Ísland - 25.10.1929, Blaðsíða 2

2
I S L A N D
ir Danir. Og Amp hefir lýst yfir
þvi, að hann og samnefndar-
menn hans hafi ekki hugmynd
um það, sem nú er að gerast á
Islandi.
Pessi al óþarfa nefnd verður
vitanlega að hverfa úr sögunni,
þegar leifar sambandslaganna
ganga fyrir ætternisstapa. Petta
getur vitanlega verið bart að-
göngu fyrir hina 4 fulltrúa Dana
f nefndinni, þvi að þeir hafa ef
til vill vanið sig við þá hugs-
un, að kosning þeirra í nefnd-
ina eigi að gilda æfílangt. Og
þar sem þeir eru allir áhrifa-
miklir menn — tveir af þeim
skiftast á að vera i ráöherra-
embætli og að þiggja ráðherra-
eftirlaun — og þar sem þeir eru
valdir til starfans, einn frá hverj-
um flokki og hafa þvi allt rfkis-
þingið bak við sig, er það ekki
auðgert að losna við þá. En
vonandi skilja þeir það sjálfir,
að ekki er gerandi að halda
eyðilögðum sambandslögum f
gildi um næstu 10 ár, eingöngu
til þess að gleðja þá.
Éá[ hefí nú minnzt á ékvæði
sambandslaganna og sýnt fram
á hvers virði þau eru fyrir Dan-
mörku.
Og ef Islendingar velja frem-
ur þann kostinn, að taka utan-
rikismál íslands í sinar hendur
þegar á næsta sumri, heldur en
að b ða í full 10 ár, þar til þeir
geta sagt öllum sambandslögun-
um upp með einhliða gjörningi,
þá eigum vér tvímælalaust að
gera þeim tilboð þess efnis, að
öll sambandslögin falli úr gildi,
þegar í stað. Og að i stað þeirra
komi veizlunarsamningur og
sátta- og gerðardómssamningur,
svipaðir þeim samningum, er
vér höfnm þegar gert við aðrar
þjóðir Norðurlanda. —
tsíendingar standa ekki Dön-
um og öðrum þjóðum Norður-
landa jafnjœlis i stjórnfarslegum
efnum fyrr en sambandslagasamn-
ingurinn er algerlega fallinn úr
gildi. Og þá fyrst eru horfnar fgrir
fullt og alll orsakir kœrumála og
óuináttue. (Letuibr. héi).
Knútur Berlín hefir skrifað
mest danskra manna um fslerzk
þjóðmál. Fyrir 1918 lagði hann
allt kapp á að sanna, að ísland
væri bluti af danska ríkinu.
Hann barðist gegn framgangi
flestra sjálfstæðiskrafna íslend-
inga, og fór þá oft aðrar götur
en vér töldum létlar og vísinda-
mönnum samboðnar. En eltir
1918, þegar sambandslögin voru
gengin i gildi, hafa tillögur hans
i íslenzkum málum verið á ann-
an veg. Hann hefir lagt oss liðs-
yrði i þessari síðari sókn vorri
i sjálfstæðisbaráttunni. — Og
það ber oss að viiða.
Danir eru farnir að núa Ber-
lín þvi ura nasir, að honum hafi
snúizt hugur i islenzkum mál-
um.
En í umræddri grein skýrir
hann frá skoðunum sínum á
sjálfstæðismálum Islands með
svofelldum orðum:
aÞað er að vísu rétt, að ég
óskaði þess meðan unnt var, að
ísland héldi áfram að vera hluli
af Danmörku. Og ég horfði ekki
á það með gleði, er þessi tign-
arlegi gimsteinn féll úr kórónu
Danaveldis árið 1918.......En
ég hefi jafnan haldiö þvi fram,
að þegar það kæmi greinilega
í Ijós, að vér gætum ekki hald-
ið lslandi innan rikisheildarinn-
ar, þá æltum vér frekar að velja
þann koslinn, að höggva hnút-
inn og gefa íslendingum full-
komið sjálfstæði, heldur en að
reyna að halda í sýndar-sam-
band, sem að eins mundi etgja
Dani og verða þeim til byrði
en hverfa samt sem áður úr
sögunnia.
*
Athnessemdir.
t*essi grein Knúts Berlin gæti
orðið sumum islenzkum stjórn-
málamönnum til leiðbeiningar
á þeim villigötum, sem þeir bafa
komizt á I sjálfstæðismalum ís-
lands, ef þeir vilja þá ekki verða
verri í gaið íslendmga en þessi
danski maður. — Et jatnaðar-
menn og Timamenn, sem skríða
skepnulegast fyrir Danskinum,
tækju Kuút Berlin sér til íyrir-
myndar, mundu þeir að minnsta
kosti hækka i áliti lslendinga.
En illt er til þess að vita,
aö Knútur Berlin — þessi
íorni ijandi islenzks sjálfstæðis
— skuli vera krötuharðari iyrir
íslendinga höud, heldur en sum-
ir af leiðtogum og fulltrúum
þessara flokka.
Hann sér hæltuna, sem ís-
lendingum stafar af jafniéltinu,
en íslenzkir stjórnmalaflokkar
viiðast ekki sjá hana — að
minnsta kosli minnast þeir henn-
ar aldiei.
Islandið getur ekki fallizt á
öll atriði þessarar greinar Ber-
lins, eins og gefur að skilja. —
Hér skal minnzt á nokkur þeirra:
a) íslendingar hafa áieiðan-
lega fulla beimild til þess að
nefna einn af íslanzku ráöherr-
unum utanríkisraðherra. Vér
getum vitanlega gefið íslenzkum
raðherrum þau heiti, sem vér
viljum. Og Danir geta ekkeit
við þvi sagt.
b) Islendingar hafa jafnan
talið ráðgjafarnefndina hégóma.
Og þeir hafa því talið sjalfsagt
að veita henni ekki meiri völd
en lög mæla fyrir. Stjórnarfrum-
vöip er oftast hægt að leggja
fyrir nefndina, og það hetir ver-
ið gert, en önnur írumvörp er
yfirleitt ekki hægt að bera undir
hana, fyrr en þau hafa nað
samþykki.
Bjarni frá Vogi og aðrir ís-
lenzkir nefndarmenn, sem á
Alþingi hafa setið, hafa því gert
hárrétt, er þeir báru ekki öll
mál fyrir nefndina áður en þeir
flultu þau á Alþingi. Þeir bieyttu
þar í samiæmi við yfirlýstan
vilja Alþingis 1918
Uin fleiri atriði er vart ástæða
til að ræða. Afstaða tslendinga
til þeirra er þegar kunn.
I.
örþrlfarád sfjórnarliöa.
Sameining Frjálslynda flokks-
ins og íhaldsflokksins hafði svip-
uð áhrif á stjórnarliða og land-
skjálftar á móðursjúkt kven-
fólk. — Þeir urðu örvita af
ógn og skelfingu. Oið þeirra og
athafnir báru vott um fát, ráða-
leysi og vandræði. Hentu menn
óspart gaman að ólatum þess-
um, enda báru þau merki þess,
að sameining flokkanna hafði
verið heppilega ráðin.
Fegar mestu óhemjulætin voru
um garð gengin, gripu þeir til
blekkinga, ósanninda og ýmiss
konar óþokkabragða. — En
vitanlega gengu þeir fyrst og
fremst í skrokk á sjálfum sér
með þessum ódrengilegu vopn-
um.
Fyrsta vandamálið, er þeir
tóku að glima við, var að velja
hinum nýja flokki nafn, því að
eðlilega skorti þá manndóm til
þess að nefna flokkinn því heiti,
er hann halði valið sér. Lögðu
þeir sin beztu höfuð í bleyti,
til þess að klekja út einhverju
ómyndar uppnetni, er þeir gætu
slett á flokkinn, til þess að svala
sinum innra manni á honum
og nota í raka stað á vetlvangi
þlóðmálanna. — Giófu þeir upp
ýmis ónefni úr hugarfylgsnuin
sinum svo sem: Svarta höndin,
Bræðingurinn og Morgunblaðs-
flokkurinn, en öllum þessum
Ritfregn.
Ritreglur eptir Freystein Gunnarsson. Ufg. Þorst. M. Jónsson, Akureyri.
I.
Freysteinn Gunnarsson skóla-
stjóri hefir sett saman ritreglur
og fylgir þar Vóku-iéltrituninni,
er samm var af nefnd kennara,
er skipuð var vorið 1924. I
nefndinni voru dr. phii. Alex-
ander Jóhannesson, dócent I is-
lenzkri málfræði við Háskólann,
mag. art. Jakob Jóh. Smári,
kennari í íilenzku við Latínu-
skólann, og mag. art. Einar
Jónsson, kennari í fslenzku við
Verzlunarskólann. Nefndin lauk
seint störfum, og núv. kennslu-
málaráðherra tafði málið en
hefir nú löggilt hennar staf-
setning.
Þessi stafsetning hefir einn
galla. Það er reglan um f á
undan t í stað p, sem haft er í
SkólaréttrituDÍnni gömlu. Þegar
þess er gætt, að ekki þykir unnt
að rita samræmdan rithátt forn-
rita án þess að rita pt í stað
ft, verður lýðum Ijóst, að pt
varðveitir samræmið við fornt
mál, bæði rithátt og frambuið
fyrri tíma. Það styður því að
sínu leyti samhengið í ísleDzk-
um bókmenntum, og hafa verið
færð að því gild rök, að það
beri oss að varðveita. Hefir ekki
eingöngu framburður fornmanna,
eins og dr. Finnur Jónsson hefir
haldið fram, ráðið þvi að ritað
var pt en ekki ft, heldur og á-
hrif frá latfnu kleikanna, eins
og dr. Jón Þorkelsson hélt fram,
en þeir voru helzlu rilhöfundar
íslenzkir í fornöld. Mér finnst
gaman að þvi, að fslenzkan
skyldi skera sig út úr germönsku
málunum hér og vera í samræmi
við rómönsk mál. Þjóðlegir
menn eiga að varðveita það sér-
kennilega í sinnar þjóðar bók-
menning, og fyrir því er það
Islendingum til óþurftar og enn
fremur i ósamræmi við hinar
reglur léttritunarinnar, að fara
nú að herma eptir germönsku
málunum (dönsku o. s. frv.).
Höf. skrifar »skipta« í stað
»skifta«, sem nú er einhaft, og
er það eptir uppruna. En hví
þá ekki líka »lopt«, »Loptur«.
Sá er uppruninn þar. Skyldi
nokkur fást til að breyta nafn-
inu sínu úr »Loptur Skaptason«
i »Loftur Skaítason?«
Af merkustu núlifandi rithöf-
undum rita nú pt dr. 'phil.
Hannes Þorsteinsson, þjóðskj.v.,
próf. jur. Óiafur Lárusson,
Einar Benediktsson, skáid, Kle-
mens Jónsson, f. raöherra.
II.
Bók Freysteins er góð. Við
hana vantar þó registur. Enn
fremur hefði eg kosið þar mál-
fræðiságTÍp og orðakver eins og
fylgir R treglum Vald. Ásmunds-
sonar. Við lauslegan lestur hefi
eg rekizt á ýmislegt, er betur
helði mátt fara. Skal það nú
athugnð i röð bókarinnar.
1. Á bls. 5 segir: »Hins vegar
er sjálfsagt að rita breiða sér-
hljóða á undan ng og nk, þar
sem samstöfuskipti eru á milli
n og g eða n og k eptir mynd-
unoiðsins«. Trúlegt er, að þetta
»eptir myndun orðsinsa eigi að
vera skýlaus takmörkun á þvi
sem á undan er komið, því að
höf. haggar eigi viö þeirri órofnu
reglu í islenzku máli, að siðari
hluti ósamsetts orðs hefjist á
sérhljóða. Annars gæti það vald-
ið misskilningi, og hygg eg, að
eigi sé öllum Kennaraskóla-
kandídötum ætlandi að skilja
hann rétt. — Annars er þessi
greining skökk, fyrir utan það,
að ekki er hægt að iæra hana,
því að í fyrra flokkinum, sem
skrifa skal með grönnum sér-
hijóða, eru talin orðin enginn,
Runki og Brynki, en þau falla
jafnt undir síðara flokkinn sem
Biúnka, meinga, grænka, sink-
ur, einkar. Eins og áður er
minnzt, er óhugsandi, að höf.
vilji nokkurn atkvæðaskiptingar-
mun á orðum eins og Brynki
og Biúnka. Sannleikurinn er sá,
að hér á að rita grannan eða
breiðan séihljóða eptir uppruna.
Þar frá er undantekn. »enginn«.
I öllum myndum nema ef. et.
í kk. og hvk., ef ritað er einkis,
en réttara er þar einskis og er
þá undantekningarreglan órofin.
2. Á bls. 6—7 hefði átt að
nefna* oiðm Bleikála, Móála,
Bleikalingur, Móalingur. Hin
síðari eru undant. frá hinni
»sjálfsögðu« reglu höf.
3. Á bls. 8 eru reglur um é,
sem eru rangar og með öHu ó-
hafandi. Þar er sagt í upphafi:
»Rita skal yfiileitt é, þar sem
svo er fram botið«. Þelta er
fyrst og fremst skakkt; bér er
borið fram je c: samhljóð -f-
séihljóð, gagnstætt því sem á
sér stað um hina séihljóðana.
Hann orðar og regluna með
1 8 L A N D
Árgangurinn kostar 8 kr.
Gjalddagi 1. júlí.
Einstök blöð kosta 20 aur.
Ritiitjóri og ábjTgBarmaðar:
GuOm&ndur Benediktsson,
Talsimi: 1875.
Afgreiðslu og innheimtu
annast:
FriOrik Björnsson.
Lokastig 9. — Simi 1225.
— Box 871. —
nöfnum köstuðu þeir fyrir róða.
Ritstjóri Timans léð loks fram
úr vandamálinu. Hann lýsti yfir
þvf, að Sjálfstæðisflokkurinn
skyldi ávallt kallaður Ihalds-
flokkur í Timanum, meðan hann
ætti ráð á þvi andlega fóðri,
sem borið er á jöturnar í sauða-
húsinu þvi.
Stjórnailiðar tóku nafni þessu
tveim höndum. Og hafa þeir
þar með viðurkennt, að Jónas
Þorbergsson standi þeim framar
í götudrengja-orðbragði.
Stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins
varð þeim erfið viðfangs. — Hún
sýnir, að flokkurinn ætlar að
berjast fyrir alhliða frelsi þjóð-
arinnar, í utanrfkismálum og
innanlandsmálum. Og þó að
stjórnarliðar hafi jafnan lagt á
vaðleysur, er þeir hafa rætt um
stofnun flokksins, hafa þeir ekki
þorað að lialda því fram, að
stefna flokksins benti til þess,
að hann væri ihaldssamur. —
En þeir létu þetta ekkert á sig
fá. I öðru orðinu sögðu þeir,
að hann væri Ihaldsflokkur af
því að frjálslyndir menn höfðu
gengið í íhaldsflokkinn. Eu í
hinu orðinu héldu þeir þvi fram,
að íhaldsflokk urinn hefði geng-
ið í Frjalslynda flokkinn.
Þannig fer þeim, sem mæla
margt. — Þeir mæla fátt af viti.
þrem undantekningum og má
gera það betur, svo að nær allt
sé í samræmi við aðalrpgluna.
Reglan á að orðast: Rita skal é
eptir uppruna (sem er fornt é
eða fornt e, sem lengzt hefii),
þar sem nú er botið fram je.
Því skal ekki rita é í eigin-
nöfnum af útlendum uppruna,
t. d. Jens, Jerúsalem, Jesús,
Fjeldsted. Það er misskilningur,
að þetta sé að eins í upphafi
þessara oiða. Aptur á móti skal
rita é f útlendum oiðum, sem
tekin hafa verið inn i málið,
boUévíkar, séra.
Því skal enn fremur rita e en
ekki é eptir g og k í sömu sam-
slöfu, gera, ket.
Því skal loks rita je, þar sem
til eru í sama otði hliðstæðar
myndir með ja eða jö, byggjend-
ur (byggjandi), en hér má segja
aö j og e séu sitt i hvorri sam-
stöfu. Aptur koma bér sem
hreinar undantekningar örfá oið,
þar sem rangt væri að rita é.
Þessi orð eru fjendur (fjandi),
stjel (stjölui), smjer (smjor),
mjel (mjöl), fjegur (fjögur), fjer
(Ijöi), mjeg (mjög), fjeru (fjöru)
o. fl. i miðaldarmáli, og var
þetta all-algeng breyting þá,
jö > je. Þessi undantekning
þarf ekki að ná nema til tveggja
fyrstu oiðanna, því að hitt er