Neisti - 26.08.1979, Page 11

Stöðuveitingar
Nú í sumar hafa dagblöðin fjallað
talsvert um ranglæti í stöðuveitingum.
Hefur tilefni þess venjulega verið
gamla sagan um ráðherrann, sem
misnotar vald sitt á áberandi hátt,
þegar hann er að hygla dyggum
flokksbróður. Það stríðir alltaf gegn
skynsamlegri hugsun og réttlætis-
kennd almennings og því nota hinir
stjórnmálaflokkarnir það i áróðri gegn
viðkomandi flokki. Vandlætararnir
eru þó ekki sjálfum sér samkvæmari en
svo, að þeir breyta nákvæmlega eins
þegar þeir komast sjálfir í valdastólinn.
Hér er með öðrum orðum á ferðinni
sami hraskinnaleikurinn og svo mjög
tíðkast í Lslenskum stjórnmálum. Þess-
ir fjórir flokkar fullyrða hver í kapp við
annan að þeir séu svo einstakir, en
þegar á reynir er fátt sem skilur þá að.
Hér er þó vert að hafa í huga hve miklu
hlutverki stöðuvjeitingar gegna fyrir
stjórnmálaflokkana. Þeir þjást sífellt af
fjárskorti og verða því að byggja
mikinn hluta af starfi sínu á sjálfboða-
liðum, sérstaklega fyrir kosningar. En
sjálfboðaliðana er ekki hægt að fá út á
hugsjónir, því að þær hafa flokkarnir
engar. Þess vegna þurfa þeir að hafa
möguleika á að veita einhverskonar
óbeina efnahagslega umbun, og það er
einna helst framkvæmanlegt með
stöðuveitingum í ríkiskerfinu. Það ætti
því ekki að koma á óvart, að flokkarn-
ir skuli ekki sýna því áhuga, að hrófla
við ríkjandi ástandi.
Áhugi dagblaðanna beinist fyrst og
fremst að æðstu stöðunum, þaim sem
tilheyra toppnum á launastiganum. í
þessari grein er ekki ætlunin að
einblína á þær. Ráðherrar skipa á
hverju ári í hundruðir starfa og þó að
þau veki litla athygli, viðgengst við
veitingu þeirra litlu meir heiðarleiki en
hjá hinum. Hin faglegu sjónarmið eru
þar yfirleitt ríkjandi, en pólitískir og
persónulegir hagsmunir eru ósjaldan
látnir ráða.
Meðal þeirra sem betta mál varðar
er langskólagengið fólk, mennta-
fólkið svonefnda. Meðal þess var
atvinnuleysi til skamms tíma óþekkt á
Vesturlöndum. Á þessum áratug hefur
ástandið hins vegar farið síversnandi.
Hér á landi hefur atvinnuleysis
menntafólks gætt lítið hingað til en á
án efa eftir að aukast. Lögmálið um
framboð og eftirspurn mun reyndar
halda fjölda atvinnulausra að nokkru
leyti niðri, en það leysir ekki allan
vanda í þessu tilviki frekar en öðrum,
m.a. vegna hinna hröðu breytinga á
þörfum vinnumarkaðarins. Bæði tíma-
bundið og varanlegt atvinnuleysi er því
óumflýjanlegt.
Það má fullyrða, að um leið og tekur
að þrengjast um starfsmöguleikana
einhvers staðar, þá er hættan á ranglát-
um stöðuveitingum orðin fyrir hendi.
Lítum aðeins nánar á, hvernig þessi
mál snúa gagnvart stærsta mennta-
mannahópnum, kennurum.
Kennurum eru aðallega skömmtuð
laun eftir einni reglu og á þá leið, að því
yngri sem nemendurnir eru því launa-
lægri eru kennararnir. Fóstrurnar eru
því lægstar, síðan koma barnaskóla-
kennararnir, þá gagnfræðaskólakenn-
ararnir, framhaldsskólakennararnir og
loks háskólakennararnir. Munurinn er
verulegur, t.d. á milli gagnfræðaskól-
anna og framhaldsskólanna.
Heimspekideild H.í. útskrifar kenn-
ara sem gjaldgengir eru bæði í gagn-
fræðaskólum og framhaldsskólum, en
vegna kjaranna sækja þeir óhjákvæmi-
lega frekar í framhaldsskólana. Þar er
því offramboð á þeim og reynir þar af
leiðandi gagnvart þeim svolítið á rétt-
sýni stöðuveitandans. Undirrituðum
kom heldur ekki mjög á óvart þegar
hann fyrir nokkrum vikum frétti af
mjög ranglátri skipun á því skólastigi.
Forsaga hennar er á þá leið, að síð-
astliðið vor auglýsti Fjölbrautarskól-
inn í Breiðholti eftir sögukennara. Þar
sem atvinnuleysi var ríkjandi'hjá sagn-
fræðingum, sóttu nokkrir um. Það
hefði ekki átt að vera erfið þraut að
velja milli þeirra. Samkvæmt reglu-
gerð á mat á umsækjendum fyrst og
fremst að byggjast á menntun þeirra og
átti það sérstaklega vel við í þessu
tilviki því að allir höfðu þeir tak-
markaða starfsreynslu. En þvífórfjarri
að eftir menntun væri farið að þessu
sinni, því að a.m.k. þrír umsækjenda
höfðu helmingi meiri menntun en sá
sem stöðuna hlaut. Hann naut þess
hins vegar að vera ráðherrasonur.
Fleiri dæmi af þessu tagi mætti tína
til, og munu eflaust fleiri fylgja í kjöl-
farið innan tíðar. Einnig er farið að
hilla undir togstreitu um gagnfræða-
skólakennsluna. Aðeins tvö ár eru liðin
síðan hætti að vera nægt framboð á
kennslu í húmanisku greinunum á
gagnfræðastigi og er því lítið farið að
reyna á hlutina þar. En það getur fljót-
lega breyst, því að kennaralaun á
umræddu skólastigi hækkuðu talsvert
árið 1977 miðað við önnur laun á
vinnumarkaðnum. Einnig mun vænt-
anlegt aukið almennt atvinnuleysi í
landinu hafa sín áhrif.
Það er því full ástæða til að gefa
þessu máli gaum nú þegar. Það má
rökstyðja, jafnframt því sem áður
hefur verið nefnt, með því að þótt
kennarar tilheyri ekki hinum lægst
launuðu, þá eyðir menntafólk nokkr-
um árum ævi sinnar kauplaust í að
öðlast sín starfsréttindi, og situr í
námslok uppi með stóra skuld við
Lánasjóð íslenskra námsmanna. Á
meðan geta jafnaldrar þess úr verka-
lýðsstétt komist langt með að byggja
yfir sig.
En hvað er til ráða? Ljóst er að taka
verður stöðuveitingavaldið úr höndum
stjórnmálaflokkanna. í staðinn er
réttast að leggja það í hendur starfs-
manna viðkomandi vinnustaða. Við
það bæði dreifist valdið og það kemst í
hendur þeirra sem til þekkja. Ef
úrskurður starfsmannanna orkaði af
einhverjum ástæðum tvímælis, má
vera fyrir hendi réttur til að vísa málinu
til stéttarfélags umsækjendanna. Fag-
félögin hafa ekki skipt sér af ráðning-
um til þessa og er það miður.
Annað nauðsynjamál af sömu rót-
um runnið er, að allar stöður, án tillits
til þess hve merkilegar þær eru eða
ómerkilegar, séu tilkynntar opinber-
lega með hæfilegum umsóknarfresti,
svo að allir geti sótt um þær. Mörg
eftirsótt störf eru nú veitt í algerri
kyrrþey, bæði maklegum og ómakleg-
um. Tilkynningunum ætti að koma á
framfæri við atvinnuupplýsingamið-
stöð, sem stofnuð væri og rekin af
fagfélögunum.
Helgi M. Sigurðsson.
21. ágúst
Á ellefu ára afmæli innrásarinnar i Tékkóslóvakíu efndu Samtök Her-
stöðvaandstæðinga til mótmælaaðgerða.
Þær hófust með stuttum fundi fyrir framan sendiráð Tékkóslóvakíu. Eftir
hann var gengið fylktu liði að Sovéska sendiráðinu.
Aðgerðunum lauk með útifundi þar. Ásmundur Ásmundsson formaður
miðnefndar SHA flutti ræðu og las upp mótmælaskjal, sem síðan var sent til
Brésnefs. Helstu kröfur aðgerðanna voru:
Heri Varsjárbandalagsins út úr Tékkóslóvakíu.
Styðjum Charta 77.
fsland úr Nato - herinn burt.
Frh af bls. 9
Nicaragua
Frh. af baksíðu
Afskipti Bandaríkjanna
Eins og áður er getið komst Somoza
fjölskyldan til valda og áhrifa í
Nicaragua með aðstoð Bandaríkjanna,
og frá Bandaríkjunum hefur hún
fengið vopn og stuðning mestan hluta
valdatíma síns. Hagsmunir Bandaríkj-
anna eru tvíþættir. Efnahagslegir
hagsmunir þeirra fólust í því að þeir
eiga (áttu) 80% allra erlendra fjár-
festinga í landinu (150 milljónir doll-
ara). Pólitískir hagsmunir þeirra voru
að koma í veg fyrir nýja Kúbu á megin-
landi AmerÍKU. Þrátt fyrir grimmdar-
legt einræði, og mannréttindabrot af
öllum gráðum, linnti stuðningi Banda-
ríkjamanna ekki fyrr en ljóst var að
stjórn Somoza var dauðadæmd. Það
var haft eftir Rooswelt forseta, að þó
„Somoza væri bölvaður tíkarsonur
væri hann þó alltént þeirra tíkarsonur"
(he is our son of a bitch).
Þegar ljóst var að Somoza væri
fallinn, lögðu Bandaríkjamenn það til
við samtök Ameríkuríkja (OAS) að
sent yrði herlið inn í landið til að stilla
til friðar og Somoza settur af. Tilgang-
urinn var auðvitað sá að ræna sigrin-
um af sandínistum og tryggja áfram-
haldandi ítök Bandaríkjanna. OAS
hafnaði beiðni Bandarikjanna.
Nýjustu tillögur Bandaríkjanna fela
í sér kröfu um að nokkrir ráðherrar
Somoza verði í nýrri stjórn landsins, í
staðinn hafa þeir lofað Nicaragua fjár-
stuðningi. Meðlimur í nýju stjórninni
hefur kallað þessar tillögur „ósvífna
fjárkúgun“.
Að loknum sigri
Sigur sandínista er fyrsta sigursæla
vopnaða uppreisnin gegn einræðis-
stjórn í S-Ameríku í 20 ár. Vonandi
þurfa ekki að líða tuttugu ár þangað til
næsti einvaldurinn fellur. Við tekur nú
í Nicaragua erfitt uppbyggingarstarf.
Talið er að fimmtíu þúsund manns hafi
fallið í borgarastyrjöldinni, en íbúar
landsins eru aðeins tvær og hálf millj.
Sennilegt er að 200 þús. séu heimilis-
lausir.
Efnahagsástand landsins er einnig
slæmt. Eignatjón er metið á 3 milljarða
dollara, verðbólga er 25% og fer ört
vaxandi, hagvöxtur erstaðnaður. Bað-
mullaruppskera þessa árs er farin í
súginn, en baðmull er önnur mikil-
vægasta útflutningsvara landsins. Er-
lendar skuldir eru 1,3 milljarðar doll-
ara. Atvinnuleysi fer vaxandi.
Þetta er ástandið sem nýja stjórnin
fær í arf. Stjórnin er samsteypustjórn
skipuð fimm mönnum af misjöfnu
sauðahúsi. Einn er sandínisti, einn
jafnaðarmaður, einn róttækur mennta-
maður, einn iðnrekandi og loks ekkja
ritstjórans Chamorro, sem áður er
getið.
Enn er of snemmt að segja hvert
stefnt verður í Nicaragua. Þær að-
gerðir sem stjórnin hefur framkvæmt
til þessa gefa litla vísbendingu um
framtíðarstefnu stjórnvalda. Eignir
Somoza fjölskyldunnar hafa verið
þjóðnýttar, ásamt bönkum, en þeir
voru allir galtómir, því stuðningsmenn
Somoza létu greipar sópa þegar þeir
lögðu á flótta.
Stjórnin hefur gefið út yfirlýsingu
um helstu markmið sín og þar á meðal
eru eftirfarandi atriði: 1. Landbúnað-
arumbætur. öllu jarðnæði skipt upp
meðal jarðnæðislausra bænda. 2.
Þjóðarher stofnaður. 3. Frelsi til að
stofna verkalýðsfélög og önnur lýðrétt-
indi séu tryggð. 4. Byggt verði upp
blandað hagkerfi. 5. Ríkisstjórnin
heitir að greiða erlendar skuldir, en
hyggst endursemja um greiðsluskil-
mála þeirra. Eignir Somoza skulu
renna í „Enduruppbyggingarsjóð“.
Hamlað verði gegn erlendum fjárfest-
ingum, þannig að þær gegni einungis
aukahlutverki og að erlend fyrirtæki
lúti innlendum lögum. 6. Komið skal
upp almennu sjúkrasamlagi og mennta-
kerfi landsins endurskipulagt.
Þetta eru helstu þættir yfirlýsingar-
innar, sem eins og sjá má mætti fremur
nefna „róttæka umbótastefpu" en
sósíalisma. Hvort svo verður í framtíð-
inni er erfitt að segja. Augljóst er að
þau öfl sem stóðu saman að falli
Somoza eru mjög misleit, og eðlilegt er
að skoðanir verði skiptar þegar spurn-
ingin um framtíðarskipulag landsins
verður áleitnari. Engu skal hér spáð
um hvað þar verður ofan á.
Skömmu eftir að stjórnin tók við
völdum sendi hún fulltrúa á þing
jafnaðarmanna í Stokkhólmi til að
leita ásjár og kynna þau vandamál sem
við er að etja. Jafnaðarmenn brugðust
skjótt við og lofuðu að senda sendi-
nefnd undir forsæti Mario Soares til
Nicaragua.
Stjórnin hefur og farið þess á leit við
Bandaríkjastjórn að hún selji þeim
vopn til uppbyggingar hersins. Sand-
ínistum er í fersku minni reynsla
annarra S-Ameríkuríkja af erlendri
íhlutun, svo sem í Dominíkanska lýð-
veldinu og víðar, og vilja því vera við
öllu búnir.
Bandaríkin hafa að sjálfsögðu tekið
dræmt I þessar málaleitanir, þó þeir
hafi ekki þvertekið fyrir þær. Minnug-
ir reynslunnar frá Kúbu vilja þeir
ekkert gera til að „þrýsta Nicaragua
yfir í faðm rússneska bjarnarins" eins
og fréttaskýrendur á Vesturlöndum
orða það, Bandaríkin þora hvorki að
selja vopn til Nicaragua né að neita
þeim um vopn.
Eins og áður var sagt, er of snemmt
að spá hver þróun mála verður í
Nicaragua. í fljótu bragði virðast tveir
valkostir blasa við. Ef Sandínistar
verða sterkastir í þeirri hreyfingu sem
kollvarpað hefur Somoza, er þróun í
átt til sósíalisma möguleg. Jafnframt
aukast þá líkumar á erlendri íhlutun,
sérstaklega Bandaríkjanna. Hinn
möguleikinn er sá að hinn borgaralegri
hluti hreyfingarinnar nái undirtök-
unum, stjórnin takmarki sig við
hægfara umbætur, sem aldrei verði að
neinu. Hinn þjáningarfulli vítahringur,
sem einkennt hefur suður-amerísk
stjórnmál myndi þá hefjast einn
ganginn enn.
Grundig.
litu Kúrdar sem ögrun við sjálfs-
stjórnarbaráttu sína, sem hefur þó
jafnan verið háð undir þeim merkjum
að Kúrdistan yrði áfram hluti íransks
sambandslýðveldis. Kúrdar höfðu á
margan hátt notið góðs af ávinnirigum
febrúarbyltingarinnar og bændur með-
al þeirra höfðu víða skipt upp lendum
stórjarðeigenda og hafið samvinnu-
rekstur. Trúarleiðtogi Kúrda Hosseini
hafði meira að segja örvað þetta
framtak.
Árás stjórnarhersins kom Kúrdum
greinilega á óvart. Þegar þetta er
skrifað hafa þeir gripið til vopna og
verjast sums staðar af hörku, einkum í
kringum höfuðvígi sitt, fjallaborgina
Mahabad. Þótt þeir bíði ósigur í
þessari lotu er víst að þeir muni halda
baráttunni áfram í fjöllunum, einsog
þeir hafa reyndar gert allt frá því síðari
heimsstyrjöldinni lauk og skammvinnt
lýðveldi Kúrdistan var barið á bak
aftur.
Ýmislegt getur enn sett strik í reikn-
ing Khomeinis. Ljóst er til dæmis að
herinn er margklofinn. Fjölmargir
hermenn sem líta á sig sem byltingar-
menn hafa ekki viljað nota herinn gegn
þjóðarminnihlutum, einsog einn af
leiðtogum Kúrda bendir á í nýlegu
viðtali við fréttamann Dagens Nyhet-
er. Khomeini getur einna helst treyst
byltingarvarðmönnunum, enda sendir
hann þá svo þúsundum skiptir til
Kúrdistan, þeim hermönnum sem
svarið hafa honum sérstakan hollustu-
eið og framkvæma allar hans skipanir í
nafni islamska lýðveldisins.
Þegar þetta er ritað er alls ekki víst
hvort Khomeini-klíkunni hafi tekist
ætlunarverk sitt. Það eru aðrir þjóðar-
minnihlutar í Iran, s.s. Arabar, semeru
líklegir til að standa á sínum rétti. Og
það er heldur ekki ljóst hvort sú
hreyfing sem bar uppi baráttuna gegn
keisaranum, verkalýðs- og lýðréttinda-
baráttuna, - og sem vinstri menn voru
umtalsverður hluti af - hefur algerlega
verið brotin á bak aftur. Svo kann að
fara að Khomeini teygi sig of langt og
missi þrátt fyrir allt tökin á fjöldanum.
Sósíalistar ættu að sýna skoðana-
bræðrum sínum í íran alla þá sam-
stöðu sem þeim er unnt, áður en
fangelsi keisarans fyllast að nýju.
23/8 hg.