Vörður - 05.01.1924, Side 5

V ö R Ð U R
3
fiski, 636 þús. aðrar fiskiteg.
Alls 13 milj. 594 þús. fiskar.
Er það hjer um bil helmingi
meiri afli en veiddist að meðal-
tali á árunum 1901—05.
Á báta veiddist að meðaltali
á árunum 1901—05 samtals 10
miljónir 959 þús. fiskar, en 1920
14 milj. 184 þús. fiskar.
Samanlagt á báta og þilskip
veiddist að meðaltali árin 1901
—05 17 milj. 21 þús. fiskar, en
1920 28 milj. 138 þús. fiskar.
1920 var þyngd alls fiskiafi-
ans sem veiddisl svo sem hjer
segir:
Porskur.. 42,479 þús. kgr
Smáfiskur . . . 12,705 — —
Ýsa....... 7,600 — —
Upsi...... 2,251 — —
Langa..... i;728 — —
Keila....... 192 — —
Heilagfiski . . . 731 — —
Koli........ 912 — —
Steinbitur. . . . 1,020 — —
Skata....... 168 — —
Aðrar fiskteg. . 210 — —
Samtals 69,996 þús. kgr
Er hjer alls staðar miðað við
nýjau flattan fisk. — Eins og
sjá má af yfirlitinu er nærri þvf
allur aflinn þorskur og þorska-
kyns. Á bátum og bolnvörpung-
um befir 4—8°/0 veiðst annars-
konar fiskur (á bátunum mest
sleinbítur, á botnvörpungum
koli, en á þilskipunum ekki
neina 2 3/s°/0.
Aíli þilskipanna af þorskveið-
um, eins og hann kemur frá
hendi fiskitnannanna (nýr eða
saltaður), nam 1920 15,8 milj.
króna.
Um verð bátaaflans eru eng-
ar skýrslur, en sje honum öll-
um breytt i fisk upp úr salti
og gert ráð fyrir sama verði á
honum sem á þilskipafiski upp
úr salti, þá verður niðurstaðan
sú, að þorskafli bátanna bafi
numið 12,6 milj. kr. árið 1920
þar af afli mótorbáta 7,8 milj.
kr. — Hefir þá veiði alls aflans
numið um 28'/s milj. kr.
Lilraraflinn 1920 var 48,305
hektolitrar og mun láta nærri
að verðmæti hans haíi numið
um 1 8/s rnilj. kr.
Sildaraflínu 1920 varð um
161 þús. hektulítrar. Ef áætlað
er aö hektol. af nýrri síld vegi
að jafnaði 86 kgr. hefir þyngd
sildaraflans þetta ár numið 13,8
milj. kgr.
Talið er að verð síldarinnar
hafi numið rúmlega 21/* milj. kr.
1916 nam síldaraflinn rúml.
44 * */5 milj. kr.
Hrognkelsaafli á öllu landinu
1920 er talinn 675 þús.
Lax. Á árinu 1920 er lalið
að veiðst hafi 16,695 laxar og
355,363 silungar.
Selar. Af honum veiddis þelta
ár 532 og 4440 kópar. Er það
minna en meðalveiði fleslra ár-
anna á undan.
Duntekja hefir þetla ár orðið
3394 kgr. og er það minna en
undanfarandi ár.
1919 var fluttur út dúnn
fyrir 104,267 kr. og meðalverð
á kgr. var þá 36,36 kr.
Faglatekja. Árið 1920 veiddust
72 þús. lundar, 99 þús. svart-
fuglar, 41,6 þús. fílungar, V^þús.
súlur, og 25 þús. ritur. Alls
238 þús. fuglar.
Er fuglatekjan yfirleitt minni
en hún hefir verið undanfarin ár.
(Dregið saman úr Hagtíðinduin.)
Hugleiðingar
um
hagnýtingu á fiskiúrgangi
Eitt af þvi, sem ruikið er
umtalað, nú á þessum »siðustu
og verstu« tíinum, er hinn
erfiði fjárhagur landsins og
ískyggilegu horfur hans í næstu
framtíð. Rekstur atvinnuveganna
ekki síst fiskveiðanna, er afar
dýr, en verðið á afurðununr fer
sílækkandi, og er nú á aðalvör-
unni, saltfiskinum, orðið nál.
eins og það var fyrir stríðið,
(sje tekið tillit til verðmætis
eða gengis krónunnar), þar sem
aftur á móti allar lífsnauðsynjar
og reksturskostnaðurinn er hjer
um bil þrefalt hærri. Er því
auðsætt, að fiskveiðarnar eru
staddar í voða, ef hlutfallið
breytist ekki til batnaðar.
ekki virðist svo sem menn
sjái nein ráð við þessum vand-
ræðum, nema hvað helst er
prjedikuð »sparsemi«, en þó
helst þegar menn talast við,
því að »blöðin« gera lítið að
því, hafa um annað háleitara að
ræöa. Og síst er neita þvi, að
það er lífsiíauðsyn fyrir oss nú
að takmarka alla eyðslu, neita
sjer um allan »óþarfa« o. s. frv.
og reyna að halda sem best á
með alt, sem til reksturs útgerð-
arinnar (eins og annara atvinnu-
vega) þarf, og leggja niður alla
bruðlunarsemi, sem er ávalt
talin óbrigðull vottur menn-
ingarleysis og uppskafnings-
háttar. En það er hægra að
prjedika sparsemi, en að fram-
kvæma hana, einkum eítir öll
þessi veltiár, þegar við vöndumst
á að lifa »kóngalífi«, o: í óhófi
og eyðslu, við »háspennu«-pen-
ingaspil og annað býlifi og þess
vegna ætla jeg ekki að fara
fleiri orðum um það atriði
(enda mun neyðin kenna mörg-
um það i næstu framtíð)1 en
snúa mjer að einu einstöku
atriði, sem eigi er ómerkilegt í
þessari tið, þegar menn ættu að
spara sem mest öll kaup á út-
lendum vörum, en reyna aó
framleiða sem mest af þvi, sem
vjer þörfnumst eða yflrleitt
borgar sig að framleiða (því að
framleiðsla, sem borgar sig ekki,
þegar á alt er litið, er ómagi).
þetta atriði er hagnýting aflans
einkum hagnýtingiu á öllu því
verðminna af honum, úrgang-
inuin eða raskinu, eins og það
oft er nefnt; að visu er á mörg-
um sviðum pollur brotinn með
hagnýtingu og hirðu hjá oss (og
fæ jeg ef til vill tækifæri til að
minuast á eitthvað af því), en
hvergi mun því þó vera eins
ábótavant og þegar um sjávar-
ailan er að ræöa.
Sjálfur er jeg alinn upp í út-
kjálka-veiðistöð á aflaleysisárum.
Máttu menn þar illa við því að
láta nokkurn hlut fara í sjóinn
aftur, at því litla, sem úr lion-
um fjekst; úr öllu varð að gera
sjer »mat« og jeg get sagt það
sveitungum mfnum til maklegs
lofs, að það var gert; það fór
tæplega nokkur »slorskúfur«
(o: innýfli) í sjóinn aftur, hvað
þá annað. Alt var hirt. Slorinu
var safnað í gryfjur (slorforir),
lil áburðar á tún, hausar allir
hirtir til manneldis eða skepnu-
fóðurs, hryggir (dálkar) barðir
eða helt á þá sjóðandi vatni
handa skepnum, eða þurkaðir
til eldneytis; sömuleiðis var
raski af skötu og hrognkelsum
brent, eftir að það hafði legið
rignt og þornað sem áburður á
túnunum,
Ressu vandist jeg og jafn-
aldrar mínir, og enn munu
Grindvíkingar vefa með fremstu
veiðistöðum i þessu tilliti (þrátt
fyrir sæmilega afkomu), en það
mun nú líklega sumum ekki
þykja neitt til þess að raupa af,
og má vera, að þetta hafi frem-
ur verið sprottið af brýnni
nauðsyn, en af dygð fyrir sveit-
ungum mínum, því að margt er
oss belur gefið íslendingum, en
praktisk nýtni og sparsemi, ef
nauðsyn ber ekki til, og í því
tilliti eiga Grindvikingar liklega
sammerkt við aðra íslendinga.
Marka jeg þetta nolckuð af leik
einum sem við smástrákar
skemtum okkur við, 0: að hafa
dauðar, hvitfágaðar heitukongs-
skeljar, sem svo mikið er af við
sjóinn hjá Járngerðarstöðum,
fyrir fiska, og veiða þær ofan
af veggjum, á seglgarnsspotta,
með öngli neðan í, sem gat,
með lagi, krækl í kuöuugana.
Reir voru »fiskurinn« (o:þorsk-
urinn), en auk þess höfðum
vjer smákuðunga (nákong og
doppur) fyrir trosfisk og öðu-
skeljar fyrir lúðu. Ressum «rusl-
fiski« þótti oss lítill slægur í,
fleygðum honum bara i »sjóinn«
aflur, vildum ekki annað en
»púra þorsk«. Sennilega höfum
vjer slrákar fengið þessa lítils-
virðingu fyrir trosinu af þvi, að
fiskiinennirnir sjálfir töldu vana-
lega ekki annað en þorskinn,
hitt var ekki reiknað með,
»fiskinum« (sbr. 20 i hlut af
fiski og 5 i hlut af keilu).
Þegar jeg fór að fara rann-
sóknaiferðir mínar í ýmsar
veiðislöðvar, varð jeg brátt þess
var, að óviöa var eins vel hirt-
ur allur fiskúrgangur, eins og jeg
hafði vanist heima, en viða
miklu ver, og sumstaðar, eink-
um i hinum stærri veiðistöðum,
þar sem mikið barst að af fiski
mjög illa. Pótti injer þetta ávalt
mjög leitt að sjá, og reyndi
bæði i viðræðum við menn og
í skýrslum minum að benda á,
að þetla væri i raun og veru
menningarskortur, og að reglan
ætti að vera sú, að ekkert mætti
aftur í sjóinn fara af því, sem
úr honum fengist, þvi að alt
mælti það verða að einhverju
gagni1).
Að vísu hefi jeg sumstaðar
sjeð mikið eða flest hirt affisk-
úrgangi, eins og t. d. á sumum
stórbýlunum á Austfjörðum, þar
sem úrgaugurinn hefir veriö
hafður til áburðar á túnin, of-
an á eða uodir þökur og viða
voru þorskhausar hirtir oghert-
ir og eru enn, eins og á Vest-
fjörðum, einkum í Bolungarvik,
og viða syðra'2). En hvergi hefi
jeg sjeð alt þess konar betur
hirt alment (a: af öllum), eu
víða syðra og á minni veiði-
slöðvunum nyrðra, t. d. í Húsa-
vík, þegar jeg var þar 1913.
Hjengu þá allar girðingar full-
ar af skrápflúru, og hausum til
manneldis eða ýmsu raski til
eldsneytis. í Bolungarvik og
Hnífsdal, þar sem annars er
hirt mikið af þorskhausum og
steinbít, hefi jeg sjeð mikið af
þorskhausum og öðrum haus-
um, jafnvel mikið af smálúðu-
hryggjum (spildingum), með
höföi og beltum við (hreinasta
sælgæti til matar), fara i sjóinn
aftur8), sömuleiðis slangur af
sleinbít, karfa, skrápflúru (bros-
mu), keilu, smáfiski og tinda-
bikkju (lóskötu), ekki að tala
um slorið, o: innýflin (að lifr-
inni fráskilinni, sem þó er oft
illa hirt) og hryggina (dálkana),
með sundmaganum í og alla
gamla sildbeitu af önglunum.
Á Austfjörðum og við Eyja-
fjörð er vfðast siður að slægja
á bryggjum eða pöllum, sem
ganga út i sjóinn; er þá öllu
raski kastað í fjöruna eða sjó-
inn, stundum öllu, nema boln-
um einum (eins og þegar vjer
strákarnir hirtum að eins beitu-
kongana !) og er þó ekki skemti-
leg kösin af þessu drasli, þar
1) Unilanlekning er aö sjálfsögðu
niöurburöur á miðum, efhann get-
ur orðið til þess að hæna að fisk.
2) En það er verst, að sveita-
menn syðra vilja nú ekki lengur
kaupa hausana, þykja þeir of dýrir
heim fluttir.
3) Sumarið 1915 sá jeg þetta í
Hnifsdal, samtimis því, að soðning-
arlausl var á ísaflröi, i besta veðri,
og þó reyndi enginn að róa þang-
að út á skeklu og hirða það sem
kastað var.
Fyrirlestur.
Fluttur fyrir hönd Framfarafjelags Skagíirð-
inga á Sauðárkróki, 10. inarts 1923, ai'
Jónasi Krisljánssyni hjeraðslækni.
Það er oft talað um hinar miklu fram-
farir í heiminum á hinum síðustu ára-
tugum. Sumum efnishyggjumönnum
finnst svo mikið til uin*þær, að það
Ktur út fyrir, að þeir telji, að manns-
andinn hafi kafað til grunns öll úthöf
tilverunnar, og skýrt og skilið alt sem
þar er, þeim finst að mannkynið sje á
rjettri leið til þess að ná hæsta stigi
sannrar menningar, og að sú kynslóð,
sem nú lifir, standi í öllu tillili feti
framar en forfeðurnir.
Rví skal nú ekki neitað bjer, að
nokkuð af þessu getur átt sjer stað, en
eitt mælir þó á móti því, gð þetta sje
að öllu leyli rjett, og að eitthvað sje
bogið við menningu nútimans, og. það
er; að eftir þvi, sein þessi svokallaða
menning og þekkiug vex, því kvilla-
2
sainara og óhrauslara verður mann-
kynið.
Sjúkdómar og kvillar hafa liklega
verið förunautar mannkynsins frá fyrslu
timum, og eru það enu þann dag i dag.
IJó að læknisfræðinni haii tekist að
stemma stigu fyrir ýmsum skæðum
sóttum, sem áður herjuðu löndin, og
hefta göngu þeirra, svo sem svartadauða,
bóluveiki 0. fl. sjúkdóma, þá er engu
líkara en að upp komi tveir nýir kvill-
ar fyrir hvern einn, sem viðnám er veitt.
Þaö minnir á orminn í Lermavatni.
Pessi óvættur hafði niu höfuð og uxu
jafnan tvö er eitt var af höggvið. Hera-
klesi, hinni grísku þjóðhetju, var falið
að vinna á þessari ófreskju, og tókst
það með þeim liætti, að hann sveið
fyrir strjúpann með logandi eikarstofn-
um. Læknum tekst sínu lakar með að
vinna á sjúkdómum þeim, sem þjá
mannkynið jafnt og þjelt.
Læknum fjölgar ár frá ári, sjúkrahús
og heilsuhæli eru reisl fyrir óhemju fje
í hverju. landi, bætt við þau árlega og
3
þau stækkuö, og þó er sifell skortur á
þeim. Rað er ■ alt af fremur sókn en
vörn af hendi sjúkdómanna, og lækn-
arnir eiga sífelt í vök að verjast, þó
þeir einstökusinnum vinni bráðabirgða-
sigur.
Hvíti dauðinn fer sigurför um heim-
inn og gerir fjölda af ungu fólki ósjálf-
bjarga um skeið, og leggur það síðan i
gröfina. Krabbameinið vinnur stöðugt á,
og fleiri og fleiri veröa með ári hverju
herfang þess. í Bandarikjunum í Ame-
ríku, er talið, að það vaxi um alt að
því 3°/o á ári hverju síðustu árin.
Nýir sjúkdómar bætast við, sem varl
þekktust áður, svo sem sykursýki og
aðrir fleiri sjúkdómar, sem stafa af
, truflun á eðlilegum efnaskiftum i líkama
mannsins. 1 Bandarikjunum i Ameríku
er það talið visl, að að minsta kosli 1
af hverjum 200 mönnum hafi sykursýki.
En þó ern meltingarkvillarnir að lík-
indunt nú orðnir tíðastir allra kvilla,
svo sem magasár, garnabólga, ristilbólga
og botulaugabólga. Og að siðustu má
4
telja geðveika fólkið, því fjölgar svo
óðum, að það eitt hlýtur aö vekja alla
liugsandi menn til alvarlegrar íhugunar
um það, hvernig framtíð mannkynsins
muni verða í ekki mjög fjarlægri fram-
tíð. í Bandaríkjunum í Ameríku telst
svo til, að geðveikum mönnum hafi
fjölgað um 300°/o á síðustu 50 árum.
Að eins þessi tegund sjúkdóma er í öll-
um löndum hins mentaða heims orðin
slík byrði, aö það er fjármálamönnum
hið alvarlegasta áhyggjuefni.
Rað fækkar með ári hverju í hinum
mentaða heimi þeim mönnnm, sem ná
háum aldri. Pó meðal aldur manna hafi
hækkað í fleslum löndum, þá stafar það
af því, að minna deyr af ungbörnum,
og það er ein af syndum læknanna, ef
svo mælti að orði kveða, að þeir halda
lífinu f börnum, sem eru vesalingar frá
fæðingu, svo þau komast upp og auka
kyn sill. Rað geta tæplega talist kynbæt-
ur að þvf. Áður dóu þessir vesalingar
drottni sínum. En þó er þetta ekki aðal
orsökin til aukinna sjúkdóma. Lækuuni
I