urinn þvag. Algeng tegund flogakasts hjá
börnum er svokallað „petit mal“ þar sem barn-
ið dettur út í smátíma án þess þó að missa
vöðvamátt og fær síðan engin einkenni eftir að
kastið er gengið yfir.
Flogaveiki er bara ein af mörgum mögu-
legum orsökum krampa og er í raun aðeins
aukin tilhneiging einstaklings til að fá krampa-
köst. Aðrar algengar orsakir krampa eru til
dæmis höfuðáverkar, heilablæðingar, heila-
æxli, hitakrampar í börnum eða sýkingar.
Nokkrir áhættuþættir eru tengdir krömp-
um, til dæmis lítill svefn, áfengis- og vímuefna-
notkun og blikkandi ljós, til dæmis á sjón-
varps- eða tölvuskjá. Um 2% einstaklinga fá
krampakast einhvern tíma ævinnar.
Þegar einstaklingur hefur fengið krampa-
kast oftar en tvisvar sinnum með stuttu milli-
bili eða ef um er að ræða eldri manneskju
kannar læknir hvort hægt sé að finna und-
irliggjandi orsök til að geta hafið viðeigandi
meðferð. Þetta gerir hann meðal annars með
blóðrannsóknum, heilalínuriti eða tölvusneið-
myndatöku. Flogaveiki hefur einhvern erfða-
þátt, misjafnlega mikinn eftir tegund hennar
og kemur hún í helmingi tilfella fram á
bernsku- eða unglingsárum.
Þeir sem ekki þekkja einkenni flogaveiki
verða oft hræddir við að sjá manneskju í
krampakasti. Þetta er ástæðulaust þar sem
kastið gengur oftast yfir af sjálfu sér og þarf
aðeins að passa að viðkomandi slasi sig ekki.
Ekki skal reyna að setja eitthvað í munninn til
að hindra að viðkomandi bíti í tunguna, hins
vegar er algjört forgangsatriði að tryggja að
öndunarvegur sé opinn. Ef kastið er ekki geng-
ið yfir á 5 mínútum eða endurtekur sig án þess
að viðkomandi nái meðvitund á milli kasta skal
leita tafarlaust eftir læknisaðstoð.
Að fá krampaköst er oftast hættulaust en
getur valdið ýmsum vandamálum þar sem
ýmsar hversdagslegar aðstæður geta verið
lífshættulegar fái maður skyndilegt krampa-
kast. Maður með flogaveiki þarf til dæmis að
forðast stórar sundlaugar eða að fara einn í
bað, að vera einn á báti og, það sem er kannski
óþægilegast, að stýra ökutækjum svo sem reið-
hjóli eða bifreið.
Margir þeirra sem hafa viðvarandi flogaköst
fá lyfjameðferð. Flogaveikilyf auka starfsemi
bælandi tauga og hækka því þröskuldinn sem
þarf til að framkalla krampakast. Mikilvægt er
að einstaklingurinn haldi samt áfram að forð-
ast áhættuþættina. Í um 70% tilfella geta lyfin
hindrað frekari krampaköst en um helmingur
einstaklinga þarf ekki frekari lyf eftir 5 ára
meðferð.
Algengustu aukaverkanir af lyfjunum eru
þreyta, tvísýni, þyngdaraukning, minnkaður
vöðvamáttur og jafnvel minnisleysi. Áhrif
getnaðarvarnarpillunar geta minnkað sam-
hliða notkun flogaveikilyfja en sum þeirra geta
haft fósturskemmandi áhrif. Margar tegundir
flogaveikilyfja eru á markaði og því þarf alls
ekki að gefa upp vonina þó að eitt þeirra verki
ekki eða hafi óþægilegar aukaverkanir.
Davíð Þórisson læknanemi.
Hvers vegna haldast reikistjörn-
urnar á brautum sínum í stað þess
að dragast í átt að sólinni?
SVAR:
Ef sólin hyrfi skyndilega myndu reikistjörn-
urnar hreyfast þaðan í frá eftir beinum línum
með jöfnum hraða. Þessi tilhneiging þeirra
kallast tregða og þær deila henni með öllum
öðrum hlutum sem hafa massa.
Ástæða þess að þessi tregðuhreyfing eftir
beinni línu gerist ekki er einmitt sú að reiki-
stjörnurnar dragast að sólinni. Sporbaugs-
hreyfing þeirra verður til í samspili tregðunnar
og þyngdarkraftsins frá sól sem breytir í sí-
fellu hraðanum, einkum þó stefnu hans. Þessi
hraðabreyting nefnist miðsóknarhröðun. En ef
einhver himinhnöttur í sólkerfinu missti
skyndilega hraða sinn af einhverjum ástæðum
myndi hann eftir það falla beint inn að sól.
Hraði reikistjarnanna hornrétt á stefnuna til
sólar á rætur að rekja allar götur til þess er
sólkerfið var að verða til í öndverðu. Gasskýið
sem það varð til úr fól í sér snúning eða hverfi-
þunga sem svo er kallaður í eðlisfræði. Þessi
hverfiþungi varðveittist í myndun reikistjarn-
anna með því að þær fengu umræddan umferð-
arhraða.
Lesa má nánar um eðlisfræðina sem liggur
að baki gangi reikistjarnanna í svörum um lög-
mál Newtons á Vísindavefnum.
Þorsteinn Vilhjálmsson eðlisfræðingur.
AF HVERJU STAF-
AR FLOGAVEIKI?
Í vikunni sem er að líða fjallaði Vísindavefurinn
meðal annars um hvers vegna maður fær stund-
um straum þegar maður fer út úr bíl, hvers vegna páfagaukar geta lært
að tala öðrum dýrum fremur, hvort til séu lög um sjálfsvörn, hvers
vegna Ísraelar og Palestínumenn eiga í ófriði og hvort hægt sé að hugsa
til enda eitthvað sem er endalaust.
VÍSINDI
Þessi fræga mynd birtist fyrst í alþýðlegu riti
Newtons, Kerfi heimsins, sem kom út árið
1728. Newton sýnir hér ferla kasthluta sem
skotið er með mismiklum upphafshraða frá
fjallstindi. Eftir því sem hraðinn er meiri lenda
hlutirnir fjær upphafspunktinum. Newton færir
síðan rök fyrir því að ef hraðinn er nógu mikill
þá muni hluturinn alls ekki lenda heldur fara á
braut um jörð eins og gervitungl gera á okkar
dögum. Nánar er fjallað um þessa mynd í svari
um fyrsta lögmál Newtons á Vísindavefnum.
OFANGREINDIR hættir eiga þaðallir sameiginlegt að síðlínur (önn-ur og fjórða braglína) eru skemmrien síðlínur ferskeytlu.
Skammhent eða skammhenda er með
óstýfðar frumlínur (fyrstu og þriðju braglínu)
en stýfðar síðlínur og eru þær einu atkvæði
skemmri en síðlínur ferskeytlu.
Hátturinn mun nokkuð gamall en ekki var
farið að kveða undir honum heilar rímur fyrr
en á sautjándu öld. Hætti þessum fylgir gjarn-
an ljóðrænn tregi og söknuður og undir honum
óbreyttum kveður Jón Helgason kvæðið Lest-
in brunar. Í þriðju vísu ljóðsins dregur hann
svo fram muninn á sér og þeim sem með lest-
inni fer:
Þú átt blóðsins heita hraða,
hugarleiftur kvik;
auðlegð mín er útskersblaða
aldagamalt ryk.
Sigurður Breiðfjörð orti undir hringhendri
skammhendu fimmtu rímu af Tistram og Ind-
íönu en þann hátt nefnir Sveinbjörn Beinteins-
son glæsilag. Undir honum kveður Ólína Jón-
asdóttir svo:
Lóuhljóðin, laut og bali,
lítið gróðurbarð,
fossaóður, árdagssvali,
allt að ljóði varð.
Úrkast er mjög gamall háttur og kemur
snemma fyrir í rímum. Nafnið var áður víð-
tækara og voru bæði skammhenda og dverg-
henda gjarnan talin til þess eða þá hátturinn
var nefndur skammhending.1 Hér er fylgt skil-
greiningu Helga Sigurðssonar og sá einn hátt-
ur talinn úrkast sem hefur síðlínur (aðra og
fjórðu línu) óstýfðar með tveim kveðum. Hægt
er að tala um tvær gerðir þessa háttar eftir því
hvort frumlínur voru óstýfðar (með kvenrími)
eða stýfðar (með karlrími). Væru frumlínur
stýfðar hófust síðlínur gjarnan á forliðum og
fara hér á eftir dæmi hvors tveggja og er fyrst
vísa undir hættinum óstýfðum úr háttalykli frá
sautjándu öld eftir Tómas Þórðarson:
Úrkast nefna allir þetta
óðarsmíði.
Ekki fellur allt hið rétta
öllum lýði.
Þá er vísa með frumstýfðu úrkasti eftir Jón
Jónsson Skagfirðing:
Þegar veltur veðrahjól
að vetrarþrasi
gott er að eiga sumarsól
í sínu glasi.
Dverghent er gamall háttur og var eins og
áður hefur komið fram gjarnan talinn til úr-
kasts og svo er það beinlínis nefnt í Rímum af
Vilmundi viðutan eftir Hall Magnússon (d.
1601) þar sem segir:
Úrkast er mér undraleitt
þó efni eg brag;
varla mun hér veita greitt
það vísnalag.
Rík hefð er þó orðinn fyrir því að kalla hátt
þennan dverghent2 og verður því nafni haldið
hér.
Í síðlínum dverghendu eru tvær kveður eins
og í úrkasti en sá er munurinn að þær línur eru
stýfðar í dverghendu. Að öðru leyti gilda þar
sömu reglur og um úrkast og má segja að af
hættinum séu tvær gerðir eins og af því. Er
önnur með óstýfðum frumlínum en hin með
stýfðum og þá tíðast forlið í síðlínum. Sem
dæmi um báðar gerðir má taka þessar aðsendu
vísur ÞK:
Hel skal bjóða hetjum öllum
heim í dag.
Senn mun þá á Sevafjöllum
sólarlag.
Verður myrk hin svása sól
af svörtum reyk.
Hver mun lifa heims um ból
þann hildarleik?
Fyrir koma einnig dverghendur með stýfð-
um frumlínum án þess að forliður fari á eftir í
síðlínum. Dæmi þess er eftirfarandi vísa sem
Margrét Björg sendi þættinum:
Svartamyrkur sendir burt
sólin trú.
Elskar hverja heimsins jurt.
Hún er þú.
Ekki verða hér sýnd sérstök afbrigði dverg-
hendu sem byggja á mismunandi innrími þótt
nóg sé til af slíkum dæmum.
Að lokum viljum við þakka góð viðbrögð frá
lesendum og fjölda innsendra vísna og ljóða.
Úrval úr þessum sendingum má nú finna í
Vísnabelg á vefsíðunni ferskeytlan.is.
Vísur frá lesendum
Lesendur eru hvattir til að senda vísur undir
ofangreindum bragarháttum í gegnum vefsíð-
una www.ferskeytlan.is eða í pósti með utaná-
skriftinni:
Vísnaþáttur Ferskeytlunnar,
Ferskeytlan,
Háholti 14, 270 Mosfellsbær
Heimildir:
1 Sjá t.d. Björn K. Þórólfsson: Rímur fyrir 1600, bls. 73–74
og Helgi Sigurðsson: Safn til bragfræði íslenzkra rímna,
bls. 238.
2 Sjá einkum Helgi Sigurðsson: Safn til bragfræði ís-
lenzkra rímna, bls. 64–65 og Sveinbjörn Beinteinsson:
Bragfræði og háttatal (2. útg.), bls xxxv–xxxiv.
VÍSNAÞÁTTUR
SKAMMHENT,
ÚRKAST OG
DVERGHENT
Kristján er íslenskufræðingur og
Jón Bragi verkfræðingur.
U M S J Ó N
K R I S T J Á N E I R Í K S S O N O G J Ó N B R A G I B J Ö R G V I N S S O N