Íslendingur - 09.03.1964, Blaðsíða 3

Frá minningarathöfn í Akureyrarkirkju um Davíð Stefánsson skáld s.l. laugardag. Kistan fyrir
miðju, sveipuð íslenzkum fána. Blómaskreytingar um allan kór. — Ljósmynd: K. Hjalta.
ur bar hann a£ hildingum. Hanu
var mikill maður að vallarsýn,
karlmannlegur og giæsilegur.
Fylgdi honum höfðinglegt ylir-
bragð til síðustu stundar. Ungur
var hann manna fríðastúr. Hann
var prýði hvers mannfagnaðar.
Engah mann hef cg séð jafnfalleg-
an á kjól, segja konur. l>eir, sem
sáu hann og kynntust lionuni,
gleyma ekki persónutöfrum hans.
Riidd hans, mikil, djúp og seið-
mögnuð, átti engan sinn líka. A-
hril'amagn upplestra hans og
ræðumennsku óviðjafnanlegt. —
Hver mundi t. d. geta gleymt því,
er hann íiutti í Samkomuliúsinu
erindið um kynni sín af séra
Matthíasi?
Eg kynntist hönunt ol’urlítið
siðustu árin; liann var mér vænn,
og l'yrir þau kynni verð ég ævin-
lega þakklátur. Hann var at mörg-
um talinn einrænn og ómann-
blendinn, og satt var það, oft fór
hann einn saman. Skákl þurfa
næði. En gott var til hans að
koma, viðtökurnar einlægar,
höndin hlý. Því fór sannarléga
víðs fjarri, að hann væri haldinn
kaldlyndi eða mannfyrirlitningu.
Sannið hans með manninum, allri
afþýðu, var fölskvalaus og sívak-
andi. Andrúmsloftið á lieimili
hans, þar sem hann dvaldist nteð
bókuin sínum og listaverkum, var
gott.
Mest dáðist ég að vimtubrögð-
um hans. Hann var árrisuli og
morgunvakur, eljusamur og vand-
virkur. Eg las nteð honum próf-
arkir. Nákvæmari og kröfuharð-
ari manni hef ég ekki kynnzt á
því sviði. Eða leit hans að orðinu,
sent við átti, jafnvel dögum sam-
an, unz hið eina rétta kom í leit-
irnar. Skáldskapargáfan er í senn
náð og nám, sagði hann, og löng-
uin stundum beið hann þess einn
saman og hljóður, að andi frá
ókunnu landi kveddi hann að
ljóði:
Sá einn er skákl,
sem þögull getur þráð
og þakkað guði
augnabliksins náð.
TTANN VAR sonur eylirzkra
1 byggða, og enginn skynjaði
með rneiri næmleika tengsl sín
við uppruna sinn og ættarslóð,
Engum var meiri lífsnauðsyn en
lionúm, og því fremur sem meir
leið á ævina, að una samvistum
við heimabyggð og föðurtún.
Aldrei ég Eyjaljörð
elskaði nógu heitt.
Og þó átti hann þjóðin öll. Hart
nær hálfa öld lagði hann lienni
allri ljóð á vör. Hann var þroska-
mesti ávöxtur aldagamailar, ís-
lenzkrar bændamcnningar. A
grunni þeirrar mcnningar er verk
hans reist. Hann var al’ engum
skáldaskóla, játaðist ekki undir
neina kreddu, á sér ckki erlend-
ar fyrirmyndir, en var útvalinn til
þess að gefa tón hins nýja tíma í
ÍSLENDIN GUR
þjóðlíli, sem var að vakna. Þráin,
sem bjó í brjóstum þjóðarinnar,
fékk vængi í ljóðunt hans. Þess
vegna varð hann þjóðskáld.
Ágæti listavcrksins miðast við
það, að við finnum túlkaðar í
jiví tilfinningar og kenndir, sem
búa í okkar eigin brjósti, en okk-
ur skortir sjálfa megin til að tjá.
í lilut skáldsins fellur að færa
óstýrilátar mannlegar tilfinning-
ar í jafnvægt form. Davíð Stefáns-
son átti gáfuna, í honum brann
neistinn, og hans var mátturinn
til að ljá tillinningum samtímans
glæsilegan búning orðsins meðal
jjeirrar jjjóðar, sem tignað helur
orðsins iist um alla hluti fram.
Hann var ferskur, nýr og frum-
legur, án ]>ess nokkurn tíma að
grípa til skringibragða eða setja
saman órætt orðahröngl til að lát-
ast vera spaklegur. í ljóðum hans
fann alþýðan hispurslaust og
skiljanlega tjáð jrað eiginlegasta,
sent í Itcnni bjó. Þess vegna varð
liann þjóðskáld.
í listaverkinu vakir vitundin
um dularmögn tilverunnar, sem
búa að baki skynheimi hins svo-
kallaða raunveruleika. Listamað-
urinn finnur tengslin við liinn
mikla, eilífa anda, finnur, hvern-
ig hann er verkfæri eða miðill sér
DAVÍÐ STEFÁNSSON var bóka-
viirður Amtsbókasafnsins á Akur-
eyri frá haustinu 1925 til ársloka
1951, eða rúman aldarfjórðung.
Eftir að hann lét af starfi bóka-
varðar, sat hann lengstum í stjórn-
arnefnd safnsins og var formaður
hennar síðustu átta árin.
Þjóðin hefur misst skáld sitt.
Amtsbókasafnið hefur misst for-
ystu sína og sinn traustasta vin.
Það kann að vera hinn minni
missir. Safnið er lítil stofnun, og
örlög J>ess skipta fáa miklu. En
einmitt Jjcss vegná er fall foringja
okkar þeim mun sárara. E£ til vill
er þó sárast. að jjað skykli verða
einmitt nú, þegar ætlunin var, að
stofnunin rétti sig úr kútnum,
einmitt nú, þegar áratuga draum-
ur Davíðs Stefánssonar er að ræt-
ast, bókhlaðan nýja við Brekku-
götu að rísa af grunni. Eg hafði
alltaf ætlað, að enginn nema hann
legffi hornstein Jjess húss, enginn
nema hann vígði það framtíð
jiessa bæjar og héraðs á hátíðar-
og fagnaðarstund. Þann draunt
liefur nú dauðinn hrifsað úr
liöndum ókominna daga. Og er
kannske engin nýlunda eða ftirðu-
efni þéim.sem á annað borð hugs-
að hafa „um dauðans óvissan
tíma“.
Þó að við vitum jjað citt íullri
vissu, að ekkert er eins víst, eins
óumflýjanlegt og jiessi „óvissi
tími“, erum við flest varbúin og
veraldarsýsla Davíðs Stefáns-
ur. Og nú, jiegar stundin er kom-
in, getum við ekkert, ncma lotið
hölði í hljóðri Jiökk og bæn.
Bókvarzlan var eiginlega eina
veraldarsýsla Davíðs Stefáns-
sonar unt dagana. Til hennar átti
æðri afla, skynjar jafnvel sjálfan
sig hörpu, sem leikið er á. Frammi
fyrir dáscmd sköpunarverksins,
undri lífsins, mætti ándans eilífa,
beygði Davíð Stefánsson kné sín,
svo ótamt sem honum annars var
að liita, og var ófeiminn að játa
trú sína. Þess vegna var hann
Jjjóðskáld og stórskáld.
Nú Jiegar hann er horfinn,
blandast söknuður okkar stolti y£-
ir því að liafa átt hann niitt á
meðal okkar, drengskaparmann-
inn, höfðingjann, sem „brá stór-
um svip yfir dálítið hverfi", — að
hafa átt þvílíkan mann að missa
— og efst í liuga okkar verður að-
dáun og Jiökk. Megi minningin
um liann auka okkur hug og dáð
til að duga.
Gísli Jónsson.
ast úr fjárhagsvandræðunum i
styrjaldarlokin, var Davíð orðinn
roskinn maður, þreytturogheilsu-
bilaður. Hann taldi þess vcgna
rétt að fela Jjetta verkefni yngri
höndum og baðst lausnar frá
starfi við bókasafnið í árslok 1951.
En hugur hans til safnsins var ó-
breyttur. Að undanskilinnni J)jón-
ustu hans við skálddísina, átti
ekkert verkefni lmg hans eins og
Amtsbókasafnið, þróun þess og
framtíð. Hann té>k með gleði sæti
í stjórnarnefnd safnsins og for-
mannsstörfum Jiar og var allra
manna fúsastur til þess að fórna
tíma sínum í Jiágu Jreirrar stofn-
unar, sem hann var svo traustum
böndum tengdur. Nú síðustu ár-
in vann hann ötullega að þeim
breytingum, sem gerðar liafa ver-
ið á safninu, og í undirbúningi
bóklilöðunnar tók hann mikinn
J)átt og langaði áreiðanlega lil
Jjess að sjá safninu borgið í Jressu
nýja húsi, áður en hann léti a£
stjórnarstörfum við safnið. Eg
harma Jiað, að sú von fékk ekki
að rætast. En ég veit, að lnisið rís
á næstu árum, og vona, að minn-
ing hans lifi Jiar um aldur.
Þó að bókavarzlan va-ri Davíð
Stefánssyni að ýmsu leyti gott
starf, undi hann Jx> hvergi betur
lífi en innan um sínar eigin bæk-
ur. Við munum sannindi orða
hans:
„Að eigin bækur er bezt að lesa
er boðorðið - sem hjartað skilur."
Allir vita af afspurn og sumir af
reynd, að liaim átti eitt af mestu
og merkustu einkabókasöfnum
landsins. Ungur tók hann að viða
að sér bókum og hélt því áfram
til æviloka. Hið stóra hús hans við
Bjarkastíg má heita fullt a£ ís-
lenzkum bókum. En Jjótt magnið
sé mikið, erti ]>ó gæðin enn meiri.
Kveðja frá Amtsbókasafninu
hann marga góða kosti og þann
sjálfsagt mestan, að ,,]>ar var yndi
hans, sem bækurnar voru“, eins
og sagt var um mætan mann í
morgunsári fslenzkra bókmennta.
Hver sá, sem ræddi við hann um
bækur, eða leit hann fara hönd-
um um bækur, vissi fljóllega, að
J>ær voru honum annað og meira
en dauðir hlutir í dagsins önn.
Þó að hann kynni manna bezt
skil á því að greina sundur „góð-
ar“ bækur og „slæmar", kenndi
liann mér snemma, er ég sótti til
hans bækur á barnsaldri, að bé>k
er alltaf bók, hlutur, sem á að
íara vel með og virða að nokkru.
Enginn skyldi það dýpri skilningi
en liann, að pappírinn og letrið
eru umbúðir, sem varðveita tungu
þjóðarinnar, hugsun hennar og
viðliorf, að bókin er tæki, sem
geymir sál hverrar Jjjóðar, flytur
hana og miðlar henni frá kynslóð
til kynslóðar. En sál heillar þjóð-
ar er blandinn mjöður, J>ar sem
tær anganveig streymir yfir diikk-
an sorann í botnfallinu. En allt
er J>að þjóðararfur, og bókin er
]>að ker, sem geymir [>að allt.
Davíð Stefánssyni var ]>að alltaf
yndi að sýsla um þann arf. Ég er
viss um, að liann hugsaði gott til
bókvörzlunnar, ]>egar hann tók
við henni haustið 1925. Auðvitað
hefur hann ætlað „skáldinu”
drjúgan skerf at tíma sínum, og
svo munu allir hafa ætlað, J>ví að
raunverulcg bókavarðarlaun hans
voru aðeins um J>að bil fjórðung-
ur venjulegra starfslauna á ]>ess-
um tíma. Annað £é, sem safnið
greiddi honum, voru skáldalaun
frá AlJ>ingi, sem af einhverjum
ástæðum þótti hent að greiða hon-
uni gegnum sjóði Amtsbókasafns-
ins. En ]>ótt bókaverði væri ekki
ætlað meira starf, lagði Davíð
mikla vinnu í safnið )>egar á
fyrstu árum, ekki sízt blaða- og
tímaritasafnið, enda var Davíð
mikill verkmaður, að hvaða starfi,
sem hann gekk. Hann hafði mik-
inn hug á að auka safnið og bæta
sem framast yrði. Og strax á fyrstu
bé>kavarðarárum sínum lióf hann
baráttu fyrir byggingu nýrrar bók-
hlöðu, sem hann taldi að skapa
mundi safninu ný vaxtarskilyrði,
nýjan mátt til jress að gegna mik-
ilvægu hlutverki sínu.
En :i [>essunr vettvangi ævistarfs
síns varð Davíð áreiðanlega fyrir
talsverðum vonbrigðum. Þótt
hanu héldi safninu í sæmilegu
horfi, varð minna úr endurreisn
safnsins en Davíð hafði ætlað. Á-
stæðan var einfaldlega sú, að
bé>kavarðarár hans ílest voru
kreppuár, bæjarsjóður stundum
svo þorrinn, að hann gat oft varla
greitt löstum starfsmönnum
naumt kaup Jteirra. Og J>á J>ýddi
lítið að fara frarn á stórar íúlgur
til „menningarmála", sízt fyrir
slíkan munað sem dýrmætt
geymslusafn íslenzkra bóka.
Þessi látækt og J>að sinnuleysi,
sem oftast er förunautur allsleys-
isins, kom hart niður á Amtsbóka-
safninu og bókavcrði J>ess. Alltof
mikill hluti af bókvörzlu lians
varð hreint afgreiðslustarf. Fjár-
framliig til bókakaupa voru svo
iítil, að þau nægðu engan veginn
til viðhalds og J>eirra aukningar,
sem nauðsvn krafði. Allar fram-
I kvæmdir í byggingarmálunum
! strönduðu á sama skerinu, fjár-
skortinum. Þegar loks lé>k að ræt-