Vörður - 05.01.1924, Side 3

Ritsijóri og ábyrgð-
armaður ,
Magnús Magnússon
cand. juris.
Afgreiðslu- og inn-
heimtumaður
Ásgeir Magnússon
kennarí.
II. ár.
Reykjavík 5. janúar 1924.
1. blað.
Frú
Thora Melsteð.
18. des. 1823-18. des. 1923 x
Frú Thora Melsted var svo
þjóðkunn kona, að sjálfsagt þyk-
ir að minnast hennar á aldar-
afmæli hennar.
Einkum hvilir þó sú skylda
á íslenskum konum, sem hún
helgaði krafta sína og starf; því
að óvíst er, að þær væru jafnvel
mannaðar og ættu svo greiðan
aðgang að því að mannast og
mentast, eins og raun er á, hefði
frú Thora Melsteð ekki, fyrir
nál. 50 árum, brotið ísinn og
unnið að því með sínum al-
kunna áhnga og þrautseigju, að
koma hjer á fót mentastofnun
fyrir ungar stúlkur.
Frú Thora Melsteð var fædd
18. des. 1823 í Skelskör á Sjá-
landi, en fluttist hingað til lands-
ins 18 vikna gömul.
Foreldrar hennar voru Grim-
ur Jónsson amtmaður, og kona
hans Birgitte Gecilie, fædd Bre-
um; hún var norsk i föðurætt,
en jótsk í móðurkyn.
í*au hjónin dvöldu á Möðru-
völlum ásamt börnum sfnum í
10 ár, eða til ársins 1833. Grími
amtmanni fanst bann ekki geta
mentað hin eldri börn sín hjer
heima, sem skyldi, og sótti því
um bæjar- og hjeraðsfógetaem-
bættið í Middelfart á Fjóni. Þar
dvaldi hann með fjölskyldu sinni
þar til 1842, að amtmanosem-
bættið fyrir norðan varð laust
við fráfall Bjarna Thorarensen
amtmanns. Grímur Jónsson sótti
þá enn á ný um amtmanns-
embættið, og fjekk það. Thora
dóttir hans var þá 19 ára.
Varð hún ásamt móður sinni
og eldri systur sinni, Ágústu,
eftir í Kaupmannahöfn, og dvaldi
þar við nám í 4 ár. Síðan fórn
þær systur til föður sins að
Möðruvöllum og dvöldu þar hjá
honum þangað til hann andað-
ist 1849.
En eftir andlát hans fluttist
Thora til föðursystur sinnar, frú
Ingibjargar Thomsen á Bessa-
stöðum, móðir d’ Grims sál.
Thomsen.
Næstu árin dvaldi Thora ým-
ist þar eða hjá móður sinni í
Kaupmannahöfn.
Eftir 1850 dvaldi hún ásamt
Ágústu systur sinni nokkur ár
í Reykjavík, og hjeldu þær systur
þar skóla handa smástúlkum.
Thora mun snemma hafa
fundið til þess, að konur hjer á
íslandi voru á þeim timum
mentunarsnauðar eins og eðli-
legt var, þar sem engin menta-
stofnun var þá hjer á landi fyrir
konur, og mun henni hafa gram-
ist það, að mörg alþýðukonan,
sem hafði góðar eða jafnvel á-
gætar gáfur, stóð manni sínum
langt að baki í þekkingu, af því
að þeim gafst allflestum ekki
kostur á nokkurri tilsögn, sem
teljandi sje.
Retta algerða skólaleysi fyrir
stúlkur mun snemma hafa hneigt
huga Thoru til þess að gera sitt
til þess, að ráðin yrði bót á
þessu þjóðarmeini.
Eins og áður er sagt hafði
hún sjálf mentast vel á náms-
árum sínum í Kaupmannahöfn,
enda hafði hún gáfur góðar, og
aíhygli og áhuga í besta lagi.
Lífsskoðun hennar var þegar
á unga aldri spunnin úr tveim-
ur því nær jafnsterkum þáttum,
öðrum íslenskum, hinum dönsk-
um, og þetta varð til heilla fyrir
lífsstarf hennar alt.
Stundum fann samtið hennar
henni það til foráttu, að hún
væri hálf-dönsk eða meira; en
jeg hygg að fáar konur hafi
borið heill og hamingju íslensku
þjóðarinnar meir fyrir brjósti
en frú Thora Melsteð gerði frá
því fyrst að hún settist að hjer
á landi og lil dauðadags.
í nóvembermánuði 1859 giftist
Thora á heimili föðursystur sinn-
ar, sem áður er getið, Páli Mel-
steð sagnfræðingi, og fluttist með
honum til Rvikur, og áttu þau
hjón þar heima alla æíi upp
frá því.
Ekki leið á löngu áður en frú
Melsteð hófst handa til að koma
upp kvennaskóla í Reykjavík. —
Notaði hún hvert tækifærið til
þess aö k°ma því máli á rek-
spöl.
1861 gerði frú Melsteð upp-
kast að fyrirkomulagi væntan-
legs kvennaskóla hjer á landi
og mun það uppkast vera það
fyrsta, sem um þetta efni hefir
verið ritað, þótt ekki birtist það
á prenti. Rau hjónin ræddu þetta
mál oftlega, og frú Melsteð
hvatti einatt mann sinn til þess
að rita um það í blöðin; en
en það drógst, þangað til 1869,
að »Norðanfari« flutti grein eftir
hann, með fyrirsögninni: »Hvað
verður gert fyrir kvenfólkið?«
Grein þessi vakti mikla athygli
og umtal.
Árið 1870 fór frú Melsteð ut-
an og dvaldi megnið af sumr-
inu í Kaupmannahöfn; einnig
dvaldi frú Melsteð það sama
sumar nokkurn tima á Skot-
landi, I Edinborg þar sem frk,
Ágústa systir hennar átti heima
þá.
Á þessu ferðalagi sínu talaði
frú Melsteð við marga málsmet-
andi menn og konur um áhuga-
mál sitt, stofnun kvennaskóla í
Reykjavík.
Danir tóku vel málaleitun frú
Melsteð, en hvöttu hana til þess
að láta íslendinga sjálfa sýna
áhuga sinn á málinu. Þetta varð
til þess, að frú Melsteð, eftir
heimkomu sína, kvaddi nokkr-
ar helstu konur bæjarins ti
fundar við sig, til þess að ræða
um stofnun væntanlegs skóla í
Rvík handa ungum stúlkum.
Fundur þessi var haldinn 12.
mars 1871 í húsi þeirra hjóna.
Konur þessar fjellust á tillögur
frú Melsteð, og kusu 5 kvenna
framkvæmdarnefnd.
— í nefnd þessa voru kosnar
Ólufa Finsen, landshöfðingjafrú,
Ingileif Melsteð, amtmannsekkja,
Hólmfríður Þorvaldsdóttir, kona
Jóns Guðmundssonar ritstjóra,
Guðlaug Guttormsdóttir, ekkja
Gisla Hjálmarssonar læknis og
Thora Melsteð. Var þá einnig
ákveðið að semja ávarp lil
landsmanna og hvetja þá til
þess að styðja málið. Ávarpið
er dagsett 18. mars 1871 og
var það siðan sent viðsvegar út
um land. — Árangurinn af inn-
lendu fjársöfnuninni varð 200
kr. alls. í Danmörku söfnuðust
aftur á móti nálega 7000 kr.
Með aðstoð nokkurra framsýnna
kvenna og karla kom frú Mel-
steð því til leiðar, að fyrsti
kvennaskólinn á Islandi var
settur á stofn 1. okt. 1874.
Var þá stigið fyrsta og erflð-
asta sporið, til þass að gega
Islenskum stúlkum kost á að
afla sjer nokkurrar mentunar.
Hjer skal ekki farið út í ein-
stök atriði, sem snerta undir-
búning að stofnun Kvennaskól-
ans I Reykjavík; yrði það of
langt mál í stuttri blaðagrein.
En skylt er að geta þess, að
Páll Nelsteð, maður frú Thoru,
var henni einkar mikil stoð í
þessu máli og ljetu þau hjón
sjer eins ant um velfarnan skól-
ans, eins og góðir foreldrar um
hag og farsæld barna sinna.
Skólinn var orðinn barn þeirra
hjóna, þau höfðu tekið ástfóstri
við hann, enda kom það í ljós,
þegar litla húsið þeirra reyndist
of lítið fyrir skólann, þá rjeðust
þau, árið 1878, þótt efnalítil
væru, í það þrekvirki, að reisa
veglegt og vandað hús við Aust-
urvöll, þar sem gamla húsið
þeirra hafði staðið.
Upp frá því átti skólinn örugt
athvarf og heimili í húsi þessu
í full 35 ár, þangað til hann,
1909 um haustið fluttist 1 hús
það, við Fríkirkjuveg 9, sem
hann síðan hefir haft á leigu.
Pegar frú Melsteð ljet af for-
stöðukonustarfinu vorið 1906,
þá voru bekkirnir orðnir 4, og
auk þess hjelt skólinn þá uppi
vefnaðar og matreiðslukenslu
(síðustu árin ), þótt i smáum
stíl væri.
Bjartsýni frú Melsteð á fram-
farir og þrif skólans var jafn-
vel á efstu árum hennar líkari
trú æskumannsins á málefni,
sem hann hefir tekið ástfóstri
við á unga aldri, en á tíræðis-
aldri.
Frú Melsteð veitti skólanum
forstöðu frá stofnun hans 1874,
til 14. maí 1906. Þessi ár höfðu
nálægt þúsund stúlkur notið
kenslu í skólanum.
Skyldurækni og ábyrðartil-
finning frú Thoru Melsteð var
frábær, og hugarþeli sínu til
námsmeyja skólans lýsti hún
best sjálf með svo feldum orð-
um, þegar hún kvaddi skólann:
»Jeg vildl ávalt vera náms-
meyjunum móðurleg vinkona.
— Jeg var kölluð ströng, en
allar hinar góðu, ungu stúlkur-
nar mínar skildu, að jeg var
vandlát sökum velferðar þeirra.«
»Einnig er það víst, að sá, sem
ann hinum ungu og vill þeim
vel, verður að gera töluverðar
kröfur til þeirra og setja markið
hátt, eigi síst að því er siðferðið
snertir.« — Það’ má með sanni
segja, að frú Melsteð verði lífi
og kröftum í meir en heilan
mannsaldur í þarfir íslensku
kvenþjóðarinnar. Hún var braut-
ryðjandi kvenmentunarinnar
hjer á landi, og átti því einnig
við flesta þá erfiðleika að stríða
sem því fylgir.
En yfirleitt fjekst hún ekki
um það; trú hennar á sigur
góðs málefnis var svo rík, að
hún ljet sjer dagdóma og jafn-
vel tortryggni í ljettu rúmi
liggja-
Hún hugsaði sjer ekki aðeins
starf konunnar bundið við
heimilið, þótt hún að sjálfsögðu
legði mikla áherslu á þau störf,
heldur hugsaði hún sjer konur
framtíðarinnar svo vel mentaðar,
að þær með áhrilum sínum og
andlegu atgervi gætu glætt og
haldið við þeim arineldi, sem
það er að þakka, að vjer Is-
Iendingar erum þjóð, sem á
sjerstaka tungu, og sjerstök
eðliseinkenni, er hlúa verður að.
Ef menning og mentun is-
lenskra kvenna á nokkra fram-
tíð, leikur enginn vafi á því, að
sagan mun á sínum tíma skipa
frú Thoru Melsteð veglegan sess
fyrir starf hennar.
Konungur vor, Friðrik VIII.
sæmdi frú Melsteð verðleika-
merki úr gulli, (Fortjenstmeda-
lien i Guld) og er það fágætt
viðurkenningarmerki fyrir vel
unnið æfistarf; mun engin önn-
ur kona á lslandi hafa hlotið
það heiðursmerki fyr nje síðar.
Frú Thora Melsteð var
kvenna prúðust, fríð slnum og
fyrirkonuleg, þótt hún væri vart
meðalkona að vexti.
Á æskuheimili frú Melsteð
ríkti guðsótti, iðjusemi, nægju-
semi og reglusemi. Pessar dygðir
vildi frú Melsteð ekki einungis
ávaxta í lífinu, heldur vildi hún
þroska svo allar þær mörgu
ungu stúlkur, er handleiðslu
hennar nutu, að þessar dygðir
gætu orðíð þeim veganesti á
lífsbrautinni, veganesti, sem hún
skildi vel, að hverjum nýtum
manni er nauðsynlegt, og þá
ekki síst þeim, er mæla eiga
örðugleikum íslenskra hús-
mæðra.
Heimili hennar var sönn fyrir-
mynd á alla lund; þar rjeði
reglusemi, þrifnaður og smekk-
vfsi í smáu og stóru; alt bar
vott um fagran og göfugan
hugsunarhátt húsfreyjunnar.
Sambúð þeirra hjóna var alla
æfi hin ástúðlegasta. Haustið
1909 auðnaðist þeim að halda
gullbrúðkaup sitt, og var þeim
þá sýnd margskonar samúð og
virðíng. Árið eftir 9. febrúar
1910 ljetst Páll Melsteð á
heimili sinu, á 98. aldursári, og
hafði hann þá Iegið rúmfastur
nokkuð á annað ár.
Frú Thora Melsteð mátti telj-
ast hraust á sál og likama fram
á siðustu ár, og fylgdist vel með
i öllu þvi er gerðist.
Heilsa hennar bilaði ekki fyr
en nokkrum vikum fyrir 95. af-
mælisdag hennar, og lá hún upp
frá því allþungt haldin, þar til
hún andaðist hinn 21. dag april-
mánaðar 1919.
Jarðarför frú Melsteð fór frarri
að viðstöddu miklu fjölmenni;
eldri og yngri vinkonur hinnar
látnu merkiskonu mintust henn-
ar með virðingu og þakklætí
fyrir mikið og vel unnið æfistarf.
Tveir silfursveigar voru lagðir
á kistu hennar; annar frá sjálf-
um skólanum, en hinn frá eldri
og yngri námsmeyjum skólans
með svohljóðandi áletran:
»Frú Thora Melsteð, stofn-
andi og forstöðukona Kvenna-
skólans í Reykjavík 1874—1906.
F. 18. des. 1823. D. 21. apríl
1919. Með virðingu og þökk frá
eldri og yngri nemendum skól-
ans«.
Bæði eldri og þáverandi kenn-
arar við Kvennaskólann lögðu
einnig fallegan pálmaviðarsveig
á gröf frú Melsteð; en með því
að meira fje kom inn en þurfti
til áðurnefndra sveiga, samþyktu
gefendurnir að verja skyldi af-
ganginum til þess að steypa í
eyr, mynd af frú Thoru Melsteð,
eftir gipsmynd þeirri, er nokkrir
vinir hennar höfðu gera látið
af henni níræðri.
Sama ár var og stofnaður
»Minningarsjóður frú Thoru
Melsteð«. Skal nokkru af vöxt-
um sjóðsins varið til verðl., og
seinna, þegar hann stækkar,
einnig til þess að slyrkja dug-
legusfu námsmeyjar skólans.
Sjóður þessi er í aðaldeild Söfn-
unarsjóðs íslands, og var við
síðustu áramót kr. 1617,27 aur-
ar. Hefir þegar tvívegis verið