Ísland - 04.10.1929, Qupperneq 1

BLAÐ FRJÁLSLYNDRA MANNA
3. árg.
Föstudaginn 4. október 1929.
35. tbl.
Einræði og óstjórn.
blöðin hafa lagt alt kapp á að
draga hann niður í sorpið og
veikja álit þjóðarinnar á honum.
»Tíminn« hefir sýnt meiri
dugnað við þetta skemdarverk
en nokkuð annað blað á íslandi.
Og rógur hans og árásir kom-
ust þó fyrst í algleyming, þegar
núverandi stjórn var setst aö
völdum.
beir, sem staðið hafa fyrir
þessum árásum, bera ekki hið
minsta skyn á lög. — Og heill
stjórnmálaflokkur blygðast sfn
ekki fyiir, að láta slíka menn
rugla og þvaðra um dóma hæsta-
réttar. Þesskonar háttalag þekk-
ist áreiðanlega hvergi í víðri
veröld nema á íslandi.
Orsakir þessara árása eru
öllum kunnar. Hæstiiéttur kvað
upp dóma, sem »Iögvitringar«
Timans þóttust ekki geta sam-
rýmt. En jafnvel þólt þeir hafi
ekkert þekt til laga, átti þeim
þó að skiljast, að þeir fóru með
blekkingar einar og rakaleysur.
— Og vitanlega hefir þeim skil-
ist það.
En hvað hefir vakað fyrir
þeim og hvað vakir fyrir þeim?
1. Eru þeir að hefna sín á
réttinum?
2. Eru þeir að æsa almenn-
ingsálitið gegn réttinum, í þeirri
von, að geta notað það, til þess
að gera hæstarétt hræddan, svo
að hann kveði upp dóma flokki
þessum í vil?
3. Eða er árásunum haldið
uppi með það fyrir augum, að
hægt verði að nota almennings-
álitið til að afnema hæstarétt
og koma upp pólitiskum rétti í
hans stað?
Framtíðin ein fær úr því
skorið, hvað fyrir Tímanum
vakir. — Og þó er það vafa-
samt. »Tímaálitið« og almenn-
ingsálitið er ekki eitt og hið
sama og verður það vonandi
aldrei.
— En margt bendir í þá
átt, að einræðisbrölt dóms-
málaráðherra eigi eitthvað skylt
við árásir Tímans á hæstarétt.

/mS
Uuuv
Afgreiðsla í S L A N D S
er fluttá Lokastíg 9 (uppi). Sími 1225
Gjalddagi blaðsins var 1. júlí
verið á Prestbakka, en nú hefir
verið skift um.
Héraðsbúar höfðu lýst sig
andvíga þessu. En stjórnin fór
ekki að því. Hún braut alveg í
bág við vilja þeirra.
— Þarna hefir stjórnin kom-
ist inn á hættuiega braut. Hún
leiðir bæði til ófrelsis og aftur-
halds.
íbúar hvers héraðs þekkja
vitanlega best aðstæður allar og
vita það betur en aðrir, hvar
skórinn kreppinn að.
Víðsýnir menn og frjálslyndir
hljóta því að vinna að auknu
frelsi héraða, hreppa, sýslna og
bæja. Enda hefir svo verið alls
staðar og á öllum tímum. —
En vegir stjómarinnar eru ekki
þeirra vegir.
íslendingar hinir fornu unnu
frelsinu meira en flestu öðru.
Þeir gerðu uppreist gegn öllu
ófrelsi, í hvaða mynd sem það
birtist.
Og þó að margt hafi breyst
í þjóðlífi voru, þá er eðli ls-
lendinga áreiðanlega hið sama
nú og það var á fyrri tímum.
Þjáningar liðinna tima hafa
áreiðanlega ekki gert þá þræl-
lynda. Og þess vegna ættu þeir
menn, sem-ganga ineð einræðis-
hugsanir í höfðinu, að hafa sem
miust um sig og láta einræðis-
draumana ekki villa sér sýn.
Og þó þeir geri það ekki þjóð-
arinnar vegna, þá ættu þeir að
gera það vegna sín sjálfs. —
1*30 veröur þeim sjálfum fyrir
bestu, þegar dregur að skulda-
dögunum.
Einræðisherrar hafa brotist
til vaida í nokkrum rikjum
Norðurálfu. Og þó að óljósar
fregnir berist hingað ti! lands
af ástandi ríkja þessara, er aug-
ljóst af öllu, að þar ríkir óstjórn
og ómenning.
Sjálfstæðir menn, sem hafa
hugdirfö til þess að hafa aðrar
skoðanir en einræðisherrarnir,
eru ofsóttir, settir í fangelsi,
reknir í útlegð — eða myrtir. —
— E'gnir þeirra eru gerðar upp
tækar, en konur þeirra og börn
eru rekin út á gaddinn og látin
sæta öðrum slíkum afarkostum.
— Örfáir menn velta sér í auð-
æfum kringum veldisstólana, en
almenningur þjáist í fjötrum
þrældóms og örbirgðar. — Helg-
ustu mannréttindi þegnanna er
troðin undir fótum. lög eru
brotin og litilsvirt, ef þau falla
ekki saman við geðþótta ein-
ræðismannsins. — Vóldin eru
notuð sem keyri á þegnana, í
stað þess að vera þeim til ör-
yggis, og að því er unnið Ijóst
og leynt, að gera meun hrædda
og ósjálfbjarga.
Og menn þurfa alls ekki að
undrast þetta: Óstjórn er ávalt
förunautur einrœðisins.
Kostir góðs stjórnanda koma
sérstaklega fram í því, að hann
kann að velja sér góða starfs-
bræður, ráðunauta eða hjálpar-
menn. — Hann -gengur þess
ekki dulinn, að mannlegri visku
eru takmörk sett — hans eigin
visku eins og annara. Og þess
vegna forðast hann að vera ein-
ráður. Hann ræðir um málin
við gáfaða menn og sjálfstæða.
lbugar allar hliðar og tekur þá
ákvörðun, er hyggilegust virðist
og hagkvæmust, þegar öll rök —
með og móti — hafa verið veg-
in hlutlaust og af skilningi.
Mussolini ber vafalaust hæst
af einræðisherrum vorra tíma. —
Honum hefir þó áreiðanlega ekki
tekist ætlunarverk sitt, — sem
hann kallar svo: að endurreisa
fjárhag ítala. Sögur flóttamann-
anna þriggja, sem getið hefir
verið um hér í blaðinu, bera
stjórn hans ófagurt vitni. Og
ofsóknirnar gegn Þjóðverjum í
Tyrol og kosningafyrirkomulag-
ið nýja í Ítalíu sýna allgreinilega,
hverskonar mara hvílir nú yfir
ítölsku þjóðinni.
Og þó á Mussolini og stjórn-
arstefna hans marga dáendur —
jafnvel hér norður á hala ver-
aldar.
Framsóknarmaður nokkur,
hefir látið hrífast mjög af ein-
ræðisherranum, Mussolini, eins
og saga þessi sýnir.
Þegar dómsmálaráðherra lýsti
yfir því á Alþingi, að hann helði
brotið varðskipalögin visvitandi,
þá hvað maður þessi hafa sagt:
»Sjáið þið nú! Jónas brýtur lög,
þó aö hann hefði auðveldlega
getað komist hjá því að brjóta
þau. Hann líkist Mussolini«. —
Pað er óþarfi að taka það fram,
að lotning mannsins fyrir Jón-
asi óx mjög við þessa yfirjýs-
ingu. — Ekki er oss kunnugt
um, hvort önnur lögbrot Jónas-
ar hafi haft sömu verkanir á
manninn t. d. sala hjáleigunnar
frá Bjarnarnesi. En það verður
þó að teljast líklegt.
Og það var ekki að ástæðu-
lausu, þó að manninum dytti
einræðisherrann i fhug, þegar
hann heyrði yfirlýsingu dóms-
málaráðherra, því að slíkar yfir-
lýsingar hefði enginn gefið ann-
ar en sá', sem lítilsvirðir lög
landsins og er til þess búinn að
hrifsa völdin í hendur sínar.
Enn það er fleira, sem bend-
ir í einræðisáttina, heidur en
lögbrot.
Stjórnvaldið greinist í þrent:
dómsvald, framkvæmdarvald og
löggjafarvald.
Dómsvaldið er falið á hendur
dómendunum. Þeir eru sjálfstæð-
ir aðilar, sem ekki mega fara
eftir neinu öðru en lögunum.
Allar menningarþjóðir hafa
reynt að búa sem tryggast um
dómsvaldið.
Þær hafa ekki eingöngu gert
það að sjálfstæðum aðila. —
Þær hafa einnig sett ákvæði í
stjórnarskrár sinar, til þess að
tryggja það, að það kæmist
aldrei í hendur annara aðila
ríkísvaldsins. Og íslendingar
hafa gert þetta líka.
Og það eru engin undur þó
að hvervetna hafi verið gripið
til þeirra.
Dómstólarnir eiga að dæma
um æru, frelsi, líf og eignir
margra manna. Og veltur því
vitanlega mikið á því, að stjórn-
málamennirnir geti ekki haft áhrif
á dóma og úrskurði dómstól-
anna.
1 öllum menningarlöndum er
þó mest áhersla lögð á að tryggja
öryggi æðsta dómstóls ríkisins,
enda á hann að kveða upp úr-
slitadóma í dómsmálum.
Hæstiréttur íslands er ungur.
En hann hefir þó sannarlega
orðið fyrir aðkasti á þeim stutta
tíma, sem hann hefir starfað.
Hann var limlestur í sparn-
aðarskyni. Og sum stjórnmála-
Einræðisherrar sósíalista og
afturhaldsmanna hafa jafnan
reynt að hrifsa alt vald úr hönd-
um héraða og einstaklinga.
Og Tíma-foringjarnir hafa
dyggilega fetað í spor einræðis-
herranna í þessu efni.
Tvö dæmi skulu nefnd hér:
Sýslunefndir Árnessýslu og
Rangárvallasýslu höfðu komið
sér saman um skólastað fyrir
Suðurlandsskólann. — En dóms-
málaráðherrann hirti lítt um
vilja þessara sýslna. — Hann
reisti skólann þar sem honum
sýndist.
Fyrir skömmu var breytt um
bréfahirðingarstað í Skaftafells-
sýslu. Hann hefir um langt skeið
Háskólasetning.
Háskólasetning fór fram 2.
þ. m. að viðstöddum flestum
kennurum skólans og allmörg-
um stúdentum.
Einar Arnórsson, núverandi
rektor skólans, bauð menn vel-
komna með snjallri ræðu.
Ræða hans snerist aðallega
að utanförum islenskra stúdenta
og mentamanna að fornu og nýju.
Frá kristnitökunni og fram til
siðaskifta fóru allmargir kirkj-
unnar menn utan til náms.
Stunduðu þeir nám viða um
1 S L A N D
Árgangurinn kostar 8 kr.
Gjalddagi 1. júlL
Einstök blöð kosta 20 aur.
Ritstjóri og ibjTgBarmaCur:
Guðm&ndur Benediktssan,
Talsimi: 1875.
AfgreiCslu og innheimtu
annast:
Friðrik B jörnsson.
Lokastíg 9. — Sími 1225.
— Boz 871. —
I
lönd, en sóttu ekki til einnar
einstakrar þjóðar.
Eftir siðaskiftin varð breyting
á þessu. Flestir íslendingar, sem
fóru utan til náms, fóru iil Dan-
merkur. En þetta breyttist aft-
ur 1918. Þá fóru íslenskir náms-
menn að leita til háskóla stór-
þjóðanna. Og nú er svo komið,
að næsta vetur munu fleiri ís-
lendingar verða við háskólanám
í Þýskalandi en Daumörku.
Ýmsir íslendingar hafa óspart
borið lof á Hafnarháskóla og
talið það illa farið, ef íslend-
ingar hættu að sækja hann.
Ekki tók rektorinn undir harma-
söng þessara manna. Hann kvað
námið í Höfn að vísu hafa orð-
íslendingum gagnlegt á ýmsa
lund, en agnúar þess hefðu þó
verið margir. Sérstaklega þó það
tvent, að námið hefði ekki ver-
ið sniðið eftir islenskum stað-
háttum eða við hæfi íslendinga
í neinu og að andleg einangrun
hafi af því hlotist, að íslending-
ar sóttu alla mentun á einn stað.
Ræðumaður taldi það því góðs
vita, að íslendingar væru farnir
aðK stunda háskóianám í stóru
löndunum, bæði vegna þess að
fjölbreyttari menningarstraumar
mundu bér eftir berast hingað
með háskólamönnum en verið
hefir, og sakir þess, að þjóð vorri
væri mikil nauðsyn á mönnum,
sem kynnu tungur stórþjóðanna
til hlítar.
Hann gat þess og, að menn
þeir, sem stunda háskólanám
hér á landi, rnuni nú öllu fær-
ari til þess að taka að sér störf
á landi hér heldur en áður var,
meðan menn lærðu erlendis.