Ný þjóðmál - 01.07.1976, Page 3

FIMMTUDAGUR 1. JULt 1976
Útgefandi: Samtök frjálslyndra og vinstri
manna
Ritstjóri og ábyrgðarmaður:
ELÍ AS SNÆLAND JÓNSSON
Auglýsingar og afgreiðsla:
Ingólfsstræti 18, símar 19920 og 27075, pósthólf 1141
Prentun: Blaöaprent li.f.
Efnahagsstefna og
vinstristjórn
Þegar litiðer yfir sögu síðustu áratugina, eða allt frá
lýðveldisstofnuninni, verður augsýnilegt, hversu gjör-
samlega hefur mistekist að hafa stjórn á efnahagsmál-
um landsins. Það má raunar segja, að stjórnleysi í efna-
hagsmálum hafi verið eitt megineinkenni stjórnarfars-
ins, og að þær tilraunir, sem stundum hafa verið gerðar
af góðum hug til að ná tökum á ef nahagslíf inu, haf i ekki
aðeins mistekist heldur yfirleitt einnig leitt til stjórnar-
slita.
Þróun íslenskra efnahagsmála er reyndar einna líkust
öldugangi í stórsjó. Sveiflurnar eru tíðar og miklar, og
yfirleitt engir varasjóðir til staðar til þess að draga um-
talsvert úr áföllunum, þegar niður í öldudalina kemur,
þar sem flestir hugsa um það eitt að eyða sem mestu i
fjárfestingu eða beina eyðslu þegar vel árar.
Auðvitað er Ijóst, að íslendingar búa við ýmis þau ytri
skilyrði, sem gera stjórn efnahagsmála torveldari en í
ýmsum nágrannaríkjum okkar. Við erum mjög háðir
sjávarútvegínum. Aflabrögð og verðlag sjávarafurða á
erlendum mörkuðum skipta okkur því mjög miklu máli,
og allar sveif lur í þeim efnum gera skipulega efnahags-
stjórn til lengri tima erfiða.
En þessi staða okkar afsakar á engan hátt það stjórn-
leysi í efnahagsmáium, sem ríkt hefur. Þrátt fyrir
einhæft atvinnulíf og verðlagssveif lur á erlendum mörk-
uðum er hægt að hafa ákveðna stjórn á mörgum þáttum
efnahags- og f jármála. Á þann hátt er ekki aðeins hægt
að jafna á milli hinna göðu og slæmu ára, heldur einnig
að hafa stjórn á f jármagninu og beina því í þær áttir,
sem best þjónar þeim þjóðfélagsmarkmiðum, sem
stefnt er að.
Slík stjórn efnahagsmálanna er forsenda þess, að
raunverulega sé hægt að halda verðbólgunni í skefjum
og tryggja jafnar og stöðugar framfarir. Við höfum ekki
haft slíka stjórn, og afleiðingar þess blasa við augum.
Þær tvær vinstristjórnir, sem setið hafa við völd frá
lýðveldisstofnuninni, hafa gert nokkra tilraun til þess að
ná tökum á efnahagsmálunum, en því miður hefur það
ekki tekist sem skyldi. Reyndar má segja, að erfiðleikar
í efnahagsmálum og samstöðuleysi um úrræði til að
mæta þeim erfiðleikum hafi verið meginorsök þess, að
báðar þessar vinstristjórnir féllu frá fyrir tímann.
Þessi reynsla ætti að vera vinstrimönnum í landinu
mikið og alvarlegt umhugsunarefni.
Það liggur Ijóst fyrir, að baráttumál vinstrimanna
verða ekki framkvæmd nema því aðeins að vinstriöflin
hafi lykilaðstöðu í íslenskum stjornmálum. Þau verða
ekki framkvæmd með fulltingi íhaldsaflanna.
En það er ekki nóg fyrir vinstriöflin að öðlast slíka
lykilaðstöðu, eins og þau hafa óneitanlega gert í þau
tvö skipti, sem vinstristjórn hefur verið mynduð á
lýðveldistímanum. Þau verða einnig að geta haldið'
þeirri lykilaðstöðu þegar þau loksins öðlast hana. Og for-
senda þess er, að vinstrimenn geri sér grein fyrir því í
tíma, hvernig þeir ætla að ná tökum á efnahagsmál-
unum. An samstöðu vinstrimanna um, hvernig beri að
stjórna efnahagsmálum þjóðarinnar, er til lítils að tala
um árangursríkt stjórnarsamstarf þeirra — ef dæma má
af reynslunni.
Samtök frjálslyndra og vinstrimanna hafa allt frá því
sumarið 1974 bent á nokkur meginatriði, sem þau vildu
taka miðaf við lausn efnahagsmálanna. Þau stefnumál
hafa að visu fyrst og fremst miðast við úrlausnarefni
líðandi stundar, en engu að síður falið i sér afstöðu til
grundvallaratriða efnahagsstjórnarinnar á hverjum
tíma. Þessi stefnumál hafa því miður ekki hlotið mikinn
hljómgrunn hjá forystumönnum annarra flokka, sem
virðast enn vilja fara stjórnleysisleiðina í efnahagsmál-
um. Sú leiðereinnig einkenni núverandi stjórnarstefnu,
enda árangurinn i samræmi við það.
Vinstrimenn hljóta að stefna ótrauðir að því marki að
koma sem fyrst á vinstrisinnaðri rikisstjórn i landinu.
Þess vegna er mikils um vert að þeir gaumgæfi vandlega
með hverjum hætti er hægt að gera slíkt stjórnarsam-
starf, ef á kemst, langlífara en tekist hefur hingað til. I
þvi efni er vafalaust mikilvægast að ná samstöðu um,
hvaða meginatriði skuli ráða við stjórn efnahags-
málanna.
I þvi efni hafa vinstrimenn mikið verk að vinna.
—EJ
NÝ ÞJÓÐMÁL
MAGNÚS TORFI ÓLAFSSON:
SÆNSKA HAG-
STJORNAR UNDRIÐ
Harðasta samdráttartimabil i
hagsögu vestrænna rikja frá
striðslokum virðist vera á enda.
Svo rammt kvað um skeið að
framleiðslurýrnun og atvinnu-
leysi, að margir kusu frekar að
tala um kreppu en efnahags-
samdrátt. Hvað um það, nú
benda hagtölur frá ýmsum
heimshornum til að hið versta
sé afstaðið. Að visu eiga sum
Evrópulönd, svo sem ítalia og
Bretland, enn við efnahags-
þrengingar að striöa og viða i
þriðja heiminum húkir hungur-
vofan við dyrnar, en það er ekki
ný bóla.
Hagfræðingar taka nú eins og
endranær fyrst og fremst mark
á þvi sem er að gerast i þróuð-
um iðnrikjum sem mest láta að
sér kveða i heimsverslun, og
þar benda marktölur eindregið
upp á við. Framleiðsla eykst á
ný, fjárfesting i nýjum fram-
leiðslutækjum glæðist og at-
vinnuleysi rénar eða er i versta
falli hætt að aukast.
Eftir áföll sem þessi fer ævin-
lega fram úttekt á þvi sem gerst
hefur, þjóðhagfræðingar reyna
að læra af reynslunni, sjá hverj-
um hafi best tekist að kljást við
vandann, hver úrræði hafi helst
komið að gagni og hver reynst
þýðingarlaus eða jafnvel verri
en engin.
Af hálfu þróaðra rikja starfar
stofnun sem hefur þetta verk-
efni sér i lagi með höndum.
Efnaha gssamvinnu- og
þróunarstofnunin i Paris,
skammstöfuð eftir ensku heiti
sinu OECD. í nýlegri greinar-
gerð frá stofnuninni kemur i
ljós, að hún er ekki i vafa um,
hver fái hæstu einkunn fyrir
snjöllust og árangursrikust við-
brögð við efnahagsvandanum
sem almennur efnahagssam-
dráttur og oliukreppa i sam-
einingu lögðu þjóðunum á
herðar fyrir þrem árum. Fyrstu
einkunn i hagstjórn i þessari
erfiðu prófraun veitir OECD
Sviþjóð. Er ekki að efa, að öfund
og afbrýðissemi i garð svia sem
lengi vel hafa vaðið uppi i
öðrum þróðum löndum, magn-
ast nú um allan helming við
þetta nýjasta afrek sænskra
hagstjórnaraðferða.
Samþjóðlegir embættismenn i
aðalstöðvum OECD eru að
sjálfsögðu hátt hafnir yfir litil-
mótlegt innræti og lágar hvatir
sviahatara, þeir eru fagmenn og
kunna að meta vel unnið verk,
hver sem i hlut á. Og sænskar
hagtölur á þessum siðustu og
fyrir alla aðra verstu, eftir-
striðsárum eru aldeilis ótrúlega
góðar.
Kaupmáttur ráðstöfunar-
tekna svia óx um tæpa 14 af
hundraði milli áranna 1974 og
1975 og er það mesta aukn. þar
i landi miili ára allt frá 1945.
Miðað við þaö sem gerðist sam-
timis i öðrum löndum sem búa
við svipuð atvinnuskilyrði og
viðskiptakjör og Sviþjóð, er
þarna tvimælalaust um að ræða
sannkallað efnahagsundur, þvi
jafnframt kaupmáttaraukning-
unni tókst aö halda atvinnul. i
Sviþjóð i lágmarki og glæða
fjárfestingu i iðnaði. Segir i áliti
OECD að hagstjórnarmönnum
um allar jarðir beri að kynna
sér ráðkænsku svia á nýafstöðn-
um þrengingaárum ,,sem dæmi
um það hverju afreka má með
þvi að sameina sveigjanlega
stjórn á eftirspurn vandlega
völdum efnahagsráðstöfunum
— svonefndri finstillingu hag-
Frá Stokkhólmi, höfuðborg Sviþjóðar.
kerfisins — þegar alvarlegur
samdráttur rikir i heimsvið-
skiptum, og það meira að segja i
landi sem mjög er háð utan-
rikisverslun.”
A öldufaldi hagsveiflunnar
1973 gerðu gengisbreytingar það
að verkum, að sviar komust i
efsta sæti á hagsældarlista
heimsbyggðarinnar miðað við
þjóðarframleiðslu á nef hvert.
Næsta ár, þegar samdráttur
þrúgaði önnur lönd, varð hag-
vöxtur i Sviþjóð 4.2 af hundraði.
Afleiðingar þrenginganna i um-
heiminum sögðu loks til sin árið
1975, en allt og sumt sem gerðist
hjá svium var að hagvöxtur
rénaði og fór niður i einn af
hundraði. En jafnframt uxu
rauntekjur eins og áður var
greint, atvinnuleysi minnkaði
og fjárfestingu var haldið uppi
með samræmdum ráðstöfunum
rikis og atvinnuvega.
Þjóðhagsáætlun gerir nú ráð
fyrir að hagvöxtur i Sviþjóð
verði tveir af hundraði i ár og
fjórir af hundraði 1977.
1 yfirlitsgrein um „sænska
efnahagsundrið” i Internationa!
Herald Tribune er megin-
áhersla lögð á þrjá þætti hag-
stjórnar sem skýringu á
árangrinum sem sviar hafa náð.
Einn er sá, að þeir voru fyrstir
þjóða að tileinka sér hagstjórn
með nútimalegum aðferðúm i
heimskreppunni miklu, og er
minnt á fordæmi brautryðjenda
á þvi sviði eins og Bertils Ohlins
og Gunnars Myrdals. Aætlunar-
búskapur hefur aldrei átt upp á
pallboröið hjá sænskum hag-
fræðingum, heldur hafa þeir
lagt áherslu á markvissar efna-
hagsaðgerðir þegar þörf gerist,
byggðar á sem nákvæmastri
vitneskju um gang hagsveiflna.
Náið samráð forustumanna
rikis, verkalýðshreyfingar og
atvinnuvega er ómissandi við
ákvarðanatöku..
Jafnt og þétt hefur verið unnið
að þvi að draga úr kjaramun.
Ekki er nema eðlilegt að
sænskir sósialdemókratar stefni
að þvi marki. en fréttamaður
International Herald Tribuneer
furðu lostinn yfir hve útbreiddur
stuðningur við kjarajöfnunar-
stefnu er meðal sænskra at-
vinnurekenda. Benda þeir
óspart á Bretland og Frakkland
sem dæmi um það, hvað hljótist
af kjaramisrétti i tæknivæddu
þjóðfélagi.
Æðsta boðorð sænskrar efna-
hagsstefnu hefur um langan
aldur verið að halda uppi fullri
atvinnu, en jafnframt hefur
verið vakað yfir þvi að hefta of-
þenslu i hagkerfinu strax og hún
lætur á sér kræla. Hagsveiflu-
jöfnun er lykilorðið. A siðari ár-
um hafa menn i vaxandi mæli
reitt sig á stjórn á fjárfestingu i
þvi skyni. 1 góðæri fá fyrirtæki
skattaivilnanir ef þau safna fé á
bundna reikninga i Rikisbank-
anum. Gæti samdráttar svo til
vandræða horfi, fæst fé af
bundnu reikningunum til fjár-
festingar sem hlotið hefur sam-
þykki opinberra aðila. Þetta
gerðist til að mynda 1975.
1 tilvitnaðri grein er ekki vikið
að einu atriði, sem ætla má að
átt hafi sinn þátt i hagstjórnar-
árangri svia, sem sé að þar
hefur stjórnarábyrgð verið i
höndum eins, tiltölulega sam-
hents, stjórnmálaflokks. Að
öðru jöfnu ætti slik stjórn að
vera betur verki farin en sam-
steypustjórnir. Dæmin annars-
staðar að sýna þó, að eins flokks
stjórn er siöur en svo einhlit til
árangsrikrar hagstjórnar. Til
að mynda verður vart á milli
séð, hvort stjórnir Ihaldsflokks
eða Verkamannaflokks á Bret-
landi eiga vinninginn i handar-
bakavinnubrögðum i efnahags-
málum, og hafa þó báðar stuðst
við flokksmeirihluta á þingi.
Liklega verða menn að vera
sviar til að ná sænskum hag-
stjórnarárangri, en slikt er þó
engin ástæða til að aðrir láti öf-
und eða örvæntingu ná tökum á
sér. Sitthvað af sænskum úr-
ræðum hlýtur að mega staðfæra
svo að gangi komi án þess að því
íylgi að skattalögregla gerist
jafnframt svo aðgangshörö við
listamenn að þeir fái taugaáfall
og flýi land.
Magnús T. ólafssor