Ný þjóðmál - 10.12.1974, Qupperneq 5

NY ÞJOÐMAL
NÝ ÞJÓÐMÁL
FRÍÐGEIR BJÖRNSSON SKRIFAR
Fréttabréf frá
Sameinuðu þjóðunum
EINS OG KUNNUGT er voru
Sameinuðu þjóðirnar stofnaðar
upp úr siðari heimsstyrjöldinni.
Ég hygg, að með nokkrum rétti
megi llta á þær sem afleiðingu
og liklega nokkurs konar yfirbót
fyrir þær miklu misgjörðir, sem
styrjöldin hafði I för með sér.
Enda hefst sáttmáli hinna sam-
einuðu þjóða svo:
,,Vér, hinar sameinuðu þjóðir,
staðráönar I að bjarga komandi
kynslóðum undan hörmungum
ófriöar, sem tvisvar á ævi vorri
hefur leitt ósegjanlegar þján-
ingar yfir mannkynið”.
Ef ég man rétt, þá voru hinar
sameinuðu þjóðir rétt um 50 I
upphafi. Þrátt fyrir göfug
markmið og góðan vilja fór
samt svo, að eftirstriðsleikur
stórveldanna setti mark sitt á
þær. Bandarikjamenn og Sovét-
menn réðu þar lögum og lofum
eins og annars staðar, þar sem
spurning var um völd á heims-
mælikvarða. Þessi stórveldi
ráku þjóðir S.þ. I dilka sina,
enda var slikt tiltölulega auö-
velt I fyrstu, þar sem þær voru
til þess að gera fáar. Þannig
gerðu stórveldin S.þ. oft að
prlvatleikvelli fyrir sig. En
heimurinn hefur mikið breytst
slðan og S.þ. lika, vonandi hvoru
tveggja -til batnaðar. Hinar
Sameinuðu þjóðir eru nú orðnar
138 talsins.
Ég var kannski aldrei sér-
staklega góöur I landafræði, en
þó brá mér nokkuð, þegar ég sá
lista yfir aðildarríki S.þ. og
minntist þess ekki að hafa heyrt
9 þeirra nokkru sinni getið. Les-
endum til gamans og fróöleiks
tel ég þau upp og gefst þá tæki-
færi til þess aö skerpa þekkingu
I landafræði.
Þaueru þessi: Bahrain, Chad,
Grenada, Lesotho, Maldives,
Qatar, Ruanda, Sri Lanka og
Togo.
SVO ER AÐ SJA, aö með
hinni miklu fjölgun aðildarrikj-
anna hafi dregið að mun úr
völdum stórveldanna innan S.þ.
Það heyrist tiltölulega sjaldan I
þeim I umræöum, þau virðast
kjósa fremur að nota málpipur,
sem þau eiga þó nokkrar. Hitt er
svo aftur annað, hvað gerist á
bak við tjöldin, og venjulegur
leikmaður getur ekki fylgst með
á nokkurn hátt. Þar eiga sér
ugglaust stað hrossakaup af
margvislegu tagi, sem fyrrum,
og ýmsum tröllatökum kann að
vera beitt. 1 blaði nokkru, sem
nýliðum er fengið I hendur i þvi
skyni, að þeir geti áttað sig bet-
ur á því, hvernig unnið er hjá
S.þ., er eftirfarandi setningar
að finna:
„Sendinefndin verður að vera
reiðubúin til að sýna alla þá þol-
inmæði, seiglu og fortölur, sem
nauösynlegar eru I viðræöum,
og I þvl skyni að fá alla þá á sitt
band, hverra stuðningur kann
að vera nauösynlegur. 1 þessu
geta verið fólgin nokkur
„hrossakaup”, samningur um
að styðja tillögur annarra að
launum fyrir veittan stuðning”.
Þá höfum viö það, og þarf
engum aö koma á óvart. Hitt
kemur frekar á óvart, að höf-
undur þessara leiðbeininga
skuli telja það vissara að skil-
greina hvaö hrossakaup séu.
Þótt völd hinna gömlu stór-
velda séu eflaust ennþá drjúg á
vettvangi S.þ., þá hefur þjóðum
þriðja heimsins vaxið mjög
fiskur um hrygg sakir fjölda
þeirra. Það er líka svo, að á
þingi S.þ. eru a.m.k. tvö dökk
Hinn vlgreifi leiðtogi Samtaka Palestinu-Araba flytur ræðu á fundi
Allsherjarþings Sameinuö þjóðanna fyrir nokkrum dögum. Hann
dvaldi aðeins i 23 klukkustundir i New York en aukakostnaður borg-
arinnar vegna löggæslu einnar saman nam um 700 þúsund banda-
riskra dala.
höfuö á móti hverju ljósu, ef
ekki fleiri. Hinar nýfrjálsu þjóð-
ir viröast llta á aðild að S.þ. sem
nokkurs konar undirstrikun
sjálfstæðis síns.
MÉR ER EKKI GRUN-
LAUST um, að nokkurrar til-
hneigingar gæti hjá þeim og
reyndar öðrum þjóðum lika að
beita S.þ. fyrir plóginn I málum,
sem a.m.k. fljótt á litiö verður
ekki betur séð en séu innanrlkis-
mál.
Agætt dæmi um þetta er
Kambódlumálið svonefnda.
Um völdin I þvi landi striða
tveir herramenn, annar að nafni
Lon Nol, en hinn Norodom
Shianouk prins. Sjálfsagt væri
þarfast fyrir þjóðina I
Kambódlu að losna við þessa
herramenn báða, en það er ann-
að mál. Ef ég veit rétt, þá gerði
Shianouk, sem þá var forseti,
Lon Nol að forsætisráðherra I
nýstofnuðu lýðveldi i
Kambódiu, sem nefnist Khmer
lýðveldið. Eitt sinn þegar Shian-
ouk fór erlendis, steypti Lon Nol
honum af stóli, þó með öllum
greiddum atkvæðum i þjóðþing-
inu, að sögn hans manna hér.
Kunn saga frá ýmsum löndum.
Stjórn Lon Nol tók því við for-
svari landsins hjá S.þ.
En Shianouk var ekki af baki
dottinn. Hann settist að i Kina
hjá Maó formanni, og tók hönd-
um saman við ýmsa hópa i
Kambódiu, þ.m.t. skæruliða,
sem voru Lon Nol þungir i
skauti. Þannig hefur hann náö
ýmsum landsvæðum á sitt vald,
en deilt er um, hversu stór þau
svæöi eru og hversu margir búi
þar. A yfirstandandi þingi S.þ.,
og sömuleiðis i fyrra, kom fram
tillaga um, að Shianouk prinsi
skyldi fengið i hendur forsvar
Kambódiu hjá S.þ. Ekki verður
betur séð, en þarna sé um að
ræða tillögu, sem fyrst og
fremst felur I sér afskipti af inn-
anrlkismálum, sem S.þ. hafa
ekki heimild til þess að hafa
samkvæmt sáttmála sinum.
önnur tillaga kom fram um
sama mál, sem efnislega var
um þaö, að Lon Nol skyldi halda
forsvarinu. Ákveöið var með at-
kvæðagreiöslu, að sú tillaga
skyldi fá forgang um afgreiðslu.
Tillagan var samþykkt með 56
atkvæðum gegn 54. tsland sat
hjá við atkvæðagreiðsluna.
SAMEINUÐU ÞJÓÐIRNAR
eru mikiö bákn og innri sam-
setning þeirra flókin. í þeim
leiðbeiningum, sem ég vitnaði
til að framan, er haft eftir vest-
rænum diplómat, að það taki
formenn sendinefnda a.m.k. 18
mánuði að ná fullum tökum á
starfi sinu.
Fast starfsfólk S.þ. er nú 5000,
var 3000 árið 1945, en búist er
við, að fjöldi þess verði 7500
árið 1990. Eru þá ekki taldir
þeir, sem eru I fastanefndum
rlkjanna, enda eru þeir ekki
starfsmenn S.þ. i eiginlegum
skilningi. Rekstur S.þ. kostar
mikið, og eru þær illa staddar
fjárhagslega. Hér I New York er
nokkur umræða um það, hvort
aðsetur S.þ. sé ekki, þegar á allt
sé litiö, baggi á borginni.
Var I blaðagrein nokkurri
nefnt sem dæmi, að aukalög-
gæsla vegna komu Arafats hefði
kostað borgina 700.000 dollara.
Var Arafat þó ekki hér nema I 23
klukkustundir.
Slöar I sömu blaðagrein voru
ummmæli höfð eftir William E.
Schaufele jr., en hann á sæti I
fastanefnd Bandaríkjanna hjá
S.þ. Þau eru svohljóðandi:
„Fulltrúar (þ.e hjá S.þ.) hafa
farið frá New York og skilið eft-
ir sig hala af ógreiddum reikn-
ingum, ógreiddum lánum, ó-
greiddum „credit card”-reikn-
ingum og reikningum fyrir
læknishjálp. Ég er ekki að ýkja
þegar ég segi hreinskilnings-
lega, að ástandið er mjög alvar-
legt og getur ekki haldið svona
áfram”.
Ljótt er þaö, en hins vegar er
ég sannfærður um, að borgar
stjórnin I New York borg þarf
engar áhyggjur að hafa af
íslendingum að þessu leyti. Það
væri kannski i hæsta lagi, að
okkur yrði á að gleyma að skilja
eftir dollar á hótelherberginu,
sem þar þarf að vera til staöar
til þess að maður fái búið um
rúmið.
VINNUDA GUR
Ég vakna við leiðindavælið I klukkunni og
það fyrsta sem ég hugsa er það, hvað klukkan
sé laglega vitlaus þvl ég er enn svo hræðilega
syfjuð. En um leið og hugsuninni sleppir man
ég, að ég var að baka til kl. tvö kvöldið áður.
Það hefur verið unnið I frystihúsinu til kl. 7 á
kvöldin i fleiri vikur, og öll kökuboxin voru
oröin tóm.
Jæja, ekki dugir að liggja og hugsa um það
sem búið er. Nú er klukkan orðin 7,15 og ekki
lengur friður, þvi nú byrjar ballið fyrst fyrir
alvöru. Ó, þessir morgnar. Tveir drengir eiga
að mæta I skóla og bóndinn og einn drengur I
vinnu. Það vantar allt af öllu. Hvar er húfan
mln? Hefurðu séð pennann minn? Er þetta
mitt nesti? Ég gæti fyllt út heila bók af þvíllk-
um morgunspurningum. Loks eru allir farnir
og klukkan er orðin 7,50 og ég sjálf að verða á
slðustu stundu.
Þegar ég kem út þakka ég fyrir að hafa
gamla bllskrjóðinn minn heldur en að þurfa að
standa úti og biða eftir rútunni og jafnvel
missa af henni og þurfa þá að hlaupa alla leið I
frystihúsið. A leiðinni ek ég fram á vinnufélaga
minn einn á harða hlaupum. Ég staðnæmist og
hún bröltir inn I bllinn og segir: „það er allt bú-
ið að ganga á afturfótunum hjá mér I morgun.
Stelpan var með tannpinu I alla nótt og svo
fékk drengurinn leiðindakast og vildi ekki fara
á Dagheimilið, svo ég mátti draga hann grát-
andi á eftir mér þangað og skilja þannig við
hann. Ég verð að muna að panta tlma hjá
tannlækninum. Best að hringja bara strax I
kaffinu”. Nú erum við komnar að frystihúsinu
og röltum inn um leiö og kl. hringir 8. Ég reyni
að sætta nef mitt við þessa hálf hvimleiðu lykt,
sem er sambland af fiski, klór og ýmsu öðru.
Vonandi verður þó ekki kalt I vinnusalnum I
dag. Þarna stöndum við nú allar i hóp, búnar
að binda á okkur svunturnar og biðum þess að
verkstjórinn komi til að skipa niður I vinnuna.
- Ég er I dag eitthvað svo hugsandi um allt og
alla, að ég fer ósjálfrátt að virða fyrir mér
hópinn. Þarna eru konur á öllum aldri og með
misjafnar aðstæður, en I meiri hluta eru þó
húsmæður og flestar með þó nokkuð stór
heimili.
Nú er verkstjórinn á fullu við að láta vinnuna
hefjast, nokkrar konur eiga að fara að flaka,
þvi þrátt fyrir allan vélakostinn þarf enn að
handflaka smávegis. Nú aðrar fara að pakka
inn fiskinum. Sjálf á ég að fara að snyrta og er
fegin að mega setjast upp á stól með góðu baki.
Og mér verður hugsað til þess þegar ekki voru
til nema fáeinir stólar og allir voru I kapp-
hlaupi til þess að ná sér I stól. Tíminn sniglast
nú áfram og brátt er kominn kaffitími. Við tök-
um kaffitöskurnar og setjumst upp á kaffi-
stofu. Nú eru þar komin falleg borð og bakstól-
14. október siðastliðinn varö Verka-
lýðsfélag Akraness 50 ára. i tilefni af
afmælinu hefur nú komið út myndar-
legt afmælisrit, þar sem félagar i
Verkalýösfélaginu rekja sögu þess
siðastliðna hálfa öld, og fjalla um
stöðu verkafólks og verkalýðsfélags-
ins i dag.
Meöal margra mjög athyglisverða
greina i afmælisritinu er greinin
„Vinnudagur” eftir Sigrúnu Ciausen,
sem er I stjórn kvennadeildar félags-
ins og trúnaöarkona félagsins i Frysti-
húsi Haraidar Böðvarssonar. í þessari
grein segir hún frá einum starfsdegi i
hinu tviþætta hlutverki, sem konan
innir af hendi með þvi aö sjá um
heimiliog barnauppeldi og taka einnig
þátt I framleiðslustörfum í fiskiðnaöi.
Ný Þjóðmál hafa fengið leyfi höf-
undar til að birta greinina.
ar, en ekki eins og var fyrir fáum árum síðan
harðir bekkir og dökk máluð flekaborð.
Nú hefjast þessar venjulegu umræður um
það, hvort I dag verði unnið til kl. 5 eða kl. 7.
Allar þurfum við að gera mikið og margt eftir
vinnutima. Ein verður hvað sem tautar og
raular að þvo þvott. önnur þarf að ljúka við að
sauma skólabuxur. En sú okkar sem á sjö börn
var búin að hengja út stórþvott fyrir vinnutíma
I morgun og hann skal inn I skáp I kvöld. Þess-
ar 20 kaffimlnútur liða allt of fljótt. Ég ásamt
fáeinum öðrum förum heim kl. 11, og nú hefst
mikið strlð milli mln og klukkunnar. Ég þarf
að koma við I matarbúð og mjólkurbúð,síðan
heim, hamast við að elda og smyrja brauð fyr-
ir miðdegiskaffið. Klukkan 12 kemur svo öll
skriðan inn úr dyrunum. Ég hleyp fram og aft-
ur milli eldavélár og matborðs, helli kaffi og
kakói á 4 hitabrúsa, raða brauðinu I boxin og
slðan öllum I réttar kaffitöskur. Hvað ég borða
sjálf, fer nú eftir atvikum og er ekki til um-
ræöu. Slðan er nú uppvaskið, diskar, bollar,
allskonar dallar og pottar, en ég er nú ein af
þeim fáu konum sem fá alltaf hjálp við það.
Hvernig fara þær konur að, sem fara ekki heim
fyrr en kl. 12? Nú er þessi leiðindaskjóða,
klukkan, að veröa eitt og ég fer aftur á minn
vinnustað.
í dag er fiskurinn slæmur, smár og mikið um
orma. Hávaði og kliður er talsverður I saln
um. Það hringlar og smellur I pönnum og járn-
um, bakkar slást saman og loftiö er þungt og
drungalegt inni en rigning úti. Við erum þvi
orðnar heldur daufar i dálkinn þegar loks kem-
ur hinn langþráði kaffitlmi. Nú liggur fyrir vit-
neskja um það, að vinna skuli til kl. 7 eins og
undanfarið. Hópur af konum þýtur út úr húsinu
til að nota kaffitlmann til að kaupa I matinn og
sinna margvislegum erindum, sem ekki er
alltaf hægt að láta börnin gera. Sem við sitjum
þarna, verður einni konunni að oröi: „Þökkum
bara fyrir,stelpur mlnar, að ekki verður unnið
tilkl. 11”. Já, þær eru vissulega margar Polly-
önnur hverdagsllfsins.
Kaffitlminn er óðar búinn. Skömmu eftir
kaffið kemur verkstjórinn til mín. Þar þarf að
bæta konum I að flaka. Við erum fimm, sem
töltum fram I flökunarsalinn og okkar biður sá
ljóti og leiði fiskur keilan. Það er vont að flaka
hana, hún er eins og gúmmí. Svo eru innan um
stórar löngur, svo stórar, aö við verðum tvær
saman að flaka eina. En verst af öllu er þó há-
vaðinn I flökunarsalnum, þvi allar vélar eru I
gangi. Við reynum að tala saman, en það er
vonlaust nema garga.
Loks kemur þó að þvi, að vinnutlminn er bú-
inn^við þvoum svuntur okkar og týjum okkur
til heimferðar og röbbum saman um leið.
Það er föstudagur og þvi helgi framundan og
við ætlum að nota hana til að hreinsa og pússa
heimilin okkar, laga fatnað og annað, sem hef-
ur safnast saman. Og flestar reikna með að
vera að vinna fram eftir kvöldi á laugardag.
Hjá sumum kviknar þó von um að geta ef til
vill á sunnudag haft það rólegt, ef allt gengur
vel, farið út með börnin sin og þær bjart-
sýnustu hugsa kannski til bókalesturs.
Ein heyrist segja: „Ég er nú búinað vera
telja út I smápúða I þrjá mánuði, kannski get
ég saumað hann á sunnudaginn.”
Sjálf hugsa ég. Nú er ég búin að baka, svo ég
ætti að hafa fri á sunnudaginn, svo að það er
hugmyndin, að þá geti ég rabbað við börnin og
haft það rólegt.
En seint á laugardagskvöldi, þegar ég er bú-
in að sinna öllu þvl, sem mest var aðkallandi,
er nú samt eftir að strauja og þaö biður
sunnudagsins. Og löngun min stefnir ekki til
bókar, ekki til gönguferðar eða rabbstundar,
aðeins ein ósk verður ofan á. Að mega sofa all-
an sunnudaginn og fara aldrei meir i frystihús,
svo allt fari ekki á hvolf heima hjá mér og ég
sjálf verði ekki allar helgar á harðahlaupum,
hrópandi svör mln við spurningum barnanna.
Og sem ég er að gæla við óskirnar mlnar
kemur ein stór spurning fram I hugann
Ef við húsmæður, sem vinnum I frystihús-
um, gætum allar hætt að vinna úti og unnið
bara eitt starf, sem er ærið nóg, starf hús-
móðurinnar.
Hver vinnur þá I frystihúsum?
HÖRÐUR INGIMARSSON:
Raforkumál
Norðurlands vestra
Margt og mikið hefur verið ritað og rætt um
raforkumál slðustu misserin og er það eðlileg
afleiðing 12 ára viðreisnarstjórnar, sem kom
tæpast auga á raforkuþörf, nema á suðvestur-
landshorninu, og þá einna helst fyrir erlenda
stóriðju I Straumsvik. Landshlutasjónarmið
áttu lltið upp á pallborðið allt umrætt timabil,
þó voru sett á fót dálitil sjónarspil eins og t.d.
heimildin til virkjunar Svartár I Skagafirði, á
árinu 1971. Eins og allir vita var þetta
kosningaár svo þaö skýrir málið að nokkru, og
• viliinn vafalaust lltill til að framkvæma þá
virkjun, heföu viöreisnarflokkarnir verið
áfram viö völd, enda viðleitnin engin I þá átt á
12 ára tímabili.
t tlð vinstri stjórnar komst þessi virkjun þó
ekki til framkvæmda, þar sem horft hefur
verið til annarra átta um orkuöflun fyrir
Noröurland vestra. Nefndur landshluti er mjög
samhangandi heild landfræöilegra og mjög
heppilegur til samrekstrar raforkudreifingar.
Aö undanförnu hafa orkumálin veriö
mikiö til umræöu hér á landi, einkum
þó orkuskortur viöa úti á landsbyggö-
inni. Ekki hefur þó veriö fjallaö mikiö
um orkumálin I Noröurlandskjör-
dæmi vestra, þar sem ýmsir valkostir
eru fyrir hendi I þessum málum.
Grein sú, sem hér birtist, hefur áöur
birst i kjördæmisblaöinu „F-listinn” I
Noröurlandskjördæmi vestra. t henni
er gott yfirlit yfir orkumálin I kjör-
dæminu, og er hún þvi birt hér til
kynningar á stööu þeirra mála, og
virkjunarmöguleikum, i kjördæminu.
Þvl veröur að teljast eölilegt aö svæðiö hafi
ákveöiö grunnafl sem á megi treysta við
„óvæntar” aðstæður, svo sem slit á flutnings-
llnum, bæði frá Laxársvæði, svo og sunnan yfir
heiðar. Flutningslinur eiga að sjálfsögöu rétt á
sér i framtiðinni, en gæta verður þess jafn
framt að eölileg uppbygging eigi sér staö með
virkjunum I hverjum landshluta, sem tryggja
aö atvinnufyrirtæki, bæöi til sjávar og sveita,
blði ekki stjórtjón við meiriháttar bilanir.
Dæmin frá liðnum árum, þegar Búrfellsllnan
stórskemmdist meira og minna þurfa að verða
okkur vlti til varnaðar. Hvernig hefði farið ef
flutningslinurnar hefðu ekki veriö tvær á s.l.
vetri? Ef eölileg framþróun og uppbygging á
að haldast i Norðurlandi vestra er nauðsyn að
orkuþörfin sé leyst með skynsamlegum og
öruggum hætti og i anda þess er að framan
greinir.
t grein eftir Magnús Kjartansson, þáverandi
iðnaðarráðherra I Tímanum 5. janúár á þessu
ári segir hann m.a.:
„Noröurland vestra var eitt þeirra svæða,
sem viðreisnarstjórnin skildi eftir einangrað.
Framhald & bls. 6.
VESTEINN OLASON SKRIFAR
Sleggjudómar um
bókmenntir og fleira
Það er gamalt samkomulag
milli skáldsagnahöfunda og les-
enda að báðir skuli láta sem um
sanna frásögn sé að ræða, frá-
sögn af lifandi fólki, raunveru-
legum stöðum og af atvikum
sem gerst hafa. Samkvæmt
þessu hefur það lika lengi verið
meðal þess sem við metum
mest I skáldsögum, að persón-
um og umhverfi þeirra sé lýst
þannig að það likist einhverju
sem við þekkjum og umfram
allt að sálarlif persónanna, við-
brögð þeirra og athafnir sé I
samræmi við hugmyndir okkar
um mannlegt eðli. Við erum
sem sagt tilbúin að fara I þykj-
ast-leik með höfundinum en
gerum i staðinn til hans þá kröfu
að hann hjálpi okkur af fremsta
megni að gleyma mörkunum
milli raunveruleika og óraun-
veruleika meðan við sitjum við
lesturinn. Þessi afstaða til
skáldskaparins hefur fest svo
vel rætur á blómatima skáld-
sagnagerðar siðustu tvær aldir
eða svo að mörgum hættir til að
gleyma að hér er engan veginn
um algilt lögmál að ræða. Nær-
tækasta dæmið um skáldskap
þar sem ekki er hirt um senni-
leika er liklega ævintýrin með
furður sinar og kynjar. Þau eru
engu minna heillandi þótt eng-
um manni og varla börnum
heldur detti i hug að þeirra
heimur geti verið til á sama hátt
og sá sem við hrærumst I.
Þótt mikill meiri hluti höf-
unda beygi sig, einatt af fúsum
vilja, undir sennileikakörfuna
sem þeir hafa vanið lesendur á
að gera, fjölgar stöðugt þeim
skáldsögum þarsem þessi krafa
er látin lönd og leið. Þeirra á
meðal eru sögur Guðbergs
Bergssonar. Reyndar mætti
nefna fleiri höfunda sem gera
sér leik að þvi að minna lesand-
ann stundum hastarlega á að
hann er ekki staddur i raun-
verulegum heimi, að hann er
ekki að lesa frásögn af raun-
verulegum atburðum, en það er
varla nokkur höfundur íslensk-
ur sem gengur eins langt i þvi og
Guðbergur að halda okkur vak-
andi gagnvart þvi að sagan er
heilaspuni og persónurnar hug-
arfóstur. En éinmitt af þvi að
persónurnar eru hugarfóstur
höfundarins getur hann leikiö að
þeim að vild sinni, látið tvær
persónur renna saman i eina,
látið þær — stundum — tala og
hegða sér öðru visi en við eigum
að venjast hjá lifandi fólki.
Nokkuð margir hafa sagt viö
mig eftir að hafa lesið tvær nýj-
ustu bækur Guðbergs, Það sefur
i djúpinu og framhaldið, Her-
mann og Didi: „Núer ég búinn
að fá nóg af Guðbergi, hann
hringsólar alltaf i þvi sama.”
Mig hálfminnir að þeir hinir
sömu hafi verið litt hrifnir af
fyrri bókum Guðbergs þegar
þær komu út en séu nú búnir að
læra að meta þær. Sjálfum
finnst mér hin furðulega veröld
sem við blasir i bókum Guð-
bergs veröa æ meira heillandi
og — þrátt fyrir það sem aö
framan segir — æ raunverulegri
eftir þvi sem hann sýnir okkur
nýjar myndir úr henni eða nýjar
hliðar hennar. „Heillandi” er
reyndar vont orð þó ég hafi ekki
fundið neitt betra. Heimur Guð-
bergs er vissulega heillandi á
allt annan hátt en t.d. nýjasta
bílamódelið með konumódelinu
innani sem sýnt er i auglýsing-
um. I auglýsingunni er ekkert
sem særir augað. Hjá Guðbergi
er margt sem særir augað, og
eyrað og önnur skynfæri ásamt
þeirri blygðunarsemi sem flest-
ir eiga einhverjar leifar af. En
heimur Guðbergs er lifandi og
sannur, engu siður en sá kokviði
og kviðmikli úflur sem setti á
sig nátthúfu og gleypti tvær
kvenpersónur án þess að skerða
hár á höfði þeirra. Úlfur þessi er
svosem hvorki geðslegt eða
sennilegt fyrirbæri en hann
heldur samt alltaf áfram að
heilla nýjar og nýjar kynslóðir.
Ekki þori ég að spá þorpsbúum
Guðbergs sama langlifi en þó
held ég að þeir geti átt eftir að
verða hluti af islenskum raun-
veruleika um alllangt skeið.
Eins og ég hef verið að segja
hér, e.t.v. heldur klaufalega, er
það greinilega ekki markmið
Guðbergs að gera eftirlikingu af
raunveruleikanum, þ.e.a.s.
daglegu lífi i sjávarþorpi. Samt
eru bækur hans fullar af ótrú-
lega nákvæmum eftirlikingum,
af húsum og húsbúnaði, af at-
vinnutækjum og atvinnuhátt-
um, en þó umfram allt af tali
fólks. Heildarmyndin sýnir hins
vegar að eftirlikingin er ekki
markmið I sjálfu sér. Þá vilja
menn kannski spyrja, en hvert
er eiginlega markmiðið? Hvaða
erindi á þessi skrumskælda og
„neikvæða” mynd af islensku
alþýðufólki við okkur og hver
eru tengsl hennar viö raunveru-
leikann ef markmiðið er eitt-
hvað annað en likja eftir hon-
um? Þessu veröur auðvitað
hver lesandi að svara fyrir sig,
þvi varla þurfum við að búast
við að höfundurinn gefi okkur
annað og rækilegra svar en það
sem stendur i sögum hans sjálf-
um. Ég er samt að hugsa um aö
tak þá áhættu að svara þótt
svarið verði alltof einfalt og þótt
hvorki ég sjálfur né aörir verði
ánægðir með það. Svarið verður
I nokkrum liðum og þeim er ekki
raöað eftir mikilvægi:
1) Sögur Guðbergs vekja okk-
ur til gagnrýninnar meðvitund-
ar um það að „raunveruleik-
inn” er ekki allur þar sem hann
er séður, raunveruleiki hins
daglega lifs á I sér fólgna marga
þætti, skoplega, viðbjóðslega,
fyrirlitlega, hættulega og heill-
andi, sem dyljast sljóum skiln-
ingarvitum okkar að jafnaði.
2) Persónur Guðbergs sýna
það með málinu sem þær tala
og hugmyndunum sem fram
koma i tali þeirra að þær eru I
rauninni fangar i lágkúrulegum
heimi sem takmarkast af þeim
skorðum sem mál þess reisir.
Það er ófært um að skynja
heiminn öðruvisi en I gegnum
hugtök og hugmyndir sem
sjálfsblekking þess og ósk-
hyggja hefur skapað. Allt er
þetta af þeim rótum að i samfé-
lagi þess rikir eitt lögmál:
græðgin.
3) Þótt fólkið i bókum Guð-
bergs virðist þannig vera statt I
vitahring og vonlitið að það geti
komist út úr honum, er þessi
vitahringur þrátt fyrir allt ekki
alveg lokaður (og bækurnar
þess vegna ekki eins „neikvæö-
ar” eða „nihilistiskar” og
margir telja). Persónur eins og
Anna, Svanur og Hermann
komast út úr honum hvert á sinn
hátt. Undankomuleið þeirra er
gegnum málnotkunina, gegnum
imyndunaraflið, listina i viðasta
skilningi. Stendur þessi leið öðr-
um opin, er liklegt að þeir noti
hana? Það er sú spurning sem
enn er ósvarað I bókum Guð-
bergs og kannski er það ekki
hans hlutverk að svara þeirri
spurningu.
Eins og fyrr segir miöast
skáldsögur Guðbergs Bergsson-
ar ekki við lýsingu raunveru-
leikans i þrengsta skilningi.
Þrátt fyrir það sækir hann vita-
skuld allt efni sitt i raunveru-
leikann, þann raunveruleika
sem við höfum i kringum okkur,
þann raunveruleika sem við
höfum innan i okkur, I hugar-
fylgsnum okkar (sumir mundu
kannski vilja bæta meltingar-
færunum við), og umfram allt i
raunveruleika þess máls sem
við tölum. Myndin sem hann
bregður upp i skáldsögum sin-
um er ekki mynd af raunveru-
Framhald á bls. 6.
Tilkynning frá
STOFNLÁNADEILD
LANDBÚNAÐARINS
Athygli bænda er vakin á því, að árgjöld 1974 af
lánum við Stofnlánadeild landbúnaðarins og
Veðdeild Búnaðarbankans eru fallin í gjalddaga.
STOFNLÁNADEILD LANDBÚNAÐARINS
BUNAÐARBANKI
ÍSLANDS