Ísafold - 21.10.1893, Blaðsíða 1

Kemur út ýmÍRt emu sinni
eda tTÍsvar i viku. Verö árg
(75—80 arka) 4 kr., erlendis
5 kr. e5a l'/e doll.; borgist
fyrir mibjan júlimán. (erlend-
is fyrir íram).
ÍSAFOLD.
Uppsögn(skrifleg) bundin vií>
áramót, ógild nema komin
sje til útgefanda fyrir 1. oktd -
berm. Afgroiöslustofa blabs-
ins er í Austurstrœti 6.
XX. árg.
Reykjavík, laugardaginn 21. okt. 1893.
70. blað.
F.n smímsaman kom breyting: á betta.
Hvernig nota íslendingar frelsi
sitt og sjálfsforræöi ?
Eptir Vagn■
m.
Sýslunefndir og amtsráð.
Af því að sýslunefndarmenn þykja stanrla
•stigi ofar að metorðum og mannvirðingum
en hreppsnefndarmenn, og þeir þar að
auki fá dálítið fyrir »snúð sinn«, þá er
meiri eptirsókn eptir að komast i sýslu-
nefnd en hreppsnefnd.
Fyrst eptir að sýslunefndir komust á,
þótti víða sjálfsagt, að kjósa í þá stöðu
hreppstjórann eða ríkasta bóndann í sveit-
Inni. Menn höfðu( að minnsta kosti sum-
staðar, ijósa hugmynd um það eitt, að
nð sýslunefndarmaðurinn átti að borða
nokkrum sinnum með sýslumanninum og
máske prófastinum. Framan af varð sá,
•er komast átti í sýslunefnd, að hafa þessa
þrjá kosti, að minnsta kosti sumstaðar:
að hann kynni skammlaust að borða með
menntuðum mönnum, að hann gæti verið
-dálítið iaundrjúgur yfir efnum sínum og
ástæðum, og að hann væri góðkunnugur
sýslumanninum, svo að ekki þyrfti að
■óttast nein »útbrot« eða »uppistand« á
fundinum, sem gerðu sýslumanninum gramt
i geði. Sýslunefndarfundirnir sumstaðar
voru því framan af lítið annað en »sam-
sæti« á einhverjum bezta bænum í sýsl-
unni eða hjá sýslumanni sjálfum, þar sem
etinn var góður og ljúffengur matur og
spjallað jafnhliða um hitt og þetta sýsl-
unni viðkomandi í því einstakasta bróð-
erni, allar aðgjörðir sýslumannsins lofaðar
á hvert reipi og allar uppástungur hans í
einu hljóði samþykktar, án atkvæðagreiðslu
•opt og tíðum, og án allrar máialengingar.
Þetta var nú »friðar-tímabilið« í sögu
sýslunefndanna hjer á landi. Sýslumað-
urinn var sumstaðar sýslunefndin og sýslu-
nefndarmennirnir sannfæringar- og at
kvæðalitlir jábræður hans. Almenningur
skipti sjer lítið eða ekkert af störfum
sýslunefndarinnar og áleit þau sjer að
mestu óviðkomandi. Enda var sumstaðar
lítið gert til að glæða áhuga þann hjá al-
menningi, þar sem sumstaðar, og það þar
sem bezt ljet, að 2 hreppar áttu að vera
um eitt eintak af (illa) skrituðum fundar-
gjörðum ; en sumstaðar fengust engar fund-
argjörðir birtar almenningi fyrr en eptir
nokkurra ára eptirgangsmuni og hálfgerð-
ar illdeilur. Meira að segja, vjer vitum
dæmi til, að mönnum var visað út af
sýslufundi, sem komu þangað fyrir fróð-
Jeiks sakir og ætluðu sjer til gagns og
gamans að lilusta á umræður nefndár-
manna og kynnast um leið ináluin hjer-
aðsins.
Almenningur vaknaði víða til meðvitund-
ar um, að hreppstjórinn eða rikasti bónd-
inn væri ekki sjálfkjörinn i sýslunefndina
og að eitthvað viðsjárvert gœti búið í
lognþokunni, sem hvíldi yfir sýslunefndinni.
Þannig komust smátt og smát.t nýir menn
með nýjum skoðunum í sýslunefndirnar.
En þá, sló nú sumstaðar heldur en ekki i
»harðbakka«; urðu sumstaðar ákaflegar
rimmur, meðan verið var að láta sýslu-
mann á þann stað, sem hann átti að vera
á, visa honum til sætis á rjettum stað í
sýslunefndinni. Já! Það var blessaður
og hressandi andvari, sem á stöku stað
Ijek um vanga sýslunefndarmannanna um
það leyti, og sem sannarlega gerði mikið
gott.
Þetta, var nú annað tímabilið; »ófriðar-
tímabilið« hefði víst sumstaðar mátt nefna
það.
Nú stendur yfir þriðja tímabilið; það er
sambland af hinum báðum, logni og storm-
um, vöku og svefni, nýjum kröptum og
gömlum. Víðast er sæmilegur »friður og
eining«, og sýslunefndarmenn sofa ekki
nærri allir, en sumir eru æði lognlegir í
sætum sínum. Margir standa vel í stöðu
sinni, þora að hafa einhverja »meiningu«
og vita hvað þeir eiga að gera meðan
þeir eru á fundunum, og flestir sýslumenn
kannast nú víst við, að þeir eru ekki ein-
valdir í sýslunefndinni.
Er þá ekkert að ?
Jú! sei, sei, jú!
Það er stórmargt að, ef satt á að segja,
sem bæði þarf að lagast o^ vonandi er
að lagist með tímanúm.
Aðalmeinið er enn þá svefn, svefn og
áhugalcysi. Enn þá er sofið, ofmikið sof-
5ð, bæði í sýslunefndunum sjálfum og fyrir
utan þær, einkum er litið er til þess, að
sí og æ er verið að tala um frelsi og
f'ramfarir og verið að biðja um meira
frelsi. Almenningur er enn þá víða haria
hugsunarlaus um gjörðir nefndanna, því
öhætt er að fara með, að í sumum sveit-
um og hjeruðum veit allur þorri bænda
hreint ekkert, að teljandi sje, um aðgjörðir
og framkvæmdir þeirra; þeir vita fiestir,
að til er gjald, sem heitir »sýslusjóðsgjald«,
en sumir ekki baun meira. Sýslunefndar-
mennirnir vita sumir hverjir lítið eða ekk-
ert um, hvaða mál muni koma fyrir á
fundum þeim, sem þeir ætla á; það er
ekki viðfoldið, en annað er þó verra, og
það er þegar þeir vita lítið sem ekkert
um málin, er þeir koma af fundunum.
Vjer getum komið með dæmi þess úr 2
sýslum, að af 20—30 málum, sem koinu
fyrir á sýslufundum, gátu sýslunefndar-
menn ekki, er heim kom, sagt frá nema
3 eða 4; þeir mundu ekki einu’sinni, hver
hin málin höfðu verið, hvað þá að þeir
gætu sagt frá meðferð þeirra og úrslitum.
Þetta mun þykja undursamlegt, en jafn-
satt er það fyrir því. Sumstaðar eru fun d-
argjörðir prentaðar og útbýtt með dag-
blöðum; það er ágæt.t. Sumstaðar eru
þær prentaðar eitt árið, en liggja í bunk-
um hjá tveim eða þrem mönnum í hverri
sveit; þeim vérður ekki að vegi að dreifa
úr þeim og sárfáir spyrja eptir þeim.
Þetta er fjör og áhugi eða hitt heldur!
Svo koma máske 2—3 ár, sem engar fund-
argjörðir eru birtar á neinn hátt. Fáir
telja það skaða og enn færri sakna þeirra.
Þess eru varla dæmi, að nokkur sýslu-
nefndarmaður virði sveitunga sína viðtals
á fundi áður en hann fer á sýslufund, og
þá ekki fremur, er hann kemur af fundi.
Og bændur eru þá það daufir, að þeim
verður ekki að vegi að skora á hann að
skjóta á fundi á undan eða eptir sýslu-
fundi.
Auk þessa, sem nú hefir sagt verið, eru
sumir sýslufundir svo ófundarlegir sem
framast má verða; það er »makk« og »spjall«
og »orðaglamur« um allt fundarhúsið; tveir
tala saman á þessum bekknum, þrír á hin-
um og tveir fyrir gafli. Þegargengið er
til atkvæða, standa sumir upp, en sumir
rjetta upp hendina o. s. frv.
Á sumum fundum fer allt a.ptur á móti
mjög skipulega fram.
Ætti nokkur frjálsleg og eðlileg hugsun
og mannræna að vera í þessu öllu,. þá
ættu sýslumenn að birta furidarmönnum
helztu fundarmálin um leið og þeir boða
fundinn. Síðan ættu fundarmenn að kalla
bændur á fund, tjá þeim málin, láta ræða
þau og heyra. vilja og skoðanir þeirra.
Og loks, er þeir koma af fundi, ættu þeir
að skjóta á fundi og skýra frá því, sem
gjörðist á fundinum. En bændur ættu að
vera þeir menn, að þeir nenntu að koma
á þessa fundi og að þeir fyndu sjer skylt
að skipta sjer af þeim málum, er snerta
þá sjálfa og heill þeirra.
Það er er ekki hægt annað að segja en
að almenningi sjeu mislagðar hendur: sá
söngur gengur iðulega, að ekki sje nóg
af þjóðræknum mönnum, sem hugsi um
hag og heill almennings; en á sama tíma
virðist almenningur ekki leggja neina rækt
við sig sjálfan eða sin velferðarmál; hann
virðist opt gjöra heimtingu til að mega
vera sem börn eða óvitar, sem aðrir eigi
að hafa umhugsun eða nmönnun fyrir.
Þetta er, hvað sem hver segir, svo vesal-
mannlegt, að það er þjóðarminnkun; skað-
ann og tjónið, sem af því flýtur, talar
maður ekki um.
Hvað skyldi þurfa að hrópa það hátt
eða opt í eyru alþýðu, að sofandi lýður
verður aldrei frjáls, að aukið frelsi verður